ئیسرائیل

State of Israel ئیسرائیل יִשְׂרָאֵל‎
سروود:  Hatikvah (הַתִּקְוָה)
پایتەخت		تێل ئاڤیڤ 32°4′N 34°47′E Unknown format in {{Coord}}. Parameters: 1=0 2=0 3=X 4=0 5=0 6=X 7=type:country(٢٢،٠٠٠) 8= 9=
گەورەترین شار		پایەتەخت
زمانی فەرمی		عیبری، عەرەبی
گرووپەکانی ڕەگەز		٧٥% جوو، ٢٠% عەرەب، ٥% ئەوانی دیکە
شێوەی دەسەڵاتداری		پارلیمانی
-	سەرۆک کۆمار	شیمۆن پرێز
-	سەرۆک وەزیران	بێنیامین نێتانیاھۆ
وەرگرتنی سەربەخۆیی		سەربەخۆیی لە حوکمی بەڕیتانیا لەسەر فەلەستین
ڕووبەر
-	Total	٢٢،٠٠٠ ک‌.م٢ (١٥١ـەم)
ژمارەی دانیشتوان
-	مەزەندەی ساڵی ٢٠٠١	٧،٧٤٦،٠٠٠ (٩٥ـەم)
-	چڕیی	٣٦٥.٣/ک.م٢ (٣٠ـەم)
دراو		شێکێل ₪ (ILS)
ناوچەی کاتی		IST
لایەنی لێخوڕین		ڕاست
پاشگری دۆمەین		.il
کۆدی تەلەفوون		972

ئیسرائیل (بەعیبری: יִשְׂרָאֵל‎، بەعەرەبیی: إسرائیل، بەئینگلیزی: Israel)، بەفەرمیی 'دەوڵەتی ئیسرائیل (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎)، دەوڵەتێکە دەکەوێتە رۆژئاوای ئاسیاوە، ئەکەوێتە سەر کەناری رۆژئاوای دەریای ناوەڕاست، لەباکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ لوبنان، لە باکووری رۆژئاواوە لەگەڵ سوریا و لە رۆژھەڵاتەوە لەگەڵ زیفەی رۆژئاوایی ی فەلەستین و ئەردەن و لە باشوورەوە لەگەڵ کەرتی غەززەی فەڵەستینی و میسڕ دا سنووری ھەیە. دەوڵەتی ئیسرائیل لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨ دامەزرا، کە لەلایەن ئەنجوومەنی یەھودیی سەھیۆنییەوە راگەیەندرا لە فەڵەستین، لەڕۆژی ئەنجام گەیەندراوی داواکاریی بەریتانیی، بەپێی بڕیاری نەتەوە یەکگرتووەکان و بڕیاری بەریتانیا، لەژێر سێبەری شەڕ و ناکۆکیی یەھوود و عەرەب، بووە ھۆی نسکۆی فەڵەستینیی، کە بووە ھۆی ئیبادەبوون و داڕووخانی گەلێک شار و دێی فەلەستین، و بەھاندانی ھەندێک لە سووپا عەرەبییەکانەوە کە داوایان لە فەڵەستینییەکان کرد کە شوێنەکانییان بەجێ بھڵێن بە بیانووی پاکژکردنیان، بەجۆرێ کە دانیشتووانی ئەو شوێنانە وەک پەنابەر چوونە زیفەی رۆژئاوایی و کەرتی غەززە و ھەندێک وڵاتی عەرەبیی تریش. دەوڵەتی ئیسرائیل ڕاگەیندرا بەمەبەستی وەرگرتن و پێشوازییکردن لەو یەھوودییانەی کە دەرکرا بوون و رۆیشتبوون لە رۆژھەڵاتی ئەوروپا لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەم و نیشتەجێ و نیشتمانیی کردنییان لە دەوڵەتێکی یەھوودیی دا، ھەروەھا وەرگرتنی یەھوود لە ھەموو سەرانسەری جیھاندا.

