نەتەوە یەکگرتووەکان

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
نیشانەی نەتەوە یەکگرتووەکان
ئاڵای نەتەوە یەکگرتووەکان
ئەندامانی نەتەوە یەکگرتووەکان

نەتەوە یەکگرتووەکان {{بە ئینگلیزی United Nations}} (چینی:联合国) (فەڕەنسی:Organisation des Nations unies) (ڕووسی:Организация Объединённых Наций) (ئیسپانی:Organización de las Naciones Unidas) (عەرەبی:الأمم المتحدة) ڕێکخراوێکی نێونەتەوەییە نزیکەی ھەموو وڵاتە سەربەخۆکانی جیھانی لەخۆ گرتووە.

رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥دامەزرا لە شاری سانفرانسیسکۆ لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمەریکی[١].

مێژووی رێکخراو[دەستکاری]

پاش سەرنەکەوتنی ریکخراوی کۆمەلەی نەتەوەکان لە ڕوونەدانی شەری جیھانی دووەم، وە لە بەر ترسی ئەوەی کە مرۆڤ لەوانەیە شەرێکی تری لە ھەمان جۆر دروست بکات، رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان دامەزرا تا جێگای ریکخراوی کۆمەلەی نەتەوەکان بگرێتەوە.

رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان کە رێکخراوێکی جیھانی نێونەتەوەیی‌یە، بیرۆکەی درووست بوونی دەگەرێتەوە بۆ ١٢ی جوونی ١٩٤١، کاتێک ووڵاتە ھاوپەیمانەکانی ئەوکات، ھەر یەک لە وولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا و ئینگەلتەرا، رێککەوتننامەیەکیان مۆر کرد بۆ "ئیش کردن لە گەل یەکتری و ھەروەھا لەگەل خەلکانی سەربەخۆ، لە کاتی جەنگ و ئاشتی[١]. ئەمە بە یەکەم ھەنگاو دەژمێردرێت لە دروستبوونی ئەم رێکخراوە.

لە ١٤ی ئۆگەستی ساڵی ١٩٤١، لە کۆبوونەوەیەکی نێوان سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی بەریتانیا، وونستۆن چەرچل، لەگەل سەرۆکی وولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکای ئەوکات، فرانکلین ڕۆزفلت، بڕیاری دەست پێشخەری کۆمەلێک ھەنگاو درا. ئەم دۆکۆمێنتە واژوو کرا لە نێوان ھەردوو ناوبراو لە سەر کەشتی‌یەک "لە شێوێنێکی ناو دەریا". ئەم دۆکۆمێنتە ناودەبرێت بە پەیمانی ئەتلەنتیک. کە دوایی کاری بۆ کرا و ئەو رێکخراوەی لێکەوتەوە کە ئێستا ئەیبینین.

-سکرتێری گشتی ڕێکخراوەکە لە ١٩٤٦تائێستا

  • تریگی لی نەرویجی لە ساڵانی ١٩٤٦تا ١٩٥٢
  • داگ شۆڵدی سویدی لەساڵانی ١٩٥٣تا ١٩٦١
  • یۆ پانتی مینیماری لەساڵانی ١٩٦١ تا ١٩٧٢
  • کۆرت ڤاڵداھیمی نەمساوی لەساڵانی ١٩٧٢ تا ١٩٨١
  • خاڤێر بیلادۆڤی پیڕۆ لەساڵانی ١٩٨٢ تا ١٩٩١
  • بوترس گالی میسڕی لەساڵانی ١٩٨٢تا ١٩٩٦
  • کۆفی عەنانی غانی لەساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٦
  • بان کی مۆن لە کۆریای باکوور لەساڵانی ٢٠٠٧ تا ئێستا
بان کی مۆن سکرتێری ئێستای ڕێکخراو

ئامانجەکانی رێکخراو[دەستکاری]

دەتوانین ئامانجەکانی رئکخراو لە چوار خالدا کۆبکەینەوە؛

ئاشتی و ئاسایشی تێونەتەوەیی، بۆ پاراستنی ئاشتی لەسەر ئاستی جیھانیی.

بۆ پێشخستنی پەیوەندی‌یەکی برادەرانە لە نێوان نەتەوەکان.

یارمەتی دانی نەتەوەکان بۆ کارکردن لەگەل یەکدا بۆ باشترکردنی باری گوزەرانی ھەژاران، سەرکەوتن بەسەر برسی‌یەتی و نەخۆشی و نەخوێندەواری وە بۆ ھاندانی ڕێز بۆ ماف و ئەرکی یەکتر.

ببێ بە مەڵبەندێک بۆ یارمەتی دانی نەتەوەکان بۆ گەیشتن بەم ئامانجانە[٢].

مەرجەکانی بە ئەندام بوون[دەستکاری]

ھەر دەوڵەتێکی ئاشتی خواز کە پاپەندبوونی خۆی بۆ پەیماننامە و بڕیارەکانی نەتەوە یەکەگرتوەکان دەربڕیبێت دەتوانێت ببێتە ئەندامی ئەو رێکخراوە.

دەزگاکانی رێکخراو[دەستکاری]

نەتەوە یەکگرتوەکان خاوەنی ٦ دەزگای سەرەکییە کە بە (مەنزومەی نەتەوەیەکگرتوەکان) ناسراون‌و بریتین لە: کۆمەڵەی گشتیی، ئەنجمومەنی سەرپەرشتیکردن، ئەمیندارێتی گشتی، دادگای دادی نێودەوڵەتی، ئەنجومەنی ئابوری‌و کۆمەڵایەتی نەتەوەیەکگرتوەکان...

کۆمەڵەی گشتی[دەستکاری]

سەرجەم ئەندامانی رێکخراوەکە تێیدا ئەندامن‌و ھەردەوڵەتە دەنگێکی ھەیەو کارەکانی بریتین لە • تاوتوێکردنی گرفتە نێودەوڵەتیەکان‌و شێوازەکانی پتەوکردنی ھاوکاری نێودەوڵەتی. • دانانی بودجەی گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان. • بڕیاردان لە سەر وەرگرتنی ئەندامی نوێ. • دامەزراندنی ئەمینداری گشتی و ئەندامی دەزگاکانی دیکە.

ئەنجومەنی سەرپەرشتی کردن[دەستکاری]

ئەو ئەنجومەنە بەگوێرەی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتوەکان ھاتوەتە ئاراوە بۆ ئیدارکردنی بەشێک لەو ھەرێمانەی کە حوکمی زاتیان نییە.

ئەمیندارێتی گشتی[دەستکاری]

دەزگایەکە لە لایەن چەند کارمەندێکی نێودەوڵەتییەوە کاروبارەکانی بەڕێوەدەبرێت. ئەمیندارێتی گشتی چەندین کاری جۆراوجۆری ھەیە و ئەو سیاسەتانە جێبەجێدەکات کە دایدڕێژێت. ئەمینداری گشتی کە سەرپەرشتی ئەمینداریتی گشتی دەکات لە سەر راسپاردەی ئەنجومەنی ئاسایش‌و لە لایەن کۆمەڵەی گشتیەوە بۆ ماوەی ٥ ساڵ دادەمەزرێت‌و دەشتوانرێت بۆ قۆناغێکی دیکە دابمەزرێتەوە. ئەمیندارێتی گشتی ٨٦٠٠ کارمەندی ژن‌و پیاوی ھەیە کە خەڵکی ١٧٠ وڵاتی جیاوازن. وێرای ئەوەی کە بارەگا سەرەکیەکەی لە شاری نیۆیۆرکی ئەمریکایە بەڵام ئامادەگی دیاریشی لە ھەریەک لە جنیف‌و ڤییەناو نەیروبی ھەیە و نوسینگەی تایبەتی خۆی تیادا کردونەتەوە، بەجۆرێک نوسینگەی جنیف ناوەندی کۆنگرە نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە چەکداماڵین‌و مافەکانی مرۆڤە، نوسینگەی ڤییەناش تایبەت بەکارکردن لە سەر بنبڕکردنی مادە ھۆشبەرکان‌و تاوان‌و نوسینگەی نایرۆبیش تایبەتە بە چالاکیەکانی بواری ژینگە.

دادگای دادی نێودەوڵەتی[دەستکاری]

دەزگایەکی دادوەریی رێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکانە و بارەگا سەرەکیەکەی لە شاری لاھای ھۆڵەندایە. کارەکانی بریتین لە: • بینینی ئەو کەیسە نێودەوڵەتیانەی کە دەخرێنە بەردەمی. • پێشکەشکردنی راوێژی یاسایی بەو دەزگا نێودەوڵەتیانەی کە داوایان لێکردوە.

دادگای دادی نێودەوڵەتی لە ١٥ دادوەر پێک دێت کە کۆمەڵەی گشتی‌و ئەنجومەنی ئاسایش بۆ ماوەی ٩ ساڵ ھەڵیاندەبژێرێت‌و دەشتوانرێت بۆ قۆناغێکی دیکە ھەڵبژێردرێنەوە.

باڵەخانەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە شاری نیوۆڕک

ئەنجومەنی ئابوری‌و کۆمەڵایەتی نەتەوەیەکگرتوەکان[دەستکاری]

ئەو ئەنجومەنە لە ٥٤ دەوڵەت پێک دێت‌و لە لایەن کۆمەڵەی گشتیەوە ھەڵدەبژێردرێن‌و ماوەی ئەندامێتیان ٣ ساڵەو لە ماوەی ساڵێکدا ٢ جار لە ھەریەک لە شارەکانی نیۆیۆرک و جنیف کۆدەبێتەوە. کارەکانی بریتین لە: •:ئەنجامدانی چالاکییە ئابوری‌و کۆمەڵایەتیەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان. • کار لە سەر زیاترکردنی رێز‌و پارێزگاریکردنی مافەکانی مرۆڤ و ئازادییە بنەڕەتییەکانی دەکات. • لە گەڵ رێکخراوە ناحکومییەکاندا سەبارەت بە کاروبارە ئابوری‌و کۆمەلایەتیەکان راوێژ دەکات.

بەستەرە دەرەکی‌یەکان[دەستکاری]

مالپەری فەرمی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان

  1. ١٫٠ ١٫١ [١], وەرگیراوە لە ٣ی مارچی ٢٠١١.
  2. [٢], ئامانجەکانی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان.
توانج     زمانە فەرمییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان    توانج
عەرەبی - ئینگلیزی - فەڕەنسی - چینی - ڕووسی - ئیسپانی