ئیسپانیا

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
Kingdom of Spain
ئیسپانیا
پایتەخت مەدرید
٤٠°٢٦′N ٣°٤٢′W / ٤٠.٤٣٣°N ٣.٧٠٠°W / 40.433; -3.700
گەورەترین پایتەخت
زمانە فەرمییەکان ئیسپانی
دەوڵەت شانشینی پەرلەمانی
 -  شای ئیسپانیا شا خوان کارلۆس
 -  سەرۆکی حکومەت حۆسیە لویس پباتیرۆ
ڕووبەر
 -  ٥٠٤٬٠٣٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (51)
١٩٤٬٦٠٧ مایلی چوارگۆشە 
ژمارەی دانیشتوان
 -  سەرژمێریی ٢٠١٠ 46030109 
 -  چڕی 93 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە 
٢٤٠٫٩کەس لە مایلی چوارگۆشە
دراو یۆرۆ € (EUR)
ناوچەی کاتی ‪UTC+١
لایەنی لێخوڕین ڕاست
پاوانی ئینتەرنێت ‪.es

شانشینی‌ ئیسپانیا (بە ئیسپانی :España) کە دەکەوێتە بەشی‌ باشووری‌ خۆرئاوای‌ کیشوەری ئەوروپاوە، کە نزیکەی‌ ٨٥٪ی‌ نیمچە دوورگەی‌ ئیبریای‌ داگیر کردووە، تەنگەبەری‌ جبل تاریق لە کیشوەری‌ ئەفریقای‌ جیا دەکاتەوە و زنجیرەچیای‌ پێرینیە بە کیشوەری‌ ئەوروپاوە دەیبەستێتەوە. ئیسپانیا لەخۆرئاواوە ھاوسنورە لەگەڵ پورتوگال، ھەروەھا لە باکووری‌ خۆرھەڵاتەوە ھاوسنورە لەگەڵ فەرەنسا و ئەندۆرا و ھەموو سنورەکانی‌ تریشی‌ سنوری‌ ئاوین، لەخۆرھەڵات و باشوریدا دەکەوێتە کەناری‌ دەریای‌ سپیی‌ ناوەڕاست و دەریای‌ بالیار، لە باکوورەوە دەکەوێتە کەناری‌ زەریای‌ ئەتڵەسی و کەنداوی‌ بەسکای‌ یان گاسکۆنیا، ھەریەک لە دوورگەکانی‌ بالیار لە دەریای‌ ناوەڕاست و دوورگەکانی‌ کەناری‌ لە زەریای‌ ئەتڵەسی سەر بە ئیسپانیان، ھەروەھا کێشەی‌ لەگەڵ مەغریبدا ھەیە لەسەر زەویەکانی‌ سەبتە و مەلیلە.


جوگرافیا[دەستکاری]

ڕووبەری‌ ئیسپانیا دەگاتە نزیکەی‌ نیو ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە، بەمەش دەبێتە سێیەم وڵاتی‌ ئەوروپی‌ لە ڕووی‌ ڕووبەرەوە، لەگەڵ ھەریەکە لە پورتوگال و ئەندۆرا بەشداری‌ دەکەن لە پاراستنی‌ جبل تاریقی‌ بەریتانی‌، چونکە ھەموویان دەکەونە دوورگەی‌ ئیبریاوە، زۆربەی‌ بەرزایی و شاخەکانی‌ ئیسپانیا بەگشتی‌ دەکەونە ناوەڕاست و باکوری‌ وڵات، زنجیرەچیای‌ (پێرینیە) سنوری‌ سروشتی‌ لەگەڵ (فەرەنسا) پێکھێناوە‌و ھەردوو وڵاتی‌ لەیەکتری‌ جیا کردۆتەوە، و لوتکەی‌ (تیدە Teide= ) دەکەوێتە دوورگەکانی‌ (کەناری‌)و بەرزیەکەی‌ دەگاتە (٣،٧١٨)م بەرزترین لوتکە چیایە لەئیسپانیا، ھەروەھا شاخی‌ (مۆلھاسین Mulhacén=) کە دەکەوێتە زنجیرەچیای‌ (سییرا نیفادا)ی‌ باشور کە بەرزترین بەرزایی‌ سەر وشکایی‌ ئیسپانیایە، کە بەرزیەکەی‌ دەگاتە (٣،٤٨٢) م، درێژترین ڕووبەر لەوپەڕی‌ باکوورەوە تا دەگاتە باشوری‌ ئیسپانیا (٨٥٦ )کم، لەکاتێکدا لەوپەڕی‌ خۆرھەڵاتەوە درێژیەکەی‌ تا خۆرئاوا (١٠٢٠) کم، کەنارەکانی‌ باشووری‌ بە زۆری‌ کەنداو جیادەکرێتەوەو گرنگترینیان کەنداوی‌ (قادس)ە.

گرنگترین ڕووبارەکانی‌ ئیسپانیا بریتین لە: دویرۆ و تاجۆ و ئیبرۆ و جوادلکفیر و جوادیانا .

ئاو و ھەوای‌ دەریای‌ ناوەڕاست لە زۆربەی‌ ناوچەکانی‌ ئیسپانیا بەدی‌ دەکرێت، کە زستانەکەی‌ مامناوەندە و ھاوینەکەی‌ گەرمە، لەزۆربەی‌ وەرزەکانی‌ ساڵ بەفر شاخەکانی‌ پێرینیە و سییرا نیفادا داپۆشیوە.

دانیشتوان[دەستکاری]

ژمارەی‌ دانیشتوانی‌ ئیسپانیا دەگاتە زیاتر لە ٤٠ ملیۆن کەس، ئیسپانیەکان زۆرینەی‌ دانیشتوانی‌ ئەم وڵاتەن، چەند کەمینەیەکیش ھەن لەو وڵاتە وەک باسکەکان و گالیزیییەکان.

زمان[دەستکاری]

زمانی‌ ئیسپانی‌ زمانی‌ فەرمیە لە گشت وڵاتدا، لە کاتێکدا زمانی کاتالانی‌، گالیزی و باسک فەرمین لە ھەندێک ناوچەدا، زمانی‌ ئاراگۆنی و ئارانی‌ کەمتر بڵاون و تەنھا ژمارەیەکی‌ دیاریکراو لە ئیسپانیەکان بەکاری‌ دەھێنن. زمانی‌ ئیسپانی‌ لە بنچینەدا پێی‌ دەگوترێت کاستی‌ کە زمانی‌ نیشتیمانی‌ کاستیلیەکانەو واپێدەچێت کە لە(کۆردییرا)وە گەشەی‌ کردبێت و سەرچاوەی‌ گرتبێت دوای‌ ڕزگاربوونی‌ ئەم ناوچەیە کە دەکەوێتە باکوور لەسەدەکانی‌ (٨) و (٩) ی‌ زایینی‌، زمانی‌ (کاستی‌) لەھەموو باشووری‌ ئیسپانیا پەرەی‌ سەند‌و جێگەی‌ ئەو زمانانەی‌ گرتەوە کە (مەغریب)یەکان قسەیانە پێدەکرد لەو ناوچەیە، وەک زمانی‌ عەرەبی‌، ئەمە بووە ھۆی‌ ئەوەی‌ ئەم زمانانە پلە بە پەربسێنن و خەڵکی‌ تێیان بگەن‌و لەکۆتایدا بەزمانی‌ (ئیسپان)ی‌ ناسرا. لەئیسپانیدا وشەی‌ (کاستیانۆ) زۆربەی‌ جار بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەکردن بەزمانی‌ ئیسپانی‌، لەتەنیشت وشەی‌ ئیسپانی‌ ( español).

ئایین[دەستکاری]

ئایین لە ئیسپانیا
کاتۆلیکی
  
71%
بێ ئایین
  
24.1%
ئاینەکانی تر
  
2.7%
بێ وەڵام
  
1.9%
سەرچاوە:[١]

نزیکەی‌ ٧١٪ دانیشتوانی‌ ئیسپانیا مەسیحی کاسۆلیکین، پرۆتێستانت، ئیسلام و جولەکەش ئاینی‌ کەمینەن لە ئیسپانیا [٢]

جەژن‌و پشووەکان[٣][دەستکاری]

  1. پشووی‌ فەرمی‌ (سەری‌ ساڵی‌ زایین)ی‌ یە (یەکەم رۆژی‌ کانوونی‌ دووەم)
  2. فێستیڤاڵی‌ مەسیحی (٦ ی‌ کانونی‌ دووەم)
  3. جەژنی‌ خواناس و پیاوچاک جۆزف (١٩ ی‌ ئازار)
  4. ڕۆژی‌ قیامەت، جەژنی‌ کرێکاران (١ ی‌ ئایار)
  5. جەژنی‌ ئەستەر یان ڕۆژی‌ قیامەت
  6. رۆژی‌ نیشتیمانی‌ (١٢ ی‌ تشرینی‌ یەکەم )
  7. جەژنی‌ ھەموو خواناسان (١ ی‌ تشرینی‌ دووەم )
  8. ڕۆژی‌ دەستور (٦ ی‌ کانونی‌ یەکەم )
  9. شەو و رۆژی‌ لەدایک بوونی‌ شکۆدار و مەزن (٢٥ – ٢٦ی‌ کانونی‌ یەکەم) .