مێژوو

بەنی ئیسرائیلییە عیبرییەکان لە فەڵەستین لەسەرەتای سەدەی شانزدەھەمی پێش زایینەوە نیشتەجێ بوون، لەئێستادا یەھوودییە ھاوچەرخە نوێیەکان خۆیان بە وەچەی ئەوان دەزانن و خۆیانییان بۆ دەگەڕێننەوە، پێشییان وایە کە فەڵەستین نیشتمانی نەمری خۆیانە. لەکۆتایی دووھەزارەکانی پێش زاییندا، پادشایەتی بەنی ئیسرائیل دامەزرا پاشان جودا بۆوە بۆ دوو پادشایەتی، ھیچییان خۆیان پێ ڕانەگیرا و جێگیر نەبوون تەنھا پادشایەتی یەھوزا نەبێت کە لەسەرەتای سەدەی یەکەمی زایینییدا داڕووخا. لە سەدەی یەکەمی پێش زاییندا، ڕۆمانییەکان پادشایەتی یەھوزایان کردە بەشێک لە ئیمپڕاتۆرییەتەکەیان، بەڵام پاش دووجار یاخییبوونی یەھوود لێیان لەسەدەی یەکەم و دووەمی زایینیدا، یەھوودییان لەکۆڵخۆیان کردەوە و دەرییان ھێنان لە گرینگییەکانییان، ناوی فەڵەستینییان لەخۆگرت لەبری ناوی ھوزا وەک ناوێک بۆ ئەو پارێزگایەی ئیمپڕاتۆرییەتەکە. لەو کاتەوە ژمارەی یەھوود لەو نیشتمانەدا خێرا زۆر بوو، ناو فەڵەستینیش ئەگەڕێتەوە بۆ ناوی نەتەوەی فەلەستینی کۆن. پاشان جێنشینیی ئیسلامی ھاتە کایەوە و لەگەڵیشیدا فتوحاتی ئیسلامی کە فەڵەستینیشی گرتەوە، ئەمەش لە سەدەی حەڤدەھەمی زایینیدا، لەسەردەمی عومەری کوڕی خەتاب دا.

شەڕی ١٩٤٨

دوای واز هێنانی ئنگلیز لە خاکی فەڵەستین و دەرگا واڵا کرا بەڕووی ئیسڕائیل تا ئیعلانی دەوڵەتی جوولەکە بە سەرکردایەتی پڕۆفیسۆر تیۆدۆر هرتزل کەپێشتر لە پڕۆتۆکۆڵاتی ساڵانی ١٨٩٠ دایان ڕشتبوو بەمەش عەرەبەکان ڕازی نەبوون بەو هۆیەوە شەڕێکی خوێناوی ڕوویدا.

لەدوای شەڕی ١٩٦٧

ئەم شەڕە لەنێوان عەرەب و جوولەکە بوو تیاییدا لە کۆتایدا بەهاوکاری ئەمریکا، ئیسڕائیل سەرکەوت بەسەر عەرەبەکان وە ئیسڕائیل بەشێکی زۆری شام یان داگیر کرد.

حکوومەت و سیاسەت

بنەمای یاسا

لە بواری یاسای دا پشت بە کتێبی تەلەموود دەبەسترێت کە لەلاینەن حاخامی جوولەکە لە ساڵانی ٣٠٠ ی زاینی نووسراوە.

دانپێدانانی دەوڵەتە عەرەبییەکان بە ئیسرائیل دا

دامەزراوەکانی داپێدانان بە ئیسرائیل دا لە گۆڕەپانی فەڵەستینییدا

مسڕ ئوردەن مۆریتانیا

ئەم وڵاتانەش دان بە جەواز سەفەری ئیسڕائیلی نادەن بە هۆکاری جیاواز مەغریب تونس قەتەڕ (هۆکاری شەڕ بەرامبەر بە غەزە) بەحرێن

دامەزراوەی عەسکەریی ئیسرائیلیی

لە ڕووی سووپا و سەربازەوە یارمەتی لە ئەمریکا وەردەگرن بەھۆی کەمی سەربازیانەوە کەنزیکەی ٥٠٠ ھەزار سەربازی ھەیە. بەڵام چەکی قوڕس بەکاردەھێنن بەرامبەر بە دووژمنەکانی (نموونە عەرەب) وەک چەکی قەدەغەکراوی فسفۆڕی و ھتد.

دانیشتووان

لەڕووی دانیشتیانەوە لە ٨ ملیۆن زیاتر نابێت. وە کوردی جوولەکە نشین نزیکەی ٣٥٠٠٠ هەزار کەس دەخەملێنرێت.

وەرزش

لە ڕووی وەرزشییەوە سەر بە یەکێتی تۆپی پێی ئەوڕووپان تا ئێستا ھیچ دەستکەوتێکیان نەبووە

لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێش تا ئێستا یوسی بنعیون کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی لیڤەرپوول و چێلسی یاری کردووە. وە لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب وە ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێك بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوڕووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە

سەرچاوەکان

• ویکپیدیای عەرەبیی [١]