سوودان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

پۆتانەکان: 15°37′59″N 32°31′59″E / 15.63306°N 32.53306°E / 15.63306; 32.53306

کۆماری سودان
سودان
پایتەختخەرتووم
گەورەترین ئوم دەرمان،پۆرت سودان
زمانە فەرمییەکان زمانی عەرەبی
زمانە ناوچەییەکان نوبی، بیجا
دەوڵەت کۆماری فیدراڵ
ڕووبەر
 -  ١٫٨٨٦٫٠٦٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە 
١ مایلی چوارگۆشە 
ژمارەی دانیشتوان
 -  سەرژمێریی 2017 40.782.700 
دراو جونەیهی سودانی
ناوچەی کاتی +٢:٠٠
لای لێخوڕین راست
پاوانی ئینتەرنێت .sd

سودان بە فەرمی کۆماری سودان بە (عەرەبی:جمهورية السودان) وڵاتێکی عەرەبیە دەکەوێتە باکووری رۆژهەڵاتی کیشوەری ئەفەریقا، پایتەختەکەی شاری خەرتوومە، لە رۆژهەڵاتیەوە دەریای سوورە، لە باکوور لەگەڵ میسر هاوسنوورە لە باکووری رۆژئاوا لەگەڵ وڵاتی لیبیا، هەروەها لە رۆژ ئاواوە وڵاتی چاد و لە باشووری رۆژئاواشەوە ئەفەریقای ناوەڕاست لە باشوریشەوە هاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی باشووری سودان، کە تا ساڵی ٢٠١١ بەشێکبووە لە سودان، سودان دووەم گەورەترین وڵاتی کیشوەری ئەفەریقایە لە رووی رووبەرەوە دوای وڵاتی جەزائیر، کە پێش جیابوونەوەی سودانی باشوور بە پلەی یەکەم دەهات.

سودان سەربەخۆیی خۆی وەرگرت لە کۆلۆنیای ئینگلیز لە ١ی کانوونی دووەم ١٩٥٦ز، شێوەی حوکمی کوماری وەرگرت و بووە ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان، کۆمکاری عەرەبی و یەکێتی ئەفەریقا.[١]

دابەشبوونی دانیشتووان لە بەشی نیوەی باکووری وڵاتدا چڕبووەتەوە بەهۆی ئەوە لەو بەشەدا هەردوو رووباری نیللی سپی و شین بەیەک دەگەن، پێکهاتەی دانیشتووان فرە رەنگی هەیە لە ڕووی رەچەلەک و ئایین و زمانەوە، بە شیوەیەک لە رەشپێست ٪٥٢؛ و عەرەب ٪٣٩؛ و بیجاویەکان ٪٦؛ بیانیەکان ٪٢ پێکدێن و لە رووی ئایینیشەوە موسڵمان ٪٩٦ کە زۆرینە سونە مەزهەبن و مەسیحیئاینەکانی تر٪٤ی دانیشتووان پێکدێنن.[٢]

مێژوو[دەستکاری]

پێش زایین[دەستکاری]

لە لێکوڵینەوە شوینەوەریەکاندا هەندێ پاشماوەی گوزەی مێژوویی دۆزراونەتەوە کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ٣١٠٠ پ.ز تا ٢٠٠٠ ساڵ پ.ز، هەروەها کەللە سەری هەندێ مروڤ کە لە شاری خەرتوم ژیاون دوزراونەتەوە شێوەیان لە کەللە سەری رەچەڵەکی ئەفریقی(رەشپێست)ی ئەم سەردەمە جیاوەزاە، بە پێی ئامێرو کەلوپەلە دۆزراوەکان دەردەکەوێت کە ژیانیان لەسەر راوکردنی ماسی و ئاژەڵی کیوی، هەروەها کۆکردنەوەی بەرووبوومی دارەکان بووە.

شانشینی کوش[دەستکاری]

لە نێوان ساڵانی ١٠٧٠ پ.ز تا ٣٠٠ ز شانشینی کوش لە باکووری سودان سەری هەڵدا کە پایتەخەتەکەیان لەسەرەتای دروستبوونیەوە نەبتە بووە، لە قوناغی دواتر گوڕڕاوە بۆ میڕوی، هەروەها بە شانشینی کوشی نوبیش ناودەبرێت، زۆر کاریگەربووە بە شارستیانیەتی میسری کۆن لە رووی سەربازی، ئابووری و روشنبیریەوە، تا سەدەی هەشتەمی پێش زایین دەسەڵاتیان بەسەر میسردا سەپاندووە پاشاکانی کوش بۆ ماوەی سەدەیەک وەک خێزانی هەشتەمی فیرعەونەکانی میسر فەرمانڕەواییان کرد تا داگیرکردنی میسر لەلایەن ئاشوریەکانەوە بە سەرکدایەتی ئاشورپانیبال توانی کوشیەکان لە میسر دەربکات، لە لوتکەی دەسەڵاتیان ناوچەی فەرمانڕەواییان لە باشوری کوردوفانەوە تا نیمچە دوورگەی سینا درێژبووتەوە.

حوکمی ئینگلیزی-میسری[دەستکاری]

لە ئاداری 1896 سۆپای ئینگلیز بە فەرماندەیی هێربەرت کیچنەر بە هاوکاری میسر دەستیان بەهێرشکرد بۆ گەڕاندنەوەی سودان بۆ ژێر دەسەڵاتی خۆیان تا لە 1898 شاری ئوم دەرمان کەوت کە پایتەختی دەوڵەتی مەهدیەکان بوو، بەوەش سودان خرایە ژێر فەرمانڕەوایی دووانەیی ئینگلیزی-میسری بە پێی رێکەوتنی 1899 نێوانیان، بەپێی رێکەوتنەکە دەبێت حاکمی سەربازی مەدەنی ئینگلیز بێت و ئەوان دیاری دەکەن و دەسەڵاتی رە‌های دەبێت بەسەر کاروباری سودانەوە.

ئابووری[دەستکاری]

ئابووری سوودان پشت دەبەستێت بە سەرچاوە سروشتیەکانی وەک نەوت و گازی سروشتی، هەروەها کشتوکاڵیش بەشێکی تری ئابووریەکەی پێکدێنێت بەهۆی بوونی رووبەرێکی فراوانی زەوی کشتوکاڵی لە پێشوودا بە سەبەتەی خۆراکی جیهان ناوی دەرکردبوو. یەدەگی نەوتی سەلمێنراوی 6.8ملیار بەرمیلە بەوەش لە ریزبەندی 20هەمین دێت لەسەر ئاستی جیهان، لەکاتێکدا یەدەگی سەلمێنراوی گازی سروشتی بریتیە لە یە 1ملیار مەتر چوارگوشە. پەمۆ، کۆنجی، بایگوێز و بنێشتی عەرەبی گرنگترین بەرهەمە کشتۆکاڵیەکانی پێکدێنێت، سوودان لە پلەی یەکەم دێت لەسەر ئاستی جیهان لە بەهەمهێنانی بنێشتی عەرەبی بە رێژەی ٨٠٪ کۆی بەرهەمی جیهان. هەروەها یەدەگێکی کەمی هەیە لە کانزاکانی ئاسن، مس، کڕۆم، تونگستین، مایکا، زیو، زێر و یۆرانیۆم. سامانی ئاژەڵ لە ئابووری سووداندا بە پلەی دووەم دێت لە رووی ژمارەی ئەو کەسانەی لەو بوارەدا کاردەکەن، بەجۆرێک کە خاوەنی زیاتر لە ١٣٠ ملیۆن سەرئاژەڵە، سەرەڕای ئەوەی خاوەنی سامانی ماسیە لە ئاوە شیرینەکان و دەریای سووردا. دوای جیابوونەوەی باشوور تێکڕای رێژەی هەڵئاوسان بە شێوەیەکی تۆند بەرز بوویەوە کە تێکڕای رێژەی ساڵانەی هەڵئاوسان گەیشت بە 15 لەسەد، هەروەها بەشی سودان لە بەرهەمهێنانی نەوت دوای جیابوونەوەی سودانی باشوور کەمی کرد بۆ 135 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا، چۆنکە سێ چارەکی نەوتی وڵات بەر سودانی باشوور کەوت، پێشبینی دەکرێت تا ساڵی ٢٠٣٠ ئاستی بەرهەمهێنان بەرز بکرێتەوە بگات بە 320 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەوەش دوای وەبەرهێنان و گەڕان، هەروەها دووبارە بە کارخستنەوەی ئەو کێڵگانەی بەهۆی گرژیەکانی ناوچەکەوە وەستێنرابوون.[٣]

حکومەت و ڕامیاری[دەستکاری]

دەسەڵاتەکان[دەستکاری]

دەسەڵاتی جێبەجێکردن[دەستکاری]

لە سێ ئاستی دەسەڵات پێکدێت، دەسەڵاتێکی سەرۆکایەتی ناوەندی کە سەرۆک کومارە لە ترۆپکی دەسەڵاتە و نوێنەرایەتی دەوڵەت دەکات، لە هەمان کاتدا سەرۆکی حکومەت (سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران)ە، هەروەها دەسەڵاتی هەرێمەکانی بەدەستەوەیە کە ژمارەیان 18 هەرێم(ویلایەت)ە والی هەرێمەکان نوێنەرایەتی دەسەڵاتی سەرۆک دەکەن.

دەسەڵاتی یاسادانان[دەستکاری]

پێک دێت لە پەرلەمانێکی ناوەند دابەش دەبێت بۆ دوو ئەنجوومەن بریتین لە ئەنجوومەنی نیشتیمانی و ئەنجوومەنی هەرێمەکان (ویلایەتەکان)، ئەندامانی ئەنجوومەنی نیشتیمانی لە ئێستادا ژمارەیان 349 ئەندامە.

دەسەڵاتی دادوەری[دەستکاری]

پێکدێت لە دادگای باڵا لە ناوەند و هەندێک لە ویلایەتەکان، هەروەها دادگای تێهەڵچوونەوە و دادگای بەرایی پلە یەک، پلە دوو و پلە سێ لە سەرجەم هەرێمەکاندا، سەرەڕای بوونی دادگای میللی کە لە شار و لادیکاندا بوونیان هەیە سەرۆکی خێلەکان لەخۆ دەگرێت تیایدا کار بە حوکمی عورفی دەکرێت.

لایەنە سیاسیەکان[دەستکاری]

زیاتر لە سەد پارتی سیاسی تۆمارکراو لە سوداندا هەیە کە گرنگترینیان:

پارتی ئوممەی نەتەوەیی

بە عەرەبی (حزب الأمة القومى ) بە یەکێک لە دێرینترین پارتەکانی سودان هەژماردەکرێت لە 1945 دامەزراوە، لە سەردەمی داگیرکاری ئینگلیزدا بە سەربەخۆیی خوازەکان ناوی دەرکردبوو دروشمیان بریتیبوو لە سودان بۆ سودانیەکانە.

پارتی یەکێتی دیمۆکراتی

بە عەرەبی (الحزب الاتحادي الديمقراطي) مێژووی دامەزراندنی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی جوڵانەوەکانی دژی داگیرکاری ئینگلیز بە دیاریکراوی لە ساڵی 1946 لەو سەردەمەدا میسڕ پشگیری دەکرد بە هۆی بۆچوونەکانیەوە بەرامبەر بە یەکێتی سودان و میسر.

بزووتنەوەی ئیسلامی-ئیخوان موسلیمین

بە عەرەبی (الحركة الإسلامية) مێژووی ئیخوان موسلیمین لە سودان دەگەرێتەوە بۆ ناوەڕاستی چلەکانی سەدەی بیست، بەڵام بەشێوەیەکی فەرمی لە 1969 حەسە تورابی بە ئەمینداری بزووتنەوەی ئیسلامی لە سودان هەڵبژێدرا، لە ساڵی 1980 جیابوونەوە لە ریزەکانی روویدا و پارتێکی نوێیان دروستکرد بە ناوی ئیخوان موسلیمین، حەسەن توڕابیش لە ساڵی 1986 پارتێکی تایبەت بەخۆی راگەیاند بە ناوی بەرەی ئیسلامی نەتەوەیی.

کۆنگرەی نیشتمانی

بە عەرەبی (المؤتمر الوطني) پارتی دەسەڵاتدار تا کوتایی سەردەمی عومەر بەشیر، هەروەها لە پاشماوەی پارتەکەی حەسەن تورابیە لە 1998 دامەزراوە.

پارتی شیۆعی سودان

بە یەکێک لە پارتە دێرینەکان دادەنرێت لە ساڵی 1946 لە لایەن بەرهەڵستکارانی داگیرکاری ئینگلیزەوە دامەزراوە، درێژکراوەی جوڵانەوەی شیوعیەتی میسریە کە لەو کاتەدا چاڵاکبوو.

بزووتنەوەی چاکسازی

لە ساڵی 2013 دامەزراوە لە ژمارەیەک لە جیابووە لە پارتی دەسەڵاتدار.

کێشەی باشووری سودان[دەستکاری]

ئینگلیزەکان ترسیان هەبوو لە یەکگرتنی باکوور و باشووری سودان بەبڕوای ئەوان بەشی باشوور دەچەوسێنرێنەوە لە لایەن باکوورەوە بەهۆی ئەوەی نەخوێدەوار و دوورەپەرێزن، بەڵام راگەیاندنیشی وەک وڵاتێکی سەربەخۆ رووبەروی ئاستەنگی زۆر دەبوویەوە لە گرنگترینیان نەبوونی سەرچاوەی سروشتی و دەروازەی دەریایی بۆیە لە کوتاییدا بڕیاریاندا بخرێتەوە سەر سودان، بەڵام ئەوە بووە هۆی بۆ ماوەکی درێژ شەڕی چەکداری لە نێوان هەردوو بەردەوام بێت تا ساڵی 2011 و ئیمزاکردنی رێکەوتنی ئاشتی وەرگرتنی سەربەخۆیی.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "السودان.. معلومات أساسية". www.aljazeera.net (بە زمانی عەرەبیی جەزائیری). 
  2. ^ "السودان .. معلومات أساسية". www.aljazeera.net (بە زمانی عەرەبیی جەزائیری). 
  3. ^ "اقتصاد السودان". المعرفة (بە زمانی عەرەبیی جەزائیری).