تورکمانستان

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
تورکمانستان
Turkmenistan Türkmenistan
پایتەخت عیشق ئاباد
ڕووبەر
 -  ٤٩١٬٢١٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە 
١٨٩٬٦٥٧ مایلی چوارگۆشە 
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠٠٩ ٥١١٠٠٠٠ 
لایەنی لێخوڕین ڕاست

تورکمانستان وڵاتێکە لە ئاسیایی ناوەڕاست ولەباکورەوە دراوسێی‌ ئۆزبەکستان و کازاخستانە و لە باشورەوە ھاوسنوری‌ ئێران وئەفغانستانە ولەرۆژھەڵاتیشەوە بە تاجیکستانەوە لکاوەو لەرۆژئاواش سنوری ئاوی ھاوبەشیی ھەیە لە گەڵ وڵاتانی روسیا و ئازەربایجان. تورکمانستان یەکێکە لەو وڵاتانەی کە رێگەی بە سەر دەریا ئازادەکانەوە نیە. سارای قەرەقوم کە وشک و بێ ئاوە، نزیکەی ٨٠% روبەری تورکمانستانی داگیرکردوە.بەڵام داوێنی زنجیرە چیای کۆپی داغ لە باشوری ئەو وڵاتە، کەشوھەوایەکی لە باری ھەیە و لەبەر ئەوەش زۆربەی شارە گرنگە کانی تورکمانستان بە عیشق ئابادی پایتەختیشەوە لەو ناوچەیە دروستکراون. ئەو وڵاتە لە ساڵی ١٨٨١بەپێی رێکەوتنامەی ئاخاڵ لەنێوان روسیای قەیسەری و دەوڵەتی قاجار بە فەرمانڕەوایی‌ ناسرەدین شا لە ئێران جیاکرایەوەو خرایە سەر ئیمپراتوری روسیا. لە سەردەمی یەکیەتی سوڤیەتی‌ جارانیشدا بوە یەکێک لە کۆمارەکانی سۆڤیەت، بەڵام پاش روخانی ئەو یەکێتیە لە ساڵی ١٩٩١دا تورکمانستانیش سەربەخۆیی راگەیاند. جگە لە سامانێکی بەرچاوی نەوت،لە رووی‌ یەدەگی‌ غازی سروشتیشەوە پلەی پێنجەمی لە جیھاندا ھەیە .لەگەڵ ئەمەشدا وڵاتێکی ھەژارە و لە گۆڕانکاری وپەیوەندیە جیھانیەکاندا خۆی گۆشەگیر کردوە. لە راستی دا سیستەمی سیاسی ئەم وڵاتە تاک حیزبییەو سەفەر موراد نیازۆف رێبەری پارتی دیموکراتیکی تورکمانستان تاکاتی مردنی لە سالی ٢٠٠٦ رێبەری بێ رکابەری وڵات بو.نیازۆف لەساڵەکانی کۆتایی تەمەنیدا،خۆی وەک"تورکمانباشی" یان سەرۆکی تورکمانەکان دەناساند. سەفەر موراد نیازۆف لە ساڵی ١٩٩٩دا خۆی وەک سەرکۆماری ھەتاھەتایی تورکمانستان راگەیاند و بەشێکی زۆری داھاتی ئەو وڵاتەی لە جیاتی پرۆژەی‌ ئابوری و کۆمەڵایەتی بۆ پرۆژەی جوانکاری و رازاندنەوە تەرخان کرد. لە سەرجەم شار وگوند وناوچە جیاجیاکاندا شەقام و خوێندنگەو مەیدان وخەستەخانە و،،،، زۆر شوێنی دیکە بە ناوی تورکمانباشی سەفەر موراد نیازۆفەوە ناونراون. لەسەردەمی دەسەڵاتیدا،فەرمان ورێنماییەکانی‌ نیازۆف لە سەرجەم بوارەکانی ژیانی کۆمەڵگادا برەویان ھەبو.ئەمەشە لە ئاستێکدا بو کە ماوەیەک بڕیاردرا کتێبێکی سەفەر موراد نیازۆف بە ناوی "رێنما" ببێتە رێنیشاندەر و رێبەری‌ بەڕێوەبردنی وڵات.ئەم کتێبە ھەڵبژاردەیەکە لە بیرۆکەکانی نیازۆف سەبارەت بە ژیان و کەلتور ومێژووی تورکمانەکان. لە روی نەژادییەوە تورکمانەکان زۆرینەی‌ دانیشتوانی ئەو وڵاتە پێکدێنن.ھەڵبەت لەگەڵ ئەوانیشدا کەمە نەتەوەی دیکەی وەک ئوزبەک،روس وکازاخی‌ و...بەرێژەیەکی کەم لەم وڵاتە دەژین.ھەربۆیە بەپێچەوانەی کۆمارەکانی پێشوی‌ سۆڤیەت ئەم وڵاتە دوربوە لەشەڕ وگرژی وئاڵۆزی ئەتنیکی،بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەوانەیە پەیوەندیە توندە خێلەکیەکان لە ناو تورکمانەکاندا رێگە بۆ پێکدادانی‌ ئەو خێڵانە خۆش بکا. لەبەرئەوەی تا ئێستا بیانیەکان سەرمایەی خۆیان لەو وڵاتەدا نەخستوەتە گەڕ،ئابوری تورکمانستان پێشکەوتنێکی‌ ئەوتۆی بەخۆوە نەبینیوە. تورکمانستان لەسالێکدا ٦٠ ملیوَن مەتری سێ جا غازی سروشتی بەرھەم دەھێنی.کۆمپانیای‌ روسی گاز پرۆم دو لەسەر سێی ئەم رێژەیە دەکڕێت وناکۆکی درێژخایەنی ئەوکۆمپانیایە لە گەڵ حکومەتی تورکمانستاندا لە سەر نرخی غاز لە سالی ٢٠٠٦ کۆتایی پێھات.گازپرۆمی‌ روسی‌ دواجار رازی بو ٥٤% نرخی غاز زیاد بکات. بە ھۆی نەبونی ھێلی بۆری ھەناردەکردنی نەوت وغاز و ناکۆکیەکانی وڵاتانی کەناری دەریای خەزەر لە سەر چۆنیەتی کەڵک وەرگرتن لە سامانە نەوتی وغازیەکانی خەزەر ،تورکەمەنستان نەیتوانیوە سودی‌ زیاد لە دەرھێنانی غاز ونەوت وەربگرێت. ھەر لەبەر ئەوھۆیەش کۆمپانیا بیانیەکان سڵ دەکەنەوە لە سەرما گوزاری‌ لەو وڵاتەدا کە ئەنجامەکەیشی‌ سست بونی‌ ئابوری‌ تورکمانستانە.

زانیاری گشتی:

  • پایتەختی‌ تورکمانستان عیشق ئاباد
  • رێژەی دانیشتوانەکەی‌: ٥ ملیوَن کەسە
  • روبەری‌ خاکی‌ ئەو وڵاتە : ٤٨٨١٠٠کیلۆمەتری چوارگۆشەیە و دانیشتوانەکەی‌ بەزمانی‌ تورکمانی قسە دەکەن وئایینەکەیان ئیسلامە.
  • یەکەی‌ دراوی‌ تورکمانستان مەناتە وھەناردەی سەرەکیی ئەو وڵاتە نەوت وغازی‌ سروشتی‌ وقوماش وپەموە.
  • داھاتی ساڵانەی‌ تورکمانستان بۆھەرتاکێک بڕی‌١٣٤٠ دۆلارە
  • ھێمای ئینتەرنێتکەی‌:tm وکۆدی تەلەفۆنەکەیش:٩٩٣+

رێبەران: سەرۆک کۆمار : قوربان قولی بێردی محمدۆف

قوربان قولی بێردی محەمەدۆف دوای بە دەست ھێنانی رێژە ٨٩%دەنگەکان،لە مانگی شوباتی‌٢٠٠٧ وەک سەرۆک کۆماری تورکمانستان سوێندی یاسایی خوارد. لەم ھەڵبژاردنەدا شەش پاڵێوراو کە ھەمویان سەر بە پارتی دەسەڵاتدار،واتە پارتی دیموکراتیکی تورکمانستان بون بەشداریان کرد ورێگە نەدرا سیاسەتمەدارە بەرھەڵستکارە دورخراوەکان بەشداری‌ تێدا بکەن. کاربەدەستە حکومیەکان باس لەوەدەکەن ٩٥% لەدەنگدەرانی‌ ئەو وڵاتە بەشداری ھەڵبژاردنیان کردوە لە ساڵی‌ ٢٠٠٧دا،بەڵام رێکخراوەکانی لایەنگری ئازادی مافی‌ مرۆڤ ودیپلۆماتە رۆژئاواییەکان ئەم ھەڵبژاردنە بە ھەڵبژاردنێکی‌ نمایشی‌ وەسف دەکەن. بێردی محەمەدۆف وەک جێگری سەرۆک وەزیران لە دوای مردنی سەفر موراد نیازۆف لە مانگی کانونی‌ یەکەمی‌٢٠٠٦ دا بو بەسەرکۆماری کاتیی ئەو وڵاتە.لەماوەی‌ پانزە ساڵی دوای سەربەخۆیی تورکمانستاندا،سەفەر موراد نیازۆف سەرجەم دەسەڵاتەکانی وڵاتی بۆ خۆی قۆرخ کردبو. ھەڵبژاردنی قوربان قولی بێردی محەمەدۆف بوە ھۆی سەرسورمانی شارەزایانی بواری‌ سیاسی،چونکە بەپێی یاسای بنەڕەتی ئەو وڵاتە سەرکۆماری کاتی دەبێ بدرێتە سەرۆکی کۆمەڵی گەل.بەڵام ھەردوابەدوای مردنی نیازۆف سەرۆکی کۆمەلی گەل بەتاوانی کردەوەی نایاسایی دادگایی کرا و پۆستەکەی لێسەندرایەوە. سەرۆک کۆماری نوێ بەڵێنی ئەوەی داوەدرێژە بەرێبازی نیازۆف بدات وھەندێ چاکسازی و گۆڕانکاری بێنێتە ئاراوە.لەوانە:ئاسانکاری‌ لەبەردەم ئازادیی‌ ئینتەرنێت و چاکسازی لە بواری پەروەردەو بارودۆخی خانەنشینەکان. قوربان قولی بێردی محەمەدۆف دوای‌ ماوەیەکی‌ کورت کاتێ‌ کە جێی‌ خۆی‌ لەسەر کورسییەکەی‌ سەفەر موراد نیازۆف خۆش کرد،دەسەجێ‌ فەرمانێکی ساڵی پێشوی سەفەر موراد نیازۆفی ھەڵوەشاندەوە سەی‌بارەت بە بیمەو بەو ھۆیەشەوە سەدھەزارکەس سودیان لە بیمەی خانەنشینی حکومی وەرگرت. قوربان قولی بێردی محەمەدۆف نەشتەرەگەرێکی‌ لێھاتوەو جاران دوکتۆری تایبەتی ددانی‌ سەفەر موراد نیازۆف بو کە بە تورکمانباشی‌ دەناسرا.نیازۆف لە ساڵی ١٩٩٧دا قوربان قولی کردە وەزیری تەندروستی و پاشانیش ھەر بە فەرمانی نیازۆف لە ساڵی ٢٠٠١ دابو بە جێگری سەرۆک وەزیران. دژوارترین ئەرکەکانی لە بواری چاکسازی دەگەڕێتەوە بۆ بەشی پزیشکی و تەندروستی ولەقۆناغی سەرەتایی ئەم چاکسازیەشدا زۆری نەمابو حکومەتی نیازۆف لەناو بچێ قوربان قولی بێردی محمدۆف لەدایک بوی ١٩٥٧ ە و پێناچێت رکابەرێکی‌ بەھێزی‌ ھەبێت بۆسەرۆکایەتی‌ وڵات.

بواری راگەیاندن: راگەیاندنی تورکمانستان بەتەواوی لەلایەن دەسەڵاتەوە پاوان کراوە وکاربەدەستانی حکومی چاودێری راگەیاندن وبڵاوکردنەوەی چاپەمەنیەکان و رێباز وسیاسەتەکانیان دەکەن. لە راپۆرتێکی رێکخراوی ئاسایش وھاوکاری ئەوروپا کەلەساڵی ٢٠٠٢دا بڵاوکراوەتەوە ھاتوە:"نەبونی ئازادی راگەیاندن لە تورکمانستان بەبەراورد لەگەڵ وڵاتانی دیکەدا بێ وێنەیە." ھەروەھا بەپێی راپۆرتێکی پەیامنێرانی بێسنوریش سەفەر موراد نیازۆف سەرۆکی پێشوی ئەو وڵاتە راگەیاندنەکانی کردبوە مینبەرێک بۆ پەسندانی‌ خۆی‌. چاپەمەنیەکان • نیتێرلێنی تورکمانستان-بە زمانی روسی دەردەچێ‌ • تورکمانستان • وەتەن • گەلکەنیز-بڵاوکراوەی پارتی دەسەڵاتدار • تورکمان دونیاسی • عەداڵەت • ئەدەبیات وسانات(ھونەر) لە تورکمانستان سێ کەناڵی‌ تەلەفزیۆنی‌ حکومیی‌ ھەیە و دو کەناڵی‌ رادیۆیی‌ حکومیش پەخش دەکەن. ئاژانسی‌ ھەواڵی‌ تورکمانستانیش لەوێ‌ کاردەکات کە ئەویش حکومییە. جگە لەوە ئاژانسی‌ ھەواڵی ئاسیای ناوەڕاست لەوێ‌ کاردەکات کە چالاکە نوسراوەی رەسمی کارکردنی لە ئەمریکا وەرگرتوە.