موقتەدا سەدر
| موقتەدا سەدر | |
|---|---|
.jpg) | |
| لەدایکبوون | ٤ی ئابی ١٩٧٤  (تەمەن ٥٢ ساڵ)نەجەف |
| زانکۆ |
|
| پیشە | عالم، سیاسەتوان، زانای عەقیدە |
| حیزب | ڕەوتی سەدر |
| باوان | |
| خەڵاتەکان |
|
| واژوو | |
 | |
موقتەدا سەدر (بە عەرەبی: مقتدى الصدر؛ لەدایکبووی ٤ی ئابی ١٩٧٤)[١] سیاسەتوان و سەرکردەیەکی شیعەی عێراقییە. ئەو ڕێبەری پێشووی ڕەوتی سەدر[٢] و گرووپی میلیشیای کۆمپانیایاکانی ئاشتییە. لە ساڵی ٢٠١٨، ئەو بە ڕێبەرایەتیی حیزبەکەی چوو ناو ھاوپەیمانیی سائیروون، کە لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢١ زۆرترین کورسیی پەرلەمانی بەدەستھێنا.[٣]
ئەو تۆمەتبار کراوە کە فەرمانی تیرۆری عەبدولمەجید خۆیی لە ساڵی ٢٠٠٣ داوە، ئەگەرچی موقتەدا سەدر ئەو تۆمەتە ڕەت دەکاتەوە و ھەبوونی ڕۆڵی لەو تیرۆرەدا نەسەلمێنراوە.[٤]
ناونیشانەکان
[دەستکاری]ئەو سەر بە بنەماڵەی ناوداری سەدرە کە خەڵکی جەبەل عامیلن لە لوبنان، پێش ئەوەی دواتر لە نەجەف نیشتەجێ ببن. سەدر کوڕی محەممەد سەدرە، کە کەسایەتییەکی ئایینی و ڕامیاری عێراقی بوو کە دژی سەددام حوسێن وەستا، و برازای محەممەد باقر سەدرە. ئەو زۆرجار بە نازناوی ڕێزلێنانی سەید ناودەبرێت.
پێگەی ئایینی فەرمی ئەو لە ناو پلەبەندی پیاوانی ئایینی شیعەدا بە بەراورد لە ئاستێکی ناوەنددایە، و لە ڕیزی حوجەتولئیسلامدایە. لە ئەنجامی ئەمەدا، لە ساڵی ٢٠٠٨دا سەدر نە داوای نازناوی موجتەھیدی (ھاوتای زانایەکی ئایینی باڵا) بۆ خۆی کرد و نە دەسەڵاتی دەرکردنی ھیچ فەتوایەکی ھەبوو.[٥] لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٨دا، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە خەریکی خوێندنە بۆ ئەوەی ببێتە ئایەتووڵڵا، ئەمەش شتێکە کە پێگەی ئایینی ئەو زۆر باشتر دەکات.[٦]
پلەبەندی ئایینی ئەو، بەشێکی بەھۆی ئەوەی کە ھەرگیز نەیتووانی خوێندنی فەرمی خۆی لەژێر دەستی محەممەد سەدر تەواو بکات بەھۆی تیرۆرکردنییەوە، وای لێ کردووە کە ببێتە موقەلیدی کازم حائیری، کە خوێندکاری دیاری باوکی بوو، بۆ زۆربەی ژیانی و ھەروەھا لە ئێستاشدا.[٧]
بنەماڵە
[دەستکاری]موقتەدا سەدر چوارەمین کوڕی پیاوێکی ئایینی بەناوبانگی شیعەی عێراقییە، کە کۆچکردوو ئایەتووڵڵای عەزەم محەممەد سەدرە. ئەو ھەروەھا زاوای ئایەتووڵڵای عەزەم محەممەد باقر سەدرە. ھەردووکیان بەھۆی خەمخۆرییان بۆ ھەژاران ڕێزیان لێ دەگیرا.[٨][٩]
موقتەدا ھاووڵاتیی عێراقە؛ باپیری گەورەی ئیسماعیل سەدرە. محەممەد سادق سەدر، باوکی موقتەدا سەدر، کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراو بوو لە تەواوی جیھانی ئیسلامیی شیعەدا. ئەو لەگەڵ دوو کوڕیدا کوژران، کە وەک دەگوترێت لەلایەن حکوومەتی سەددام حوسێنەوە بووە. خەزووری موقتەدا لە ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە لەسێدارە درا. موقتەدا ئامۆزای بێسەروشوێنبوو مووسا سەدرە، کە دامەزرێنەری ئێرانی-لوبنانیی بزووتنەوەی ئەمەلی جەماوەرییە.[١٠]
لە ساڵی ١٩٩٤دا، سەدر یەکێک لە کچەکانی محەممەد باقر سەدری خواست.[١١] تا ساڵی ٢٠٠٨، ھیچ منداڵێکی نەبووە.[١١]
ھەڵوێستە ڕامیارییەکان
[دەستکاری]موقتەدا سەدر لە عێراقدا جەماوەریی پەیدا کرد دوای ڕووخانی حکوومەتی سەددام لەلایەن داگیرکاریی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ٢٠٠٣.[١٢] سەدر لە ھەندێک بۆنەدا ڕای گەیاندووە کە دەخوازێت «دیموکراسیی ئیسلامی» دابمەزرێنێت.
سەدر پشتیوانییەکی بەھێزی ھەیە (بەتایبەت لە ناوچەی شاری سەدر لە بەغدا، کە پێشتر ناوی «شاری سەددام» بوو بەڵام دوای سەدری باوک ناوەکەی گۆڕدرا). دوای ڕووخانی حکوومەتی سەددام لە ٢٠٠٣، موقتەدا سەدر ھەزاران لایەنگری خۆی لە چوارچێوەی بزووتنەوەیەکی ڕامیاریدا ڕێک خست، کە باڵێکی سەربازی لەخۆدەگرێت کە پێشتر بە «جەیشولمەھدی» یان سوپای مەھدی دەناسرایەوە.[١٣] ناوەکە ئاماژەیە بۆ مەھدی، ئیمامێکی مێژووییی بێسەروشوێنبوو کە شیعەکان باوەڕیان وایە کاتێک کۆتاییی زەمان نزیک دەبێتەوە دەردەکەوێتەوە. ئەم گرووپە ناوە ناوە دەچووە ناو ململانێی توندوتیژ لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھێزەکانی تری ھاوپەیمانان، لەکاتێکدا بزووتنەوە فراوانەکەی سەدر دادگای ئایینیی خۆی پێکھێنابوو و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان، جێبەجێکردنی یاسا و زیندانەکانی لەو ناوچانەی لەژێر کۆنترۆڵیدا بوون ڕێک خستبوو.[١٤] میدیاکانی ڕۆژئاوا زۆرجار وەک پیاوێکی ئایینی «دژە ئەمریکا» یان «توندڕەو» ئاماژەیان بە موقتەدا سەدر دەکرد.[١٥]
بەھێزترین پشتیوانیی ئەو لە چینی شیعە بێبەشکراوەکانەوە ھات، وەک ناوچەی شاری سەدر لە بەغدا. زۆرێک لە لایەنگرە عێراقییەکان ئەو وەک ھێمایەک بۆ بەرگری لە دژی داگیرکاریی بیانی دەبینن.[١٦] ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە سوپای مەھدی لە کاتی شەڕی ناوخۆییی عێراقدا دەستەکانی مەرگیان بەڕێوە بردووە.[١٤]
لە بەیاننامەیەکدا کە دەزگای فرانس پرێس لە ١٥ی شوباتی ٢٠١٤ پێی گەیشت، سەدر داخستنی ھەموو نووسینگە، ناوەند و کۆمەڵەکانی سەر بە شەھید سەدری باوکی لە ناوەوە و دەرەوەی عێراق ڕای گەیاند، و ڕای گەیاند کە دەستوەردان لە ھیچ کاروبارێکی ڕامیاری ناکات، و ئەوەشی بۆ زیاد کرد کە ھیچ کوتلەیەک نوێنەرایەتیی بزووتنەوەکە لە ناوەوە یان دەرەوەی حکوومەت یان پەرلەمان ناکات.[١٧] چەندین جار داوای کردووە کە ھەموو گرووپە نیمچەسەربازییەکانی کە دەوڵەتی عێراق دانی پێدا ناون، دوای شکستی تەواوەتیی داعش ھەڵبوەشێندرێنەوە و دواتر ھەموو ھێزە بیانییەکان (بە ئێرانیشەوە) خاکی عێراق بەجێبھێڵن. ئەو زۆر کەسی سەرسام کرد کاتێک لە ساڵی ٢٠١٧ و پێشتریش سەردانی شازادەکانی جێنشینی ھەریەک لە عەرەبستانی سعوودی (بۆ یەکەمجار لە ماوەی ١١ ساڵدا) و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانی کرد و لە ھەندێک ناوەندی ئێرانیشدا ڕەخنەی لێ گیرا.[١٨][٨] لە نیسانی ٢٠١٧دا، ئەو خۆی لە سەرکردە شیعەکانی تری عێراق جیا کردەوە بەوەی داوای لە سەرۆکی سووریا بەشار ئەسەد کرد کە لەلایەن ئێرانەوە پشتگیری دەکرێت، دەست لەکار بکێشێتەوە و وڵات لە خوێنڕشتنی زیاتر ڕزگار بکات.[٩] ھەوڵەکانی سەدر بۆ بەھێزکردنی پەیوەندییەکانی عەرەبستانی سعوودی و عێراق ڕەنگدانەوەی ھەوڵەکانی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق حەیدەر عەبادییە.[١٨]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «بطاقة الناخب مقتدى الصدر». لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ Hroub، Khaled (٢٨ی ئایاری ٢٠١٢). Political Islam: Context Versus Ideology. Saqi. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٦٣٥٦-٨٨٣-١.
- ↑ «Pro-Iran groups seen losing Iraq election and firebrand cleric winning». NBC News (بە ئینگلیزی). لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Khoury، Nabeel (١٦ی ئایاری ٢٠١٨). «Iraq: The reinvention of Muqtada al-Sadr». Atlantic Council (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر) - ↑ «Profile: Muqtada al-Sadr». Al Jazeera English. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ Babak Dehghanpisheh (١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨). «The Great Muqtada Makeover». Newsweek. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
- ↑ Ibrahim، Arwa. «Muqtada al-Sadr and Iraq's propensity for an intra-Shia conflict». Al Jazeera (بە ئینگلیزی). لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- 1 2 al-Ali، Zaid (٢١ی ئابی ٢٠١٧). «Post-ISIL Iraq: Decoding Muqtada al-Sadr's Gulf visits». Al Jazeera. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- 1 2 Arraf, Jane (٣ی ئایاری ٢٠١٧). «Moqtada al-Sadr: In Iraq, a fiery cleric redefines himself as nationalist patriot». CSMonitor. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Samer Bazzi – The Lebanese Armageddon in the New Iraq». Bintjbeil.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئابی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- 1 2 Cockburn، Patrick (٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨). Muqtada Al-Sadr and the Battle for the Future of Iraq. Simon and Schuster. لاپەڕە ١١٢. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٩١-٤١١٩-٩.
- ↑ Beaumont، Peter (١٤ی ئایاری ٢٠١٨). «Iraq elections: who is Muqtadr al-Sadr?». The Guardian (بە ئینگلیزی). لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ Adams، Henry (١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥). «The U.S. Is Not Preventing Chaos in Iraq, It Is Creating It». United for Peace of Pierce County, WA. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی نیسانی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئابی ٢٠٠٦ ھێنراوە.
- 1 2 «The Mahdi Army: Turbans, Kalashnikovs and plans to ′slaughter′». Deutsche Welle. ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Defining Muqtada». Columbia Journalism Review. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ «Who's Who in Iraq: Muqtada Sadr». BBC News. ٢٧ی ئابی ٢٠٠٤. لە ٣ی ئابی ٢٠٠٦ ھێنراوە.
- ↑ «REPORT: Key Shiite Iraqi cleric says he quits politics». Lebanese Broadcasting Corporation International. ١٦ی شوباتی ٢٠١٤. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- 1 2 MEE staff (٤ی ئابی ٢٠١٧). «Muqtada al-Sadr 'bans anti-Saudi slogans from Iraqi streets'». Middle East Eye. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
| کەسایەتییەکان |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| ھێزەکان |
| ||||
| کەسایەتییەکانی دیکە | |||||
| میدیاکان |
| ||||
| چالاکییە سەربازییەکان | |||||
| پەیوەندیدار | |||||
| نێونەتەوەیی | |
|---|---|
| نەتەوەیی | |
| ھی تر | |