مێژوو[دەستکاری]

ئامێرە بەردینیەکان و وێنەی‌ ئەشکەوتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە مرۆڤ زیاتر لە ١٠،٠٠٠ ساڵە لە نیمچەدوورگەی‌ ئیبریادا نیشتەجێیە، فینیقیەکان چەند شارێکیان لەسەر کەنار ئاوەکانی‌ ئیسپانیا بنیات ناوە، دوایی‌ ئیمپراتۆریەتی‌ ڕۆمانی ئەم شارانەی‌ گرتەخۆ، تا (قوتە خۆرئاوایەکان) (Visigoth) داگیریان کرد نزیکەی‌ ساڵی‌ (٤٥٠) لەکاتی‌ ڕاماڵینی‌ ھۆزە جیاوازەکانی‌ (بەربەر) لەم ناوچەیە کە سەر بەئیمپراتۆریەتی‌ (ڕۆمان)ی‌ بوون، کە (قوتە خۆرئاوایەکان) ھۆزەکانی‌ (وەندال)ی‌ بەربەریان دەرکرد بۆ باکوری‌ (ئەفریقا)، مسوڵمانەکانیش بە سەرکردایەتی‌ تاریقی‌ کوڕی‌ زیاد ساڵی‌ (٧١١) زایینی‌ ئیسپانیان گرت، لەشەڕی‌ دۆڵی‌ (لکە) بەسەر ھێزەکانی‌ (قوت)دا سەرکەوتن‌و چوونە ناو زۆرینەی‌ خاکی‌ (ئیسپانیا)وەو خستیانە ژێر دەسەڵاتی‌ خەلافەتی‌ (ئەمەوی‌)، دەسەڵاتی‌ (ئەمەوی‌)یەکان بەردەوام بوو لە(ئەندەلوس) تا دەوڵەتی‌ (ئەمەوی‌) ڕووخا، پاشای‌ مسوڵمانان (ئەندەلوس)ی‌ بەش بەش کردو ھەڵمەتی‌ ڕاماڵین‌و دەرکردن بەچڕی‌ دەستی‌ پێکرد لەلایەن مەسیحیەکانی‌ (ئیبیریا) وە، وایان لێک دەدایەوە کە جەنگی‌ (خاچی‌ پیرۆز)ە دژی‌ مسوڵمانان، (ئەندەلوس) یەکان (مورابیت)ەکان و دوای‌ ئەوانیش (موەحید)ەکان یارمەتیان دان بۆ بەرگرتن لەھێرشی‌ مەسیحیەکان، پاشان ئەوەی‌ (موەحید)ەکان لەجەنگی‌ (عقاب)دا دۆڕان، شارەکانیان یەک لە دوای‌ یەک لەدەستدا ، لە ھەموو (ئەندەلوس) مسوڵمانەکان تەنھا (غەرناتە)و دەوروبەریان لەدەستدا مایەوە.

ھەردوو تاجی‌ (ئەراگۆن وکاستیا) یەکیانگرت تا شانشینی‌ ئیسپانیا پێک بھێنن، شانشینی‌ (ڤالینسیە) بوو بەئەندامی‌ شانشینی‌ ئیسپانیا، شانشینی‌ (کاستیا) و شانشینی‌ (لیۆن) و شانشینی‌ (ئەراگۆن) یەکیان گرت ،ھەروەھا شا (فیرناندۆ)و شاژنە (ئیزابێلا) توانیان دەست بەسەر شانشینە عەرەبیەکاندا بگرن لە(ئەندەلوس) یەک لەدوای‌ یەک، تا گەیشتە ئەو ڕادەیەی‌ مسوڵمانان دواھەمین بنکەی‌ خۆیان لەدەستدا لەسەر دەستی‌ ئەوان کە (غەرناتە) بوو لەساڵی‌ (١٤٩٢) زایینی‌، شانشینی‌ (غەرناتە) دوو سەدەو نیو دەسەڵاتی‌ ھەبوو، تا لەساڵی‌ (١٤٩٢) لەناوچوو، ئەمە ساڵێکی‌ مێژوویی‌ بوو بۆ ئیسپانیەکان‌و شاو شاژنە (ئیزابێل )، کە لەو کاتەدا (کۆلۆمبس) یش دونیایەکی‌ فراوانی‌ دۆزیەوە لەدەوروپشتی‌ ئیسپانیا‌و شاژن بەم ھۆیەوە ھەیبەت و ھێزی‌ پەیداکرد لەنێوان ھەردوو سەدەی‌ (١٦) و (١٧) ەھەم، ھەروەھا دوای‌ ئەوەی‌ کە فلیپی‌ دووەم چووە سەر تەختی‌ ئیسپانیا، ئیسپانیا بوو بە بەھێزترین دەوڵەت لە جیھاندا، لەڕووی‌ ئابووریەوە بەھێز بوو، دانیشتوانی‌ ئیسپانیا لەکۆتایەکانی‌ سەدەی‌ (١٥)ەھەم گەیشتە نزیکەی‌ (٩) ملیۆن کەس.

لە ٢٥ی‌ تشرینی‌ دووەمی‌ ساڵی‌ ١٩٧٥‌، خوان کارلۆس[٤] شای‌ ئیسپانیا دوای‌ مردنی‌ (فرانسیسکۆ فڕانکۆ) لەنامەیەکدا کە ئاراستەی‌ نەتەوەی‌ ئیسپانیای‌ کرد ڕایگەیاند‌و بیروڕای‌ خۆی‌ دەرخست بۆ گێرانەوەی‌ دیموکراسی‌، بەپێی‌ دەستوری‌ ڕاستکراوەو گۆڕاو لە ساڵی‌ ١٩٧٨ ئیسپانیا بوو بەدەوڵەتی‌ یاسایی‌ دیموکراتی‌ و کۆمەڵایەتی‌ لەژێر سیستمێکی‌ شانشینی‌ پەرلەمانی‌، کە پێشتر لەژێر دەسەڵاتێکی‌ دیکتاتۆری و گشتگیریدا بوو لەسەردەمی‌ (فڕانکۆ).

ڕووبەر[دەستکاری]

ڕووبەری‌ ئیسپانیا دەگاتە ٥٠٥،٩٩٣ کم² [٥] و حەوت ھەرێمی‌ و وشکایی‌ ھەیە کە ئەمانەن :

  • میزیتا
  • چیاکانی‌ باکور
  • حەوزی‌ ئیبرۆ
  • پێدەشتە کەناریەکان
  • حەوزی‌ دۆڵی‌ گەورە
  • دوورگەکانی‌ بلیار
  • دوورگەکانی‌ کەناری‌

بان یاخود بەرزایی‌ (میزیتا) بانێکی‌ وشکی‌ گەورەیە زۆربەی‌ ئیسپانیا دادەپۆشێت، بەشێوەیەکی‌ سەرەکی‌ پێکدێت لەو دەشتانەی‌ کە جیایان دەکاتەوە لەگردو تەپۆلکەو چیا نزمەکان، چیا ھەرە بەرزەکان دەکەونە باکوری‌ خۆرھەڵات‌و باشور، (میزیتا) درێژ دەبێتەوە بۆ خۆرئاوا تا دەچێتە ناو خاکی‌ (پورتوگال) ، لوتکەی‌ (مۆلھاسین) کە دەکەوێتە زنجیرە چیای‌ (سییرا نیفادا)ی‌ باشور کە بەرزترین بەرزایی‌ سەر وشکایی‌ ئیسپانیایە، کە بەرزیەکەی‌ دەگاتە (٣،٤٨٢) م ، خاکی‌ سوور یان قاوەیی‌ مەیلەو زەرد زۆربەی‌ ناوچەکانی‌ ئەم ھەرێمەی‌ داپۆشیوەو ناگونجێت بۆ کشتوکاڵکردن، دارستانەکان لەسەر چیاو تەپۆلکەکاندا گەشە دەکەن‌و لە دەشتەکانیشدا جگە لە درەختی‌ بچوک‌و بێکەڵک و رووەکی‌ گوڵدار ھیچی‌ تر نابینرێت، لە زەوی‌ و خاکی‌ بەرزی‌ (میزیتا) شدا بزن و مەڕ بەخێودەکرێن، و زۆربەی‌ ڕووبارەکانی‌ ئیسپانیا لەخاکی‌ (میزیتا)وە ھەڵدەقوڵێن، ڕووباری‌ (تاجۆ) کە درێژترین ڕووبارە بۆ ماوەی‌ (١،٠٠٧ کم) بەناو خاکی‌ (میزیتا)ی‌ خۆرھەڵاتدا دەڕوات‌و بەناو (پورتوگال) دا تێدەپەڕێت‌و پاشان دەڕژێتە زەریای‌ (ئەتڵەسی‌) یەوە.

ئاو و ھەوا[دەستکاری]

(میزیتا)و ناوچەکانی‌ تری‌ ئیسپانیا خاوەنی‌ کەش و ھەوایەکی‌ وشک و خۆرەتاون بەدرێژایی‌ ساڵ، زۆربەی‌ ناوچەکانی‌ ئیسپانیا ھاوینەکەیان گەرم و زستانەکەیان ساردە، پلەی‌ گەرمی‌ بەرز دەبێتەوە بۆ سەرووپلەی‌ (٢٧°) سەدی‌ لە مانگی‌ (یۆلیۆ)، و لەھەموو مانگەکانی‌ تر گەرمترە، لە مانگی‌ (یەنایەر) بۆ پلەیەک بۆ خوار (سفر)ی‌ سەدی‌ نزم دەبێتەوە، ئەم مانگە لەھەموو مانگەکانی‌ تر ساردترە، ھاوین و زستانی‌ وشکە، ڕەشەبا بەشێوەیەکی‌ ھەمیشەیی‌ خاکەکەی‌ وشک دەکاتەوە، ناوچە سەخت‌و ھەڵدێری‌ چیا بەرزەکان لەکاتی‌ زستاندا بەستەڵەک و سەھۆڵ دایان دەپۆشێت. زستانی‌ باراناوی‌ و لەگەڵ ھاوینی‌ گەرمی‌ وشکی‌ خۆرەتاو لەپێدەشتە کەناریەکان و دورگەکانی‌ (بلیار) بەدوای‌ یەکدا دێن، بەدەگمەن پلەی‌ گەرمی‌ دادەبەزێت بۆ (٤°) پلەی‌ سەدی‌، لەکاتێکدا پلەی‌ گەرمی‌ بەرز دەبێتەوە بۆ نزیکەی‌ (٢٧°) سەدی‌ لەمانگی‌ (یۆلیۆ)، لەم ناوچەیەدا باوبۆرانی‌ باراناوی‌ بەخوڕو ماوەکورت بۆتە دیاردەیەکی‌ ئاسایی‌ لەزستاندا، بەڵام وشکی‌ ھاوین لەھەندێک ناوچەدا بۆ ماوەی‌ سێ‌ مانگ درێژە دەکێشێت، وەرزی‌ ھاوینی‌ خۆرین‌و زێرین بەملیۆنان گەشتیار بۆ دوورگەکانی‌ (بلیار) پەلکێش دەکات، ھەروەھا بۆ ناوچە سەوزەکان (کۆستا برافا و کۆستا دل سۆل) و سەرەڕای‌ ناوچە گەشتیارەکانی‌ تری‌ کەناری‌ دەریای‌ (ناوەڕاست) کە چەندین گەشتیار ڕووی‌ تێدەکەن. ھەروەھا تەمومژ زیاتر ناوچەکانی‌ کەنار دەریا دادەپۆشێت، لەزستاندا لەھەموو ناوچەکانی‌ تر زۆرتر بارانی‌ لێدەبارێت، شاخە بەرزەکان بەستەڵەک‌و شەختەیەکی‌ چڕ بەخۆوە دەگرن، بەشێوەیەکی‌ دەگمەن پلەی‌ گەرمی‌ دادەبەزێت بۆ (٤°) پلەی‌ سەدی‌ لە مانگی‌ یەنایەر و بەشێوەیەکی‌ دەگمەن پلەی‌ گەرمی‌ بۆ سەروو °٢١ پلەی‌ سەدی‌ بەرزدەبێتەوە لەمانگی‌ یۆلیۆ .

ڕامیاری‌[دەستکاری]

بەپێی‌ دەستوری‌ ساڵی‌ ١٩٧٨ ئیسپانیا بوو بە دەوڵەتێکی‌ یاسایی‌ دیموکراسی و کۆمەڵایەتی‌ لەژێر سیستمێکی‌ شانشینی‌ پەرلەمانی‌، کە پێشتر لەژێر دەسەڵاتێکی‌ دیکتاتۆری‌ و گشتگیریدا بوو لەسەردەمی‌ (فڕانکۆ)، پادشایی‌ لە ئیسپانیا پۆستێکی‌ شکۆداری و فەخری‌ یەو ھیچ دەسەڵاتێکی‌ نیە، سەرۆک وەزیران دەسەڵاتداری‌ ڕاستەقینەی‌ وڵاتە.

پەرلەمان[دەستکاری]

پەرلەمانی‌ ئیسپانی‌ (Cortes Generales) دابەش دەبێت بۆ دوو ئەنجومەن:

  • ئەنجومەنی‌ پیران (Senado): ژمارەی‌ ئەندامانی‌ دەگاتە (٢٥٩) ئەندام و (٥١) لەم ئەندامانە ڕاستەوخۆ دادەنرێن یاخود دادەمەزرێنرێن، بەڵام ئەوانی‌ تر گەل ھەڵیان دەبژێرێت.
  • ئەنجومەنی‌ نوێنەران (Congreso de los Diputados): ژمارەی‌ ئەندامانی‌ دەگاتە (٣٥٠) ئەندام ئەم ئەنجومەنەش ھەر (٤) ساڵ جارێک گەل ھەڵیان دەبژێرێت.

ھەروەھا (سەرۆک وەزیر‌و وەزیر)ەکان لەلایەن پەرلەمانەوە دادەنرێن بەپشت بەستن بەئەنجامی‌ ھەڵبژاردنەکان.

پارتە سیاسیەکان[٦][دەستکاری]

گرنگترین پارتە سیاسیەکانی‌ ئیسپانیا بریتین لە:

  • پارتی‌ گەل (PP)
  • پارتی‌ کرێکارانی‌ سۆشیالیستی‌ ئیسپانی‌ (PSOE)
  • پارتی‌ یەکگرتووی‌ چەپ (IU)
  • پارتی‌ ھاوپەیمانی‌ دیموکراتی‌ کەتالۆنیا (CiU)
  • پارتی‌ نیشتیمانی‌ باسکی‌ (EAJ-PNV)
  • پارتی‌ چەپڕەوی‌ کۆماری‌ کەتالۆنیا ( ERC)

دابەشکردنی‌ کارگێڕی‌[دەستکاری]

ئیسپانیا دابەش دەکرێت بۆ (١٧) ناوچەی‌ کارگێری‌ (Comunidades Autónomas) کە خاوەنی‌ ئۆتۆنۆمی‌ و حوکمی‌ خۆجێین [٧]، کە لەسیستمی‌ ویلایەتە یەکگرتووەکانی‌ ئەمریکا دەچێت، ھەروەھا ئیسپانیا لە ٥٠ پارێزگا پێکدێت [٨]، ھەردوو ناوچەی‌ (سەبتە‌و مەلیلە) سیستمێکی‌ دەسەڵاتی‌ تایبەتیان ھەیە.

  • پێرستی ١٧ ھەرێمە ئۆتۆنۆمییەکەی ئیسپانیا
  1. ھەرێمی‌ باسک (País Vasco)
  2. کانتا بریا (Cantabria)
  3. ئەستۆریاس (Asturias)
  4. جەلیقیە (Galicia)
  5. کەتەلۆنیا (Cataluña)
  6. بەلنسیە یان فەلنسیە (Comunidad Valenciana
  7. مەرسیە (Murcia)
  8. کاستیا لامەنچا (Castilla-La Mancha)
  9. ئێکستری مادۆرا (Extremadura
  10. مەدرید (Madrid)
  11. ناڤارا (Navarra)
  12. ئەراگۆن (Aragón)
  13. قشتالە و لیۆن (Castilla y León)
  14. لاریۆخا (La Rioja)
  15. ئەندەلوس (Andalucía)
  16. ناوچەی‌ ئۆتۆنۆمی‌ دورگەکانی‌ کەناری‌ (Islas Canarias)
  17. ناوچەی‌ ئۆتۆنۆمی‌ دورگەکانی‌ بلیار(Islas Baleares

گرنگترین شارەکان[دەستکاری]

مەدرید ژمارەی‌ دانیشتوانی‌ ٤،٠٠،٣،١٥٣ کەسە بەپێی‌ سەرژمێری‌ ساڵی‌ ٢٠٠٥ و گەورەترین شاری‌ ئیسپانیایە و پایتەختی‌ وڵاتەکەیە، بەرشەلۆنە ژمارەی‌ دانیشتوانی‌ ١،٥٨٢،٧٣٨ کەسە بەپێی‌ سەرژمێری‌ ساڵی‌ ٢٠٠٣ کە دەکەوێتە سەر دەریای‌ ناوەڕاست و دووەم شارە لەڕووی‌ ژمارەی‌ دانیشتوان و لەڕووی‌ گرنگیشەوە، شارە گرنگەکانی‌ تریش ئەمانەن:

ئابوری‌ و ژێرخانی‌ ئابوری‌[دەستکاری]

ئابووری‌ ئیسپانیا کە پێشتر بەپلەی‌ یەکەم پشتی‌ بەستبوو بە کشتوکاڵ[٩]، لەم چەند دەیەی‌ کۆتایی‌ گۆڕا بە ئابووریەکی‌ جۆراجۆر و خاوەن گرنگیەکی‌ تایبەت لە ئەوروپا، دەسھاتی‌ تاکەکەس لە ئیسپانیا بە پلەی‌ چوارەم وڵات دێت لەڕووی‌ بەرزی‌ ئاستی‌ دەسکەوتی‌ تاکەکەس لە ئەوروپا بەراورد بەدەسکەوتی‌ گشتی‌ دەوڵەت، بەشدارە لە یەکێتی‌ ئەوروپا [١٠] لە ساڵی‌ ١٩٨٦ەوە، دوای‌ ئەوەی‌ ئیسپانیا بەشێوەیەکی‌ بەرچاو ئابوریەکەی‌ گەشەی‌ کرد، گرنگترین پیشەسازیەکانی‌ بریتین لەچنین‌و کەرەسەو مادەی‌ خۆراکی‌ و کانزایی‌ و کیمیایی‌ و ئۆتۆمبیل و گشتوگوزار، (فەرەنسا) و(ئەڵمانیا) گەورەترین ھاوبەش و شەریکی‌ بازرگانی‌ ئیسپانیان، گرنگترین بەروبوومە کشتوکاڵیەکانیشی‌ بریتین لە (جۆ، سەوزە، میوە، زەیتون، ترێ‌، چەوەندەری‌ شەکر‌و مزرەمەنی)یەکان، ھەروەھا لەڕووی‌ سامانی‌ ماسی‌‌و ئاژەڵەوە زۆر دەوڵەمەندە.

لایەنی‌ گواستنەوەو گەیاندن بەشێوەیەکی‌ گشتی‌ باشە، ھێڵی‌ شەمەندەفەری‌ سەرەکی‌ لەلایەن کۆمپانیای‌ شەمەندەفەرە حکومیەکانەوە بەڕێوەدەچێت [١١]، واتە (RENFE) ، شارەکانی‌ (مەدرید، بەرشەلۆنە، بیلباو‌و فەلنسیە)، (ئیشبیلیە‌و بالما دی‌ مایۆرکا) ھێڵی‌ ئاسنینی‌ ژێر زەوی (میترۆ) یان ھەیە، ھەروەھا (٤٠) شاری‌ ئیسپانیا فڕۆکەخانەی‌ تایبەتی‌ خۆی‌ ھەیە [١٢]، گرنگترین فڕۆکەخانەی‌ نێودەوڵەتی‌ لەھەردوو شاری‌ مەدرید و بەرشەلۆنە [١٣] [١٤]دا ھەن، کە بە ١٠ فڕۆکەخانە ھەرە قەرەباڵغەکانی‌ ئەوروپا دەژمێرێن، کۆمپانیای‌ (Iberia) لەئیسپانیا لێپرسراوە لەڕێگە ئاسمانیە نیشتیمانیەکان.

ڕۆشنبیری و فێرکردن[دەستکاری]

بڵابوونەوەی‌ ڕۆشنبیری‌ ئیسپانی دەگەڕێتەوە بۆ ماوەی‌ فراوانبوونی‌ ئیسپانیا لە سەدەکانی‌ کۆتایی‌ ھەزارەی‌ ڕابردوو، کە ئێستا دەبینین زۆرینەی‌ دانیشتوانی‌ ئەمریکای‌ باشوور بە ئیسپانی‌ قسە دەکەن، ئیسپانی‌ بوو بە یەکێک لەو زمانانەی‌ لە ھەموو جیھاندا بڵاوبووەوە.

سەبارەت بە سیستەمی فێکردن و خوێندنیش ئەوا منداڵ لەتەمەنی ٦ ساڵی دەست بەخوێندن دەکات و تا ١٢ساڵیش بەردەوام دەبێت ئەمەش لە ئاستی سەرەتاییە وە لەتەمەنی ١٢ بۆ ١٦ سالیتریش خوێندنی ئامادەییە و سەرجەم ئاستەکان لە خوێندنگا حکوومییەکان بەخۆڕاییە [١٥]

ئەستێرەی‌ ئیسپانیا لە ھونەردا درەوشایەوە، بەتایبەت لەبواری‌ وێنە کێشان لەڕێگەی‌ وێنە کێشی‌ وەک: پابلۆ پیکاسۆ (Picasso) و سلڤادۆر دالی‌ (Dalí) و فرانسیسکۆ دی‌ گۆیا (Goya) و ئەوانی‌ تر[١٦].

نووسەر و ئەدیبەکانی‌ ئیسپانیا بریتین لە: میگیل دی‌ سێرڤانتس (de Cervantes) و ڕۆسالیا دو کاسترۆ (Castro) کە زۆریان خستە سەر ئەدەبی‌ جیھانی‌ [١٧]

ھەروەھا مۆزەخانەی‌ دیل پرادۆ لە مەدرید بە یەکێک لە گرنگترین مۆزەخانەکان لەسەر ئاستی‌ ئەوروپا دەژمێرێت کە چەندین گەوھەر و لایەنی‌ بەنرخی‌ ھونەری‌ لەخۆ گرتووە [١٨]

خولی‌ ئیسپانی‌ لە تۆپی‌ پێدا بەناوبانگترین خولە لەسەر ئاستی‌ جیھان کە ئەستێرە ھەرە بەناوبانگەکانی‌ جیھان لەوێدا یاری‌ دەکەن [١٩] [٢٠]

بەستەری دەرەکی[دەستکاری]

  1. ماڵپەڕی حکوومەتی ئیسپانیا
  2. ماڵپەڕی بنەماڵەی شای ئیسپانیا
  3. ماڵپەڕی فەرمی گەشتیاری
  4. ماڵپەری ئەنجوومەنی نوێنەران (پەرلەمان)ی ئیسپانیا

سەرچاوە[دەستکاری]

  1. Centro de Investigaciones Sociológicas (April 2012). "Barómetro abril 2012". p. 17. Retrieved 15 May 2012. 
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/Religion_in_Spain
  3. http://en.wikipedia.org/wiki/Public_holidays_in_Spain
  4. http://en.wikipedia.org/wiki/Juan_Carlos_I_of_Spain
  5. http://www.cairochamber.org.eg/Encyclo/-7329851120782708Spain.pdf
  6. http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_political_parties_in_Spain
  7. هەرێمە خۆجێییەکانی ئیسپانیا ، http://en.wikipedia.org/wiki/Autonomous_communities_of_Spain
  8. ٥٠ پاریزگا ، http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_provinces_of_Spain
  9. http://en.wikipedia.org/wiki/Economic_history_of_Spain
  10. ئیسپانیا ئەندامە لە یەکێتیی ئەورووپا ، http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/spain/index_en.htm
  11. شەمەندەفەر لە ئیسپانیا ، http://www.eurail.com/trains-europe/trains-country/trains-spain
  12. http://www.skyscanner.net/flights-to/es/airlines-that-fly-to-spain.html
  13. http://www.madridairport.eu/
  14. http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite/Aeropuerto-Barcelona/en/
  15. سیستەمی خوێندن لە ئیسپانیا http://www.spainexchange.com/educator-info/spain_education.php
  16. http://www.iknow-spain.co.uk/tourist_information/holidays-spain/spanish_artists_picasso.htm
  17. http://www.newadvent.org/cathen/03543a.htm
  18. مۆزەخانە ، http://www.fodors.com/world/europe/spain/madrid/review-101137.html
  19. http://www.goal.com/en/news/12/spain
  20. http://espnfc.com/league/_/id/esp.1/spanish-la-liga?cc=4716