بۆ ناوەڕۆک بازبدە

تاتارەکان

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
تاتارەکان
татарлар
tatarlar
تاتارