جامی جیھانیی فیفا

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

جامی جیھانی فیفا ئەم پاڵەوانیەتیە دەگەڕێتەوە بۆ بیرۆکەی ڕۆبێر جۆردانی فەڕەنسی کە یەکەم سەرۆکی ڕێکخراوی فیفا بوو کە پێشنیازی ئەوەی کرد کە پاڵەوانیەتیەک بکرێتەوەکە پاڵەوانانی سەرجەم کیشوەرەکان لەخۆوە بگریت کە دواتر لەلایەن جۆل ڕێمیەی فەڕەنسی بەتەواوی بڕیاردرا کەلەساڵی ١٩٣٠ یەکەم پاڵەوانیەتی بۆ ووڵاتان ئەنجام بدرێت ، تائێستا ئەم پاڵەوانیەتیە ٣٠ جار ئەنجام دراوە دواین پاڵەوانیەتیش لە باشووری ئەفریقا بوو کە ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بوو بە پاڵەوان .


پێشەکی جامی جیھانی[دەستکاری]

مۆندیال لە 1930ـەوە ئەنجام دراوە،تا ئێستا 204 تیپ پاڵاوتن دەکەن و 32 تیپ سەردەکەون، پاڵەوانی ئێستا: ئیتاڵیایە، پاڵەوانی سەرجەم قارەمانیەتییەکان: بڕازیلە کە (5) جار لە 1958، 1962، 1970، 1994 و 2002)ـدا بردوونیەتییەوە. ئیتاڵیایش لە خانەی دووەمە و 4 جار لە ساڵانی (1934، 1938، 1982 و 2006) جامەکەی چنگ خستووە، ئیتاڵیا تاکە ھەلًَبژاردەیە کە دوو جاری لەسەریەک جامەکەی بردووەتەوە. دیوچلاندیش لە دوای بڕازیل و ئیتاڵیا دێت و 3 جار ناسناوەکەی لە (1954، 1974 و 1990)ـدا بردووەتەوە.

جامی جیھانی، پێشبڕکێیەکی تۆپی پێیە و یەکیەتیی تۆپی پێی جیھان (فیفا) ڕێکی دەخات، لە 1930ـەوە (جگە لە 1942 و 1946 کە بە ھۆی جەنگی دووەمی جیھانەوە ساز نەدرا) چوار ساڵ جارێک ئەنجام دەدرێت.

لە جامی جیھاندا، ئەو 32 تیپەی بەشدار دەبن، بەسەر 8 گرووپدا بڵاو دەبنەوە، کە ھەر گرووپێک چوار ھەڵبژاردەیە و لەو گرووپانەیش 2 تیپ بۆ قۆناغی 16 سەردەکەون.

یارییەکانی جامی جیھانی لە لایەن زیاتر لە 208 کەناڵی جیھانییەوە وەشان دەکرێت، بە شێوەیەک کە بینەرانی یاریی کۆتایی مۆندیالی 2006ـی نێوان ئیتاڵیا و فرانسە گەییشتە ملیارد و نیوێک بینەر و ئەوەیش ژمارەی پێوانەیی بوو، ھەروەھا بە کۆی 64 یارییەکە، زیاتر لە 40 ملیارد کەس بینەر بوون.

1- یەکەم جامی جیھان/ 2 – پەرەسەندنەکانی مۆندیال/ 3 – جامی قارەمانیەتییەکە/ 4 – ڕێگەی گەییشتن بۆ جامی جیھان/ 5 – ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار/ 6 – تیپە سەرکەوتووەکانی مۆندیال/ 7 – سەرژمێری و ژمارەپێوانەییەکان، کە بریتییە لە گۆڵکارانی خولەکە و ئەو یاریزانانەی زۆرترین گۆڵیان لە مۆندیالەکاندا تۆمار کردووە.

وێنەی جامی جیهانی لەساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٠ ناسراو بە جۆل ڕێمیە

یەکەم: یەکەمین جامی جیھان[دەستکاری]

یەکەم یاریی نێونەتەوەیی لە 1872 لە نێوان (ئینگلاند و سکۆتلەندا) بوو، لەوە بە دوا یاریی تۆپی پێ ھاندەرێکی زۆری لە دەور کۆ بووەوە، ئەو یارییە بە شێوەیەکی فەرمی چووە نێو پێشبڕکێی ئۆلیمپیی 1900ـەوە، بەڵام زیاتر یارییەکی نماییشسازی بوو، نەک ڕکابەردار.

لە دوای ئەوەی کە لە 1904 یەکیەتیی تۆپی پێی جیھان لە فرانسە دامەزرا، لە 1906ـداھەوڵێک درا کە پاڵەوانیەتییەکی نێونەتەوەیی لە نێوان نەتەوەکانی دەرەوەی بەشداربوو لە ئۆلیمپی ساز بدرێت و لەوە بە دوایش چەند پاڵەوانیەتییەکی نێونەتەوەیی ڕێک خران، کە زیاتر لە نێوان یانەکاندا بوو، پاشان لە ئۆلیمپیادی ھاوینەی 1920ـدا تۆپی پێیش بەشداریی پێ کرا و لە نێوان 14 ھەڵبژاردەدا، بەلژیکا میدالیای زێڕینی بردەوە.

لە 1928ـدا فیفا بڕیاری دا کە لە دەرەوەی ئۆلیمپیاد، قارەمانیەتییەکی نێونەتەوەیی بکاتەوە، بۆیە لە یادی سەد ساڵەی سەربەخۆی ئۆرەگوایدا فیفا بڕیاری دا یەکەم جامی جیھان لەو وڵاتەدا ڕێک بخرێت، کە ئەوکات (جۆڵ ڕیمیە) سەرۆکی بوو، بەڵام ئۆرەگوای بۆ وڵاتە ئەورووپاییەکان دوور بوو، بۆیە تا دوو مانگ پێش مۆندیال، وڵاتە ئەورووپاییەکان تیپەکانی خۆیانیان نەنارد، لەو مۆندیالەدا 13 ھەڵبژاردە بەشدارییان کرد، کە چوار لە ئەورووپا، 7 لە ئەمەریکای باشوور و دوویش لە ئەمەریکای باکوور. یەکەم گۆڵ لە مۆندیالدا یاریزانی فرانسەیی (لۆشین لۆرین) تۆماری کرد. لە یاریی کۆتایی یەکەم مۆندیالیشدا کە 93 ھەزار کەس لە یاریگەی مۆنتیڤیدیۆی پایتەختی ئۆرەگوای ئامادە بوون، ئۆرەگوای 4 – 2 گۆڵ لە ئەرژەنتینی بردەوە و بووە یەکەم قارەمانی مۆندیال.

پەرەسەندنەکانی پاڵەوانیەتیەکە[دەستکاری]

پاڵەوانیەتییە سەرەتاییەکانی مۆندیال زۆر گران بوو، چونکە لەو کاتەدا کێشەی گواستنەوە لە نێوان کیشوەرەکان و بوونی جەنگ ھەبوو، بۆیە لە لە 1934 و 1938ـدا بەشێکی کەم لە ھەڵبژاردەکانی ئەمەریکای باشوور گەشتی ئەورووپایان کرد، ھەروەھا ھەردوو پاڵەوانیەتیی 1942 و 1946 بە ھۆی شەڕەوە ڕێک نەخرا. لە دوای ئەوەی وڵاتانی بریتانیا لە 1920ـەوە لە فیفا کشابوونەوە و ڕەتیان کردبووەوە لەگەڵ ئەو تیپانەدا یاری بکەن کە لە جەنگی یەکەمی جیھاندا لە بەرەی شەڕەکەیاندا بوون، بۆ یەکەمجار لە مۆندیالی 1950ـدا بەشداریی مۆندیالیان کرد، لەو مۆندیالەدا ئۆرەگوای جارێکی دیکە گەڕایەوە و بۆ جاری دووەم جامەکەی بردەوە. بە گشتی لە مۆندیالی 1934ـەوە تا 1978، 16 تیپ بەشدارییان لە مۆندیالدا کرد (جگە لە 1938 و 1950 کە چەند تیپێک کشانەوە)، لەو مۆندیالانەدا باشترین تیپەکانی جیھان بەشدارییان دەکرد.

لە 1982ـدا تیپە بەشداربووەکانی مۆندیال بۆ 24 ھەڵبژاردە زیاد کرا و لە 1998ـیش بۆ 32 ھەڵبژاردە زیاتر کران، ئەوەیش وای کرد بەشێکی زیاتری تیپەکانی کیشوەری ئاسیا و ئەفریقیا و ئەمەریکای باکوور بەشداری مۆندیال بکەن، بەڵام کورسیی ئۆقیانیا زیاد نەکرا.

198 ھەڵبژاردەی وڵاتەکان، بەشدارییان لە پاڵاوتنەکانی گەییشتن بە مۆندیالی 2006ـدا کردبوو، کە وڵاتانی بۆتان، تەیموری ڕۆژھەڵات و دورگەی مانگ) بەشدارییان پێ نەکرا، کە دوو ھەڵبژاردەی دوواییان لەو کاتەدا ئەندامی فیفا نەبوون.

جامی قارەمانیەتییەکە[دەستکاری]

لە 1930ـەوە تا 1970، جامەکە بە نێوی (جۆڵ ڕیمیە)ـەوە بوو، کە ئەو بە پاڵەوانی پاڵەوانیەتییەکەی دەدا، ھەرچەندە پێش 1946ـدا ناوی نرابوو (جامی جیھان)، بەڵام لەو ساڵەدا ناوی نرا (جامی گۆڵ ڕیمیە)، دوای ئەوەی بەڕازیل لە 1970ـدا بۆ جاری سێیەم ناسناوەکەی بردەوە، بووە خاوەنی ئەو جامە و جامە زێڕینەکە بووە موڵکی خۆیان. بەڵام ئەو جامە لە 1983ـدا دزرا و تا ئێستایش نەدۆزراوەتەوە، بۆیە پێ دەچێت دزەکان ئەو جامەیان لە نێو بردبێت.

لە دوای 1970ـەوە جامێکی نوێیان دروست کرد و ناویان نا (جامی پاڵەوانیەتیی جیھان)، کە 7 دیزایینەری شارەزای ئەوکات 53 جۆر جامیان دروست کرد، دواجار دیزایینی (سیلڤیۆ ڤارانیگا)ـی ئیتاڵیایی ھەڵبژێردرا، ئەو جامە 36 سانتیم و زێڕی عەیاری 18 بوو و کێشەکەیشی 6 کیلۆ و 175 گرام بوو، لەو کاتەوە (لە 1974) تا ئێستا ھیچ جامێکی تازە دروست نەکراوە، ھەر ھەڵبژاردەیەک جامەکەی بردەوە، ناوی ئەو ھەڵبژاردەیەی لە خوارەوەی جامەکە لەسەر دەنەخشێندرێت و دەیدرێتێ تا ئەو کاتەی پاڵەوانێکی تازە دیاری دەکرێت، کە ھەڵبژاردەیەکی دیکە بووە پاڵەوانی جامەکە، ئەو ئەو جامە دەدرێتە ئەو ھەڵبژاردەیە و جامێکی ھاوشێوە و بەرگپۆشکراو بە زێڕ دەدرێتە ھەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو، بەو شێوەیە زنجیرەکە بەردەوام دەبێت. ئەو جامە ناگۆڕێت تا ئەو کاتەی ئەو شوێنە تایبەتەی بۆ نەخشاندنی ناوی ھەڵبژاردەکان لە جامەکەدا بۆشایی تێدا بمێنێت، کە ئەوەیش لە 2038ـدا تەواو دەبێت.

=ڕێگەی گەییشتن بۆ جامی جیھان (پاڵاوتن)[دەستکاری]

لە 1934ـەوە بە شێوەیەکی ڕێکخراو، پاڵاوتن بۆ گەییشتن بە مۆندیالی دەکرێت، کە لە 6 ناوچەی جیھاندا دەکرێت (ئەورووپا، ئاسیا، ئەفریقیا، ئەمەریکای باشوور، ئەمەریکای باکوور و ئۆقیانیا)، کە 2 یان 3 ساڵ پێش مۆندیال پاڵاوتنەکان دەست پێ دەکەن. ھەر کیشوەرێکیش ژمارەی کورسییەکانیشیان دیاری کراوە. بە شێوەیەک کە (ئەورووپا 13 کورسی، ئاسیا، 4 و نیو، ئەفریقیا 6 کورسی، ئەمەریکای باشوور 4 کورسی و نیو، ئەمەریکای باکوور 3 و نیو، ئۆقیانیا نیو کورسی) کە ژمارەیان دەگاتە 32 ھەڵبژاردە. پێشتر پاڵەوانی مۆندیال، یەکسەر دەگەییشتە مۆندیال، بەڵام لە 2006ـەوە ئەو یاسایە کاری پێ نەکرا

ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار[دەستکاری]

ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار، ئەرکێکی گرانی فیفایە، ئەو گەشتە لە ئەمەریکاوە دەستی پێکرد، بۆ ئەورووپا، دواتریش و بە درەنگەوە گەییشتە کیشوەرەکانی دیکە و ئێستا لە ئەفریقیایە…

میوانداریکردن تا 1998 ھەر لە نێوان ئەورووپا و ئەمەریکای باشووردا دەگوازرایەوە، بەڵام دوای ئەوە لە 2002 چووە ئاسیا کە کۆریای باشوور و ژاپۆن میواندار بوون، بۆ 2010ـیش لە ئەفریقیا ساز دەدرێت و لە 2014ـیشدا دەچێتە بڕازیل. کاتێک فیفا کیشوەرێک بۆ میوانداریکردنی مۆندیال دیاری دەکات، ئەوا تەنیا یەکیەتیی تۆپی پێی ئەو کیشوەرە دەنگ بۆ ئەو ولاتە یان وڵاتانی ڕکابەر دەدەن. تا ئێستایش ھیچ وڵاتێک بۆ میوانداریکردنی مۆندیالی 2018 دیاری نەکراوە، بەڵام وڵاتانی (ئیسپانیا، ئوستڕالیا، مەکسیک، ئینگلاند) و (بەلژیکا و نێزەرلاند و لۆکسمبۆرگ)ـیش داوایان کردووە بە ھاوبەشی میونداریی بکەن.

ئەو وڵاتانەیشی کە تا ئێستا میوانداری مۆندیالەکانیان کردووەو وە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێوە ئەری میوانداریکردنیان پێ سپێردراوە بە فەرمی،بەم شێوەیە: 1930 – ئۆرەگوای/ 1934 – ئیتاڵیا/ 1938 – فرانسە/ 1950 – بڕازیل/ 1954 – سویسڕا/ 1958 – سوێد/ 1962 – چیلی/ 1966 – ئینگلاند/ 1970 – مەکسیک/ 1974 – دیوچلاندی ڕۆژئاوا/ 1978 – ئەرژەنتین/ 1982 – ئیسپانیا/ 1986 – مەکسیک/ 1990 – ئیتاڵیا/ 1994 – ئەمەریکا/ 1998 – فرانسە/ 2002 – کۆریای باشوور و ژاپۆن/ 2006 – دیوچلاند/ 2010 – باشووری ئەفریقیا/ 2014 بڕازیل / 2018 ڕوسیا / 2022 قەتەڕ

تیپە براوەکانی مۆندیال – یاریی کۆتایی و ئەنجامەکانی[دەستکاری]

1930 ئۆرەگوای – ئەرژەنتین 4 – 2 گۆڵ/ 1934 – ئیتاڵیا – چیکۆسلۆڤاکیا 2 – 1 گۆڵ/ 1938 – ئیتاڵیا – ھەنگاریا 4 -2 گۆڵ/ 1950 – ئۆرەگوای – بڕازیل 2 – 1 گۆڵ/ 1954 – دیوچلاندی ڕۆژئاوا – ھەنگاریا 3 – 2 گۆڵ/ 1958 – بڕازیل – سوێد 5 – 2 گۆڵ/ 1962 – بڕازیل – چیکۆسلۆڤاکیا 3 – 1 گۆڵ/ 1966 – ئینگلاند – دیوچلاندی ڕۆژئاوا 4 – 2 گۆڵ/ 1970 – بڕازیل – ئیتاڵیا 4 – 1 گۆڵ/ 1974 – دیوچلاندی ڕۆژئاوا – نێزەرلاند 2 – 1 گۆڵ/ 1978 – ئەرژەنتین – نێزەرلاند 3 – 1 گۆڵ/ 1982 – ئیتاڵیا – دیوچلاندی ڕۆژئاوا 3 – 1 گۆڵ/ 1986 – ئەرژەنتین – دیوچلاندی ڕۆژئاوا 3 – 2 گۆڵ/ 1990 – دیوچلاندی ڕۆژئاوا – ئەرژەنتین 1 – 0 گۆڵ/ 1994 – بڕازیل – ئیتاڵیا 3 – 2 لێدانە یەکلاکەرەوەکانی خاڵی سزا/ 1998 – فرانسە – بڕازیل 3 – 0 گۆڵ/ 2002 – بڕازیل – دیوچلاند 2 – 0 گۆڵ/ 2006 – ئیتاڵیا – فرانسە 5 – 3 لێدانە یەکلاکەرەوەکانی خاڵی سزا. 2010……؟

سەرژمێری و ژمارەپێوانەییەکان[دەستکاری]

ئەو یاریزانانەی زۆرترین گۆڵیان لە مۆندیالدا تۆمار کردووە:

ژمارەی گۆڵ ناوی گۆڵکاری
15 ڕۆناڵدۆ
14 گێرد مۆلەر، کلۆزە
13 فۆنتین
12 پێلیە
11 یۆڕگن کلینزمان، ساندڕۆ کۆشیش
10 ھیلمۆن ڕان، کۆبیلاس، گاری لینکەر، گابڕێڵ باتیستۆتا ، ، لاتۆ

گۆڵکارانی مۆندیال لە 1930ـەوە تا 2010:[دەستکاری]

پاڵەوانیەتی ناوی گۆڵکار ژمارەی گۆڵەکان
1930 جێلێرمۆ ستابیلی 8
1934 ئۆلدریخ نیجدلی 5
1938 لیۆنیداس 7
1950 ئەردمێر 9
1954 ساندڕۆ کۆشیتش 11
1958 گاست فۆنتین 13
1962 درازین یۆکۆفیچ، گارینشیا، فافا، لیونێل سانشێز، ئیڤانۆڤ، فلۆران 4
1966 ئۆزیبیۆ 9
1970 گێرد مۆلەر 10
1974 لاتۆ 7
1978 ماریۆ کیمبس 6
1982 پاوڵۆ ڕۆسی 6
1986 گاری لینکەر 6
1990 سکیلاچی 6
1994 ستۆیجکۆڤ، سالینکۆ 6
1998 دافور سۆکەر 6
2002 ڕۆناڵدۆ 8
2006 کلۆزە 5
2010 تۆماس مۆلەر، وێسلی شنایدەر، داڤێد ڤیا، دیگۆ فۆڕڵان 5

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • ڕۆژنامەی بارزان سپۆڕت
  • ویکی ئینگلیزی