شانشینی یەکگرتوو

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە بریتانیاەوە)
Jump to navigation Jump to search

پۆتانەکان: 51°30′N 0°7′W / 51.500°N 0.117°W / 51.500; -0.117

United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
شانشینی یەکگرتووی بریتانیای مەزن و ئایرلەندی باکوور
سروود: "خودا شاژن بپارێزێت"
پایتەختلەندەن
51°30′N 0°7′W / 51.500°N 0.117°W / 51.500; -0.117
گەورەترین پایتەخت (لەندەن)
زمانە فەرمییەکان ئینگلیزی
زمانە ناوچەییەکان ئیری، گادێلیی سکۆتی و چەند زمانێکی تر[١]
گرووپە ڕەگەزییەکان (٢٠١١) ٨٧٫١٪ سپی

٧٫٠٪ ئاسیایی
٣٫٠٪ ڕەش
٢٫٠٪ تێکڵاو

٠٫٩٪ دیکە[٢]
ناوی هاووڵاتی بریتیش، بریتۆنبریتیش، بریتۆن
دەوڵەت پەرلەمانی یەکگرتوو پاشایی یاسایی
 -  پاشا ئێلیزابێتی دووەم
 -  سەرۆک وەزیران بۆریس جۆنسۆن
ڕووبەر
 -  پانایی گشتی ٢٤٣٬٦١٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٨٠)
٩٤٬٠٥٨ مایلی چوارگۆشە 
 -  ئاو (%) ١٫٣٤٪
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠١٣ ٦٤٬١٠٠٬٠٠٠ (٢٢)
 -  سەرژمێریی ٢٠١١ ٦٣٬١٨١٬٧٧٥ 
GDP (PPP) بەراوردی ٢٠١٤
 -  سەرجەم ٢٫٤٩٧ تریلیۆن 
 -  سەرانە ٣٨٧١١[٣] (٢١)
دراو پاوەندی ستەرلینگی
لای لێخوڕین چەپ

شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئایرلەندای باکوور (بە ئینگلیزی: (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ھەوروەھا دەناسرێت بە شانشینی یەکگرتوو یان بەریتانیا، دەوڵەتێکی باڵادەستە کە دەکەوێتە کەنارەکانی باکووری ڕۆژاوای ئەورووپا. شانشینی یەکگرتوو پێک دێت لە بەریتانیای مەزن و بەشی باکووری دوورگەی ئایرلەندا و ژمارەیەک دوورگەی بچووک؛ ئایرلەندای باکور بە تاکە بەشی شانشینەکە دادەنرێت کە خاوەنی سنووری وشکانییە و کۆماری ئایرلەندا کەرت دەکات، بێجگە لەوە شانشینی یەکگرتوو دەورە دراوە بە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک و دەریای باکوور و کەناڵی ئینگلیزی و دەریای ئیرلەند، و تونێلی دەریای مانش بەریتانی مەزن دەبەستێتەوە بە فەڕەنساوە.

شانشینی یەکگرتوو دەوڵەتێکی خاوەن ڕژێمی شانشینیی دەستورییە، و بە دەوڵەتێکی یەکگرتوو دادەنرێت. بەپێی بڕیاری ساڵی ١٨٠٠ پێک دێت لە چوار ھەرێم ئەوانیش بریتیین لە: ئینگلتەرا، ئایرلەندای باکور، سکۆتلەندا و وێڵز. بەڕێوە دەبرێت بە سیستمی پەرلەمانی و ناوەندی حکومەتەکەی دەکەوێتە لەندەنی پایتەختەوە، بەڵام حکومەتی لۆکەڵی ھەیە لە ھەر یەکێک لە بلفاست، کاردیف و ئەدنبرە؛ ئەمانەش پایتەختەکانی ئایرلەندای باکوور و وێڵز و سکۆتلەندان. ھەریەک لە بیلیفیە جیرزی و دوورگەی جیرنزی دوورگەی مان و چەند دوورگەی تر بە بەشێک لە شانشینی یەکگرتو دادەنرێن، بەو مانایەی تەنھا لە ڕووی دەستورەوە پەیوەندن پێوەی بەڵام بەشێک نین لێی. چواردە ھەرێم ملکەچی دەسەڵاتی شانشینی یەکگرتوون و ناو دەبرێن بە ھەرێمەکانی ئەودیوی دەریای بەریتانیا، و ئەمانە بەشێکی دەستوری نین لە شانشینی یەکگرتوو، وخاوەنی خۆبەڕێوەبردنێکی تەواون، بەڵام کاروباری بەرگرییان دەگەڕێتەوە بۆ شانشین. ئەم زەوییانەش لە پاشماوەکانی ئیمپڕاتۆڕیەتی بەریتانیان کە لە ساڵی ١٩٢٢دا نزیکەی چارەکێکی ڕووبەری وشکانیی زەویی دەگرتەوە لە جیھاندا، و گەورەترین ئیمپڕاتۆریەتە لە مێژوودا، تا ئێستا تێبینی ھەژموونی بەریتانیا دەکرێت لە زمان، ڕۆشنبیری و ڕژێمی یاسایی لە زۆرێک لە موستەعمەرە دێرینەکانیدا.

شانشینی یەکگرتوو لە دەوڵەتە پێشکەوتووەکانە، و ئابوورییەکەی لە ڕیزبەندی شەشەمدایە لە جیھاندا؛ ھەروەک ئەوەی لە یەکەمین دەوڵەتەکان بوو کە گۆڕدران بۆ بواری پیشەسازی، و بە گەورترین زلھێزی مەزن دادەنرا لە جیھاندا لە سەدەی نۆزدە و سەرەتاکانی سەدەی بیست، بەڵام باجی ئابووری و کۆمەڵایەتی ھەردوو جەنگی جیھانی شانشینییان گەڕاندە دواوە لە کۆتایی نیوەی یەکەمی سەدەی بیست، بۆیە ئەمەش بووە ھۆی بەرتەسکبوونەوەی ڕۆڵی پێشەوایەتی لە کاروبارە جیھانییەکاندا. لەگەڵ ئەمانەشدا، تا ئێستا شانشینی یەکگرتوو ھێزێکی مەزنی خاوەن ھەژموونی ئابووری، ڕۆشنبیری، سەربازی، زانستی و سیاسیی بەھێزە، ھەروەھا لە دەوڵەتە ئەتۆمییەکانە؛ ئەندامی ھەمیشەییی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتییە. زێدەبار لەوەش، ئەندامی کۆمۆنوێلت، ئەندامی کۆمەڵەی ھەشت، کۆمەڵەی بیست، ڕیکخراوی ناتۆ، ئەنجومەنی ھاریکاری و گەشەپێدانی ئابووری و ڕیکخراوی بازرگانی نێودەوڵەتییە.

ناونان[دەستکاری]

ناوی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئایرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٢٧ بە پێی یاسای ناونیشانی پاشایەتی و پەرلەمانی پێشکەش کرا، لەبەرئەوەی ڕاستیی سەربەخۆییی لە دەوڵەتی ئایرلەندا دەردەخست کە دروست بوو دوای جیابوونەوەی ئایرلەندا لە ساڵی ١٩٢٢ و مانەوەی ئایرلەندای باکوور وەک بە شیکی شانشینی یەکگرتوو. پێش ئەوە لە ١٨٠٠ پەرلەمانی بەریتانی لە وستمنستەر یاسایەکی دەرکرد کە بەریتانیای مەزن و ئێرلەندای کرد بە یەک، و یاساکە چووە بواری جێبەجێکردنەوە لە ١٨٠١دا، و دەوڵەتە نوێکە ناونرا شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئایرلەندا. ھەندێک جار ئاماژە دەدرێت بە بەرتانیای مەزن پێش ١٨٠١ بە ناوی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن.

لە ڕاگەیاندنەکاندا بووە خوویەک تەنھا بەکارھێنانی ناوی (بەریتانیا) وەک ئاماژەدان بە وەزارەت و پەرلەمان و کونسوڵخانەکان، ھەڵبژاردەی نیشتیمانی لە یارییە ئۆڵۆمپیەکاندا لە ژێر ناوی بەرتانیای مەزن بەشداری دەکات، و ھاونیشتمانیانی بە بەریتانییەکان ناو دەبرێن، و دانیشتوانی ئینگلتەرا بە ئینگلیز ناودەبرێن وەک جیاکردنەوەیەکی وردتر؛ ھەروەھا دانیشتووانی سکۆتلەندا بە سکۆتلەندییەکان و دانیشتووانی وێڵز بە وێڵزییەکان ناودەبرێن. لە ھەمان کاتدا، زاراوەی شانشینی یەکگرتوو بەڕوونی لە بەڵگەنامە حکومی، ناوھێنانە فەرمی و سایتە حکومییەکان لە ئینتەرنێتدا بەکار دەبرێت.

دانیشتووان[دەستکاری]

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤، ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی بەریتانیا ٦٣٬٤٨٩٬٢٣٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٨٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٠٫٤ ساڵە. ھەروەھا ٨٠ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.[٤]

ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠١٦دا شانشینی یەکگرتوو گشتپرسییەکی ئەنجام دا سەبارەت بە جیابوونەوەی شانشینی یەکگرتوو لە یەکێتیی ئەورووپا؛ لەئەنجامدا لە سەدا ٥٢ی خەڵکی شانشینی یەکگرتوو لە بەرژەوەندیی جیابوونەوە دەنگیان دا، بەم جۆرەش شانشینی یەکگرتوو بووە یەکەمین وڵات کە لە یەکێتیی ئەورووپا جیا ببێتەوە و کۆتایی بە پەیوەندییە ٤٧ ساڵەکەی لەگەڵ یەکێتییەکەدا ھێنا، و لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ بەفەرمی جیابوونەوەکەی لەلایەن یەکێتی ئەورووپا پەسەند کرا.[٥]

سەرچاوەکان[دەستکاری]