نووری مالیکی

نووری مالیکی
بە عەرەبی: نوري المالكي
لەدایکبوون	(١٩٥٠-٠٦-٢٠) ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٥٠ Hindeya، عێراق
ناوی کاتی لەدایکبوون	نوري كامل المالكي‎
زمانەکانی ئاخاوتن	زمانی عەرەبی، فارسی
پیشە	سیاسەتوان
پۆستەکان	سەرۆک وەزیرانی عێراق، وەزیری ناوخۆی عێراق، وەزیری ناوخۆی عێراق، وەزیری بەرگری
پەروەردە	زانکۆی بەغدا، زانکۆی سەڵاحەدین
ئەندامی حیزبی	حیزبی دەعوەی ئیسلامیی
ئایین	شیعە
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

نووری کەمال محەممەد حەسەن ئەلمالیکی (٢٠ی حوزیرانی ساڵی ١٩٥٠، پارێزگای کەربەلا، عێراق) سکرتێری گشتی حیزبی دەعوەی ئیسلامیی عێراقی بووە، لەماوەی ٢٠ی ئایاری ساڵی ٢٠٠٦ تاوەکوو ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤ سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، خاوەن بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە زانکۆی بەغدا و ماستەریشی وەرگرتووە لە زمانی عەرەبی لە زانکۆی سەلاحەدین لە ھەولێر، لە ساڵی ١٩٧٩ دوای ھاتنی سەددام حوسێن سزای لەسێدارەدانی بۆ دەردەچێت و دەچێتە وڵاتی سووریا دوایی لە ساڵی ١٩٨٢ سووریا جێ دەھێڵێت و دەچێتە ئێران ئینجا بەھۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە دووبارە دەگەڕیتەوە سووریا.

مالیکی ژیانی سیاسی خۆی وەک نەیارێکی شیعە دژی سەددام حوسێن، سەرۆکی پێشووی عێراق، لە کۆتایییەکانی ساڵانی حەفتاکان دەستپێکرد. دوای ئەوەی لە سزای لەسێدارەدان ھەڵات و بۆ ماوەی ٢٤ ساڵ چووە تاراوگە، ناوبانگی دەرکرد. لە ماوەی مانەوەی لە دەرەوە، بوو بە سەرکردەیەکی باڵای «حیزبی دەعوەی ئیسلامیی»، ھەماھەنگی بۆ چالاکییەکانی گەریلاکان (پارتیزانەکان)ی دژی سەددام دەکرد و پەیوەندی لەگەڵ بەرپرسانی ئێران و سووریای بەعسی دروست کرد و داوای ھاوکاری لێ دەکردن بۆ ڕووخاندنی حکوومەتەکەی سەددام. چ لە کاتی داگیرکاریی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەمریکا (٢٠٠٣–٢٠١١) و چ دوای ئەوەش، مالیکی کارێکی نزیکی لەگەڵ «ھێزەکانی فرەنەتەوەیی» (MNF-I) دەکرد و دوای کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکاش لە عێراق بەردەوام بوو لە ھاوکاریکردن لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان.

سێ ساڵ دوای داگیرکاریی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، مالیکی بووە یەکەم سەرۆک وەزیرانی خولی تەواو لە دوای سەددام، دوای ئەوەی لەلایەن «مایکڵ دۆگلاس باربێرۆ»، دەسەڵاتداری باڵای ئەمریکی لە ھێزەکانی فرەنەتەوەیی، بۆ ئەو پۆستە دەستنیشانکرا. یەکەم کابینەی مالیکی شوێنی «حکوومەتی ئینتیقالی عێراق»ی گرتەوە؛ یەکەم کابینەی لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی عێراقەوە پەسەندکرا و لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦ بە فەرمی سوێندی یاسایی خوارد. کابینەی دووەمی، کە تێیدا پۆستەکانی وەزیری ناوخۆ بە وەکالەت، وەزیری بەرگری بە وەکالەت و وەزیری ئاسایشی نیشتمانی بە وەکالەتیشی بەدەستەوە بوو، لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ پەسەندکرا. لە ئەنجامی زنجیرەیەک شکست بەرامبەر بە دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) لە میانی ھێرشەکانیان بۆ باکووری عێراق، بەرپرسانی ئەمریکی ڕایان گەیاند کە مالیکی دەبێت دەستبەرداری پۆستەکەی بێت. دوای دوو مانگ، لە ١٤ی ئابی ٢٠١٤، دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی سەرۆک وەزیران ڕاگەیاند.

لە ماوەی ھەشت ساڵی دەسەڵاتیدا لە ٢٠٠٦ بۆ ٢٠١٤، تۆمەتەکانی گەندەڵیی بەربڵاو بوون، بەجۆرێک کە دەوترێت سەدان ملیار دۆلار لە خەزێنەی حکوومەت ونبوون. مالیکی لەلایەن بەرپرسانی ئەمریکی و عێراقییە ناوخۆیییەکانەوە ڕەخنەی لێگیرا بەھۆی بەھێزکردنی میلیشیا شیعەکان، پەیوەندییە نزیکەکانی لەگەڵ بەرپرسانی حکوومەت و سوپای ئێران، و ھەروەھا خۆشکردنی ئاگری توندوتیژیی تایفەگەری لە ڕێگەی پێشخستنی کەسایەتییە سیاسی و سەربازییە شیعەکان بەسەر کورد و عەرەبی سوننە و کەمینەکانی دیکەی جگە لە شیعە. لە ئەیلوولی ٢٠١٤، مالیکی وەک یەکێک لە سێ جێگرەکەی سەرۆککۆماری عێراق ھەڵبژێردرا، پۆستێک کە سەرەڕای ھەوڵەکان بۆ ھەڵوەشاندنەوەی، ھەر لای خۆی ھێشتییەوە.

سەرەتای ژیان و خوێندن

نوری مالیکی لە گوندی «جەناجە» لە ناحیەی دەبوو غەرەق، کە شارۆچکەیەکی ناوەڕاستی عێراقە لە نێوان کەربەلا و حللە، لەدایکبووە. ئەو ئەندامی عەشیرەتی «ئال عەلی»یە کە لقێکە لە عەشیرەتی بەنی مالیک. لە قوتابخانەی ھیندییە خوێندوویەتی. مالیکی بڕوانامەی ئامادەیی لە ھیندییە بەدەستھێناوە و دواتر لەگەڵ خێزانەکەی ڕووی لە بەغدا کردووە. بۆ ماوەیەک لە شاری حللە ژیاوە و لەوێ لە فەرمانگەی پەروەردە کاری کردووە. باپیری، محەممەد حەسەن دەبی مەحاسین، شاعیر و پیاوی ئایینی بووە و نوێنەری «ئەنجومەنی شۆڕش»ی شۆڕشی عێراق بووە دژی بەریتانییەکان لە ساڵی ١٩٢٠، ھەروەھا وەزیری پەروەردەی عێراق بووە لە سەردەمی شا فەیسەڵی یەکەمدا.

تاراوگە و گەڕانەوە بۆ عێراق

لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩، مالیکی عێراقی بەجێھێشت دوای ئەوەی ئاشکرا بوو کە ئەندامی حیزبی قەدەغەکراوی دەعوەی ئیسلامییە. بەپێی ژیاننامەیەکی کورت لەسەر ماڵپەڕی حیزبی دەعوە، ئەو لە تشرینی یەکەمدا لە ڕێگەی ئوردنەوە عێراقی بەجێھێشتووە و زوو ڕووی کردووەتە سووریا و ناوی نھێنی «جەواد»ی بەکارھێناوە. لە ساڵی ١٩٨٢ سووریای بەجێھێشت و چوو بۆ ئێران، لەوێ تا ساڵی ١٩٩٠ لە تاران ژیا، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ دیمەشق و تا ئەو کاتەی ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ عێراقیان داگیرکرد و ڕژێمی سەددامیان ڕووخاند، لەوێ مایەوە. لە کاتی مانەوەی لە سووریا، وەک بەرپرسێکی سیاسی بۆ حیزبی دەعوە کاری دەکرد، پەیوەندی نزیکی لەگەڵ حیزبوڵڵا و بەتایبەتی لەگەڵ حکوومەتی ئێران پەرەپێدا و پاڵپشتی ھەوڵەکانی ئێرانی دەکرد بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی سەددام.

لە کاتی ژیانی لە دیمەشق، مالیکی سەرنووسەری ڕۆژنامەی «ئەلموقف»ی حیزب بوو و پلەکەی بەرزبووەوە بۆ سەرۆکایەتی لقی دیمەشقی حیزبەکە. لە ساڵی ١٩٩٠ پەیوەندی بە «لیژنەی کاری ھاوبەش»ەوە کرد و وەک یەکێک لە سەرۆکە خولاوەکانی خزمەتی کرد. لیژنەکە ھاوپەیمانییەکی ئۆپۆزیسیۆنی بنکە لە دیمەشق بوو بۆ ژمارەیەک لە نەیارانی سەددام. حیزبی دەعوە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٥ بەشداری لە کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق (INC) کرد، بەڵام بەھۆی ناکۆکی لەسەر ئەوەی کێ سەرۆکایەتی بکات، لێی کشایەوە.

لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ عێراق دوای ڕووخانی سەددام لە نیسانی ٢٠٠٣، مالیکی بووە جێگری سەرۆکی «دەستەی باڵای نیشتمانی بۆ ڕیشەکێشکردنی بەعس» لە حکوومەتی کاتیی عێراق، کە بۆ پاککردنەوەی سوپا و حکوومەت لە بەرپرسانی پێشووی حیزبی بەعس پێکھێنرابوو. لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی ئینتیقالی ھەڵبژێردرا. ئەو ئەندامی ئەو لیژنەیە بوو کە دەستووری نوێی عێراقی داڕشت کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ پەسەندکرا.

سەرۆکایەتی وەزیران

لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥، «ھاوپەیمانیی عێراقیی یەکگرتوو» زۆرینەی کورسییەکانی بەدەستھێنا و ئیبراھیم جەعفەری کاندید کرد بۆ ئەوەی ببێتە یەکەم سەرۆک وەزیرانی خولی تەواوی عێراق لە دوای جەنگ. لە نیسانی ٢٠٠٦، لە نێوان زیادبوونی ڕەخنەکان لە سەرکردایەتییە بێکاریگەرەکەی و لایەنگریی لەلایەن سیاسەتوانانی کورد و عەرەبی سوننە لە پەرلەمان، جەعفەری ناچارکرا دەست لە دەسەڵات بکێشێتەوە. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٠٦، دوای دەستێوەردانی نزیکی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ھەڵبژاردنی سەرۆک وەزیرانێکی نوێ، ناوی مالیکی لەنێو ئەو چوار کەسەدا دەرکەوت کە لەلایەن دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی (CIA) چاوپێکەوتنیان لەگەڵ کرابوو سەبارەت بە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئێران (کە ئەوانی دیکە بریتی بوون لە حوسێن شەھرستانی و عەلی ئەدیب).

باڵیۆزی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە عێراق، زەلمای خەلیلزاد، وتی «[مالیکی] ناوبانگی وەک کەسێکە کە سەربەخۆیە لە ئێران.» ھەروەھا خەلیلزاد جەختی کردەوە کە ئێران «فشاری لە ھەمووان دەکرد بۆ ئەوەی جەعفەری بمێنێتەوە». لەگەڵ ئەوەشدا، مالیکی کاندیدی پەسەندکراوی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی ھێزی قودس بوو، و ھەر سولەیمانیش بوو کە ڕێککەوتنەکەی لە نێوان سەرکردە باڵاکانی شیعە و کورد ئەنجامدا کە بووە ھۆی ھەڵبژاردنی مالیکی وەک سەرۆک وەزیران.

پێکھێنانی حکوومەتی یەکەمی مالیکی

لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦، مالیکی کابینەکەی پێشکەش بە پەرلەمان کرد، بەبێ وەزیرانی ھەمیشەیی بەرگری و ناوخۆ. ڕای گەیاند کە خۆی بەشێوەیەکی کاتی وەزارەتی ناوخۆ بەڕێوەدەبات و سەلام زەوبەعی بەشێوەیەکی کاتی وەک وەزیری بەرگری کاردەکات. مالیکی بە ئەندامانی ئەنجومەنەکەی وت: «داوا لە خودای گەورە دەکەین ھێزمان پێ ببەخشێت تا بتوانین ئامانجە بەرزەکانی گەلەکەمان بەدی بھێنین کە ئازاری زۆریان چەشتووە.»

حوزەیران – کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦

لە خولی یەکەمیدا، مالیکی بەڵێنیدا کە سەرکوتکردنی یاخیبووان ئەنجام بدات کە بە «گرووپە چەکدارە ڕێکخراوەکان کە لە دەرەوەی دەوڵەت و دەرەوەی یاسا کار دەکەن» ناوی بردن. ڕەخنەی لێگیرا بەھۆی ئەوەی کاتێکی زۆری پێچوو بۆ دیاریکردنی وەزیرانی ھەمیشەیی ناوخۆ و بەرگری، کە دواجار لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ ئەنجامیدا، ڕێک لەو کاتەی مالیکی و ئەمریکییەکان کوشتنی دەبوو موسعەب زەرقاوی، سەرکردەی ئەلقاعیدە لە عێراقیان ڕاگەیاند. لە ھەمان کاتدا، مالیکی ڕەخنەی لە ھێزە چەکدارەکانی ھاوپەیمانان گرت کاتێک ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە کوشتنی بە مەبەستی ھاووڵاتییانی مەدەنی عێراقی (لە حەدیسە و شوێنەکانی دیکە) بڵاوبوونەوە. لە زاری ئەوەوە گواستراوەتەوە کە دەڵێت: «ئەمە دیاردەیەکە کە لەنێو زۆرێک لە ھێزە فرەنەتەوەیییەکاندا بڵاوبووەتەوە. ھیچ ڕێزێک بۆ ھاوڵاتیان نییە، تێکشکاندنی ئۆتۆمبێلی مەدەنی و کوشتن لەسەر گومان یان ھەستکردنێک. ئەمە قبووڵنەکراوە.» بەپێی قسەی باڵیۆز خەلیلزاد، قسەکانی مالیکی بە ھەڵە گواستراونەتەوە، بەڵام ڕوون نەبوو بە چ شێوەیەک.

لیژنەی نێونەتەوەیی پاراستنی ڕۆژنامەنووسان لە حوزەیرانی ٢٠٠٦ نامەیەکی بۆ مالیکی نووسی و تێدا سکاڵای لەسەر «شێوازێکی نیگەرانکەری کۆتوبەندەکان لەسەر ڕۆژنامەگەری» و «زیندانیکردن، تۆقاندن و سانسۆرکردنی ڕۆژنامەنووسان» کرد.

پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژنامەگەری زۆرجار پڕ لە کێشمەکێش بوو. بۆ نموونە لە ٢٤ی ئابی ٢٠٠٦، کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی قەدەغە کرد لە پەخشکردنی دیمەنەکانی خوێنڕشتن لە وڵاتدا و ھۆشداری دا لە گرتنەبەری ڕێوشوێنی یاسایی دژی ئەوانەی فەرمانەکە پێشێل دەکەن. لیوا ڕەشید فڵێح، سەرۆکی بەشێکی پۆلیسی نیشتمانی، وتی: «... ئێمە وڵات بە کلاشینکۆف بنیات دەنێین و ئێوە دەبێت بە بەکارھێنانی قەڵەمەکانتان یارمەتیدەر بن لە بنیاتنانیدا». لە سەرەتای خولەکەیدا، مالیکی لەلایەن ھەندێکەوە ڕەخنەی لێگیرا بەھۆی دوودڵی لە مامەڵەکردن لەگەڵ میلیشیا شیعەکان. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦، سکاڵای لە ھەڵمەتێکی ئەمریکی کرد دژی سەرکردەیەکی میلیشیای شیعە چونکە وتی بەبێ ڕەزامەندی ئەو ئەنجام دراوە. کاری مالیکی بەھۆی ھاوسەنگی ھێز لەناو پەرلەماندا ئاڵۆز بوو، چونکە پێگەکەی پشتی بە پاڵپشتی دوو کوتلەی شیعە دەبەست، کوتلەی موقتەدا سەدر و ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراق بە سەرۆکایەتی عەبدولعەزیز حەکیم، کە زۆرجار حیزبی دەعوەکەی لەگەڵیان ناکۆک بوو. ھەروەھا زۆرجار پێشکەوتنەکان لەلایەن سیاسەتمەدارانی عەرەبی سوننەوە ڕێگرییان لێ دەکرا کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد حیزبە شیعە دەسەڵاتدارەکان بەدوای بەرژەوەندی تایفەگەرییەوەن. مالیکی ھەندێک سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە دۆزینەوەی سازان.

لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦، مالیکی فەرمانی لەسێدارەدانی سەددام حوسێنی واژوو کرد و ڕەتی کردەوە سزاکە دوا بخات، و وتی «ھیچ پێداچوونەوە و دواخستنێک» لەم ڕووداوەدا نابێت. بە ئاماژەکردن بە خواستی کەسوکاری قوربانیانی سەددام، وتی: «ڕێزگرتنمان لە مافەکانی مرۆڤ وا دەخوازێت کە لەسێدارەی بدەین.» لەسێدارەدانی سەددام لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ جێبەجێ کرا (کە جێی سەرنجە یەکەم ڕۆژی جەژنی قوربان بوو).

کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ – کۆتایی ٢٠٠٩

لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ مالیکی بڵاوکردەوە کە تێدا وتی خۆزگە دەخوازێت بتوانێت پێش ئەوەی خولەکەی لە ساڵی ٢٠٠٩ کۆتایی بێت، کۆتایی بە دەسەڵاتەکەی بھێنێت.

لە ساڵی ٢٠٠٧، ئەفسەرانی سەربازیی ئەمریکی کە ناویان نەھێنراوە، بانگەشەی ئەوەیان کرد کە مالیکی فەرماندە عێراقییەکانی کە سەرکوتکردنی میلیشیا شیعەکانیان ئەنجام دابوو، بە لایەنگرانی حیزبەکەی دەگۆڕێتەوە. وتەبێژێکی مالیکی ئەو تۆمەتەی ڕەتکردەوە.

لە ئایاری ٢٠٠٧، حیزبی دەعوەی ئیسلامی جەعفەری دوورخستەوە و مالیکی وەک ئەمینداری گشتیی حیزبی دەعوە ھەڵبژارد.

لە تەممووزی ٢٠٠٨، مالیکی، کە پێشتر لەو ساڵەدا بەرپەرچی ھەوڵێکی لەکارلادانی دایەوە لە پەرلەمان، سیاسەتمەدارانی سوننەی قایڵ کرد کە کۆتایی بە بایکۆتێکی یەک ساڵەی پەرلەمان بھێنن و ھەندێکیانی لە پۆستەکانی کابینەدا دامەزراند. شرۆڤەکاران وتیان گەڕانەوەی سوننەکان بەھۆی دەستکەوتە ئەمنییەکان لە سەردەمی مالیکی و پێشکەوتنی ئاشکرا لە دانوستانەکان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان سەبارەت بە کشانەوەی سەربازیی ئەمریکا، گونجاو بوو.

لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٨، مالیکی دەستی کرد بە وەستاندنی ھەوڵەکانی شەفافییەت لە ڕێگەی دەرکردنی پشکنەرە گشتییەکان. ھەروەھا دەستی کرد بە بەکارھێنانی بەشەکانی ھێزە چەکدارەکان دژی نەیارە سیاسییەکانی.

لە تشرینی یەکەم-تشرینی دووەمی ٢٠٠٨، حکوومەتی مالیکی گەواھیدەری باشبوونی دۆخی ئەمنی بوو لە زۆر بەشی وڵاتدا. لە بەغدا، ڕێککەوتنێکی ئاشتی لە نێوان سوپای مەھدی موقتەدا سەدر و حکوومەت گرژییەکانی کەمکردەوە، ھەرچەندە ڕووداوە تایفەگەرییەکان ناوبەناو بەردەوام بوون، ھەروەھا شەڕی ناوبەناو لە نێوان ھێزەکانی ئەمریکا و چەکدارانی شیعە، بەتایبەتی لە شاری سەدر.

مالیکی لە ئایاری ٢٠٠٩ باسی لە پێویستیی دروستکردنی ژینگەیەکی ئەمنی و بەردەوام کرد بۆ وەبەرھێنان بۆ ئەوەی ئاوەدانکردنەوە سەرکەوتوو بێت و یاسای نوێی وەبەرھێنانی دەرکرد بۆ گەیشتن بەم ئامانجە. ھەروەھا دانی بەوەدا نا کە عێراق بەداخەوە پشت بە نەوت دەبەستێت بۆ پارەدارکردنی ئاوەدانکردنەوە تا ئێستا، ھەرچەندە داھاتەکان دەستیان کرد بە خەرجکردن بۆ سەرچاوە داھاتییەکانی دیکە لەوانە کشتوکاڵ و وزە.

حکوومەتی دووەمی مالیکی، ٢٠١٠–٢٠١٤

لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠، حکوومەتی دووەمی مالیکی، بە بەشداری ھەموو کوتلە سەرەکییەکانی پەرلەمانی نوێ، بە کۆی دەنگ لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەندکرا، ٩ مانگ دوای ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ٢٠١٠. لە ٥ی شوباتی ٢٠١١، وتەبێژێک بەناوی مالیکییەوە ڕای گەیاند کە ئەو خۆی بۆ خولی سێیەم لە ساڵی ٢٠١٤ کاندید ناکاتەوە، وەک ئاماژەیەک بۆ بەھاری عەرەبی خۆی سنووردار دەکات لەپێناو دیموکراسیدا.

لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١، جێگری سەرۆککۆماری عێراق، تاریق ھاشمی، تۆمەتبارکرا بە ڕێکخستنی ھێرشی بۆمبڕێژکراو و دروستکردنی تیمێک بۆ کوشتنی سیاسەتوانانی شیعە، و فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرچوو. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی لیستی عێراقییەی سوننە/شیعە (کە بە ٩١ کورسی گەورەترین حیزب بوو لە پەرلەمان) بایکۆتی پەرلەمان بکات، کە تا کۆتایی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ بەردەوام بوو. ھاشمی لە ئەیلوولی ٢٠١٢ بە غیابی سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا بەڵام پێشتر ھەڵاتبوو بۆ تورکیا، کە ڕای گەیاند ڕادەستی عێراقی ناکاتەوە. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی زیادبوونی ڕق و کینەی موسڵمانانی سوننە و کورد دژی مالیکی کە ڕەخنەگران دەیانوت دەسەڵاتی قۆرخ کردووە.

مالیکی ڕێبەرایەتی عێراقی کرد لەکاتێکدا توندوتیژی دژی سوننەکان زیادی کرد، لەوانە سەرکوتکردنی خوێناوی خۆپیشاندانەکانی سوننە لە ٢٠١٢–٢٠١٣، کە بە ھۆکارێک بۆ سەرھەڵدانی داعش لێکدرایەوە. سوپا لە سەردەمی ئیدارەی مالیکیدا بە گەندەڵی ناسرابوو و پڕ بوو لە «سەربازی بندیوار»، کە پلانێکی گەندەڵی بوو تێیدا ناوی سەربازەکان لە لیستی مووچەدا ھەبوو بەڵام لە ڕاستیدا لە خزمەتدا نەبوون. کاتێک داعش چالاکییەکانی زیاد کرد لە بەشی یەکەمی جەنگی ٢٠١٣–٢٠١٧ی عێراق، مالیکی ڕێبەرایەتی عێراقی کرد بەناو شکستە گەورەکاندا، لەوانە ھێرشی حوزەیرانی ٢٠١٤ بۆ سەر باکووری عێراق کە بووە ھۆی داڕمانی کارەساتبارانەی سوپای عێراق لەو ناوچەیە و کەوتنی مووسڵ، کە تێدا سوپایەک لە ١٥٠٠ چەکداری داعش سەرکەوتنیان بەدەستھێنا بەسەر ٦٠٬٠٠٠ سەربازی عێراقی.

فەرماندەیەکی پێشووی ھێزە وشکانییەکانی عێراق، عەلی غێدان، مالیکی تۆمەتبار کرد بەوەی کە ئەو کەسە بووە فەرمانی کشانەوەی لە شاری مووسڵ دەرکردووە. تا کۆتایی حوزەیران، حکوومەتی عێراق کۆنترۆڵی سنوورەکانی لەگەڵ ئوردن و سووریا لەدەست دابوو. مالیکی لە ١٠ی حوزەیران داوای ڕاگەیاندنی باری نایاسایی نیشتمانی کرد دوای ھێرشکردنە سەر مووسڵ، کە بە شەوێک دەستی بەسەردا گیرابوو. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرەڕای قەیرانی ئەمنی، پەرلەمانی عێراق ڕێگەی بە مالیکی نەدا باری نایاسایی ڕابگەیەنێت؛ زۆرێک لە یاسادانەرانی عەرەبی سوننە و کورد دانیشتنەکەیان بایکۆت کرد چونکە دژی فراوانکردنی دەسەڵاتەکانی سەرۆک وەزیران بوون.

تا ئابی ٢٠١٤، مالیکی ھێشتا بە توندی دەستی بە دەسەڵاتەوە گرتبوو سەرەڕای ئەوەی سەرۆککۆماری عێراق فوئاد مەعسوم، حەیدەر عەبادی بۆ وەرگرتنی پۆستەکە ڕاسپارد. مالیکی بابەتەکەی ڕەوانەی دادگای فیدراڵی کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە ڕاسپاردنی سەرۆککۆمار «پێشێلکاری دەستوورییە». وتی: «پێداگری لەسەر ئەمە تا کۆتایی، بۆ پاراستنی دەوڵەتە.» لەگەڵ ئەوەشدا، لە ١٤ی ئابی ٢٠١٤، لە بەردەم زیادبوونی داواکارییەکان لەلایەن سەرکردەکانی جیھان و ئەندامانی حیزبەکەی خۆیەوە، مالیکی ڕای گەیاند کە دەستبەرداری پۆستەکەی دەبێت.

کێشە لەگەڵ سوننەکان

ڕەخنەگرانی مالیکی جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئەو ھەموو ھەوڵێکی خۆی داوە بۆ سنووردارکردنی دەسەڵاتی کورد و سوننەکان لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠١٤. تێڕوانینی ئەوان ئەوەیە کە مالیکی کاری کردووە بۆ زیاتر ناوەندیکردنی حوکمڕانی و کۆکردنەوەی کۆنترۆڵ و دەسەڵاتی زیاتر —لە سەربازییەوە تا یاسادانان— بۆ حیزبەکەی. لە بری بەھێزکردن و پاراستنی عێراق، کردارەکانی مالیکی بوونە ھۆی بەرزبوونەوەی ناسیۆنالیزمی کوردی و یاخیبوونی سوننە، کە ئەنجامەکەی شەڕی ناوخۆ و شکستی کاریگەرانەی دەوڵەتی عێراق بوو.

سەردەمی مالیکی لەلایەن عێراقییە سوننەکان و شرۆڤەکارانی ڕۆژاوایییەوە بە تایفەگەری وەسف کراوە؛ شتێک کە یارمەتیدەر بوو لە خۆشکردنی ئاگری یاخیبوونی سوننە لە وڵاتدا لە ساڵی ٢٠١٤. لە کاتی ھێرشی باکووری عێراق، کە لە حوزەیرانی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، داعش سوێندی خوارد کە دەسەڵات لە مالیکی وەربگرێتەوە. مالیکی داوای لە ھێزەکانی پێشمەرگەی ھەرێمی کوردستان کرد کە یارمەتیدەر بن بۆ ئەوەی عێراق نەکەوێتە دەست داعش، ھەروەھا داوای پشتیوانی ئاسمانی لە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئەمریکا کرد بۆ لەناوبردنی توخمە جیھادییە مەترسیدارەکان لە وڵاتدا، بەڵام ئەمە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ڕەتکرایەوە، چونکە «وتەبێژانی ئیدارەی ئەمریکا جەختیان کردەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان بە شێوەیەکی چالاک بیر لە بەکارھێنانی فڕۆکەی جەنگی یان فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی چەکدار ناکاتەوە بۆ لێدان لە [پەناگە جیھادییەکان].»

ڕاگەیاندنی دەستلەکارکێشانەوەی مالیکی لە ١٤ی ئابی ٢٠١٤ و گواستنەوەی سەرکردایەتی بۆ حەیدەر عەبادی بووە ھۆی گۆڕانکارییەکی گەورە لە ڕای گشتی عەرەبی سوننە لە دوورکەوتنەوە لە گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە چەکدارەکان و ڕووکردنە حکوومەتی عێراق، چونکە زۆرێک لە عەرەبی سوننەی عێراق گەشبین بوون بەوەی کە حکوومەتە نوێیەکە چارەسەری کێشەکانیان دەکات و کاڵا و خزمەتگوزاری گشتی زیاتریان پێشکەش دەکات بە بەراورد بە حکوومەتەکەی مالیکی.

سەرچاوەکان

Political offices
پێشوو خوزەیر خوزاعی	جێگری سەرۆککۆماری عێراق (٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤–١١ی ئابی ٢٠١٥) (١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦–٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨)	جێگر نووری مالیکی، ئوسامە نوجەیفی، ئەیاد عەلاوی
پێشوو ئیبراھیم جەعفەری	سەرۆک وەزیرانی عێراق ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦ – ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤	جێگر حەیدەر عەبادی
پێشوو عەبدولقادر عوبێدی	وەزیری بەرگریی عێراق (کاتی) ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠–١٧ی ئابی ٢٠١١	جێگر سەعدوون دلێمی
پێشوو باقر جەبر زوبەیدی	وەزیری ناوخۆی عێراق (کاتی) ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦–٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٦	جێگر جەواد بۆلانی
پێشوو جەواد بۆلانی	وەزیری ناوخۆی عێراق (کاتی) ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠–٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤	جێگر محەممەد غەببان
لایەنگری حیزبی سیاسیی
پێشوو ئیبراھیم جەعفەری	سەرکردەی حیزبی دەعوەی ئیسلامی ١ی ئایاری ٢٠٠٧–٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤	جێگر حەیدەر عەبادی