بۆ ناوەڕۆک بازبدە

بەحزانێ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
بەحزانێ
ܒܝܬ ܚܙܢܐ - Bahzani - بحزاني
مار جۆرجس کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سریانی لە شارەدێی بەحزانێ
Map
وڵات کوردستان
 عێراق
ھەرێمھەرێمی کوردستان
پارێزگانەینەوا
قەزامووسڵ
ناحیەناحیەی باشیک
بەرزایی
٣٦١ مەتر (١٬١٨٤ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 • سەرجەم١٣٧٫٠٠٠
سەرناوی دانیشتووباشیکی، بەعشیقەیی
زمان و ئایین
 • زمانکوردی(کرمانجیعەرەبی و سوریانی
 • ئایینئێزیدی، ئیسلام(سوننە) و مەسیحی
ناوچەی کاتیUTC+٣:٣٠ (ناوچەی کاتی)
 • ھاوین (DST)UTC+٤:٣٠ (ھاوین)
تەلەفۆن٠٠٩٦٤


بەحزانێ یا بەحزانی (بە عەرەبی: بحزاني، سوریانی: ܒܝܬ ܚܙܢܐ[١]) شارەدێیەکە لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق.[٢] بەحزانێ دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان.[٣][٤] ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ١٣٧٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان کوردن و کەمینەی ئاشوورییەکانن. [٥]

بەحزانێ شارەدێیەکی کوردستانە کە ناوەندی ناحیەی باشیکە سەر بە پارێزگای نەینەوایە. شوێنێکی ستراتیژی ھەیە کە دەکەوێتە نێوان ھەر سێ پارێزگای مووسڵ و پارێزگای دھۆک و پارێزگای ھەولێر. دەکەوێتە سەر چیایەکی نزم کەناوی چیای (گەورک)ە، کە لەسیاسەتی عەرەباندندا بە فەرمی پێی دەوترێت (چیای بەعشیقە) و بەرزییەکەی (٦٨٠م)ە. باشیک ١٣کم لە شاری مووسڵەوە دوورە، شارۆچکەیەکە دەکەوێتە دڵی دەشتی نەینەوا، لە نێوان مووسڵ و شێخان، لە لێوارەکانی چیای مەقلوب.[٦]

ناوچەی شارنشینی بەعشیقە و بەحزانێ پێش کۆمەڵکوژی شەنگال سێھەمین ژمارەی دانیشتوانی ئێزدی بووە لە عێراقدا. لە کاتێکدا بەحزانێ بینا کۆنەکانی تێدایە کە چەندین شوێنی کۆنیان تێدایە، بەعشیقە مۆدێرنترە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژێرخانی نوێتر و تەلارسازی پێکھاتووە. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٦ داعش ٢٢ گۆڕستانی ئێزدی خاپوور کرد کە دەکەونە بەعشیقە و بەحزانی، کتێبخانە ئێزدییەکان رووخێنران و باخی زەیتوونی پیرۆزی بەناوبانگی بەحزانێ سوتێندرا.

نزیکەی ٨٨٥٪ی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢١دا ئێزدین، ١١٥٪ی دیکەش نزیکەی ٣٠٠ خێزانی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی و ٩٠ خێزانی کاسۆلیکی سوریانی لەخۆدەگرێت.[٧]

ناو[دەستکاری]

ناوی بەحزانێ لە وشەی سوریانی وەرگیراوە کە بە واتای "ماڵی گەنجینە" دێت.

دانیشتوان[دەستکاری]

دانیشتوانی بەحزانێ زۆربەیان کوردی ئێزدی وئاشوورییەکانن.[٨] ئێزدییەکان لە بەحزانێ و بەعشیقە بە زمانی عەرەبی وەک زمانی دایک قسە دەکەن کە زمانی کوردییە.[٩]

مێژوو[دەستکاری]

بەحزانێ خاکی فەرمی عێراقە بەڵام لە دوای رووخانی سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە ھەرێمی کوردستان وەک خاکی خۆی مامەڵەی دەکات.[١٠] بەپێی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق، پێویستە ریفراندۆم بڕیار بدات کە ئایا دەبێت بەردەوام بێت لە بەڕێوەبردنی لەلایەن حکومەتی ناوەندییەوە یان حکومەتی ھەرێم. تا ئێستاش بە تەواوی لە دۆخی شارەکە تێنەگەیشتوون. بەپێی ئامارەکانی ھیومن ڕایتس وۆچ، UNHCR و ڕێکخراوەکانی دیکەی مافی مرۆڤ خەڵکی شارۆچکەکە ناچارن و ھەڕەشەی توندوتیژییان لێدەکرێت نابێت دەنگ بە خستنەسەری شارەکە بدەن بۆ سەر ھەرێمی کوردستان.[١١]

دوای لەشکرکێشی داعش بۆ سەر شارۆچکەکە لە مانگی ئابی ٢٠١٤، دانیشتوانی شارۆچکەکە ھەموویان بەرەوھەرێمی کوردستان ھەڵھاتن. لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٦ لەگەڵ بەعشیقە ئازاد کرا. ئێستا زۆرێک لە دانیشتووانەکەی کە ئاوارە بوون گەڕاونەتەوە و پەرستگا ئێزیدییەکان و کڵێساکانیان ئاوەدان کردووەتەوە.[١٢]

شوێنە پیرۆزەکانی ئێزیدی[دەستکاری]

بەحزانێ خاوەنی چەندین مەزارگەی ئێزدییە، لەوانە:[١٣]

  • مەزارگەی ئەبوڕەش.
  • مەزاری شێخ باکۆ. مەزارگەکە کانییەکی لەگەڵدایە کە دار ھەنجیری تێدایە، کە زیارەتکارانی تووشبوو بە تا سەردانی دەکەن. زیارەتکاران پارچە بچووکەکانی جلەکانیان لەسەر دارەکە دەبەستنەوە و لە بەھاردا خۆراک دەدەن بە ماسییەکان.
  • مەزارگەی ست حەبیبە، ناسراو بە مارتا حبیبتا ("خاتوونی خۆشەویست"؛ ھاوسەری شێخ محەمەد). ھەروەھا مەزارگەیەکی لە نزیک بەعشیقە ھەیە.
  • مەزارگەی مەسعود.
  • مەزارگەی دایکا چاکان.

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]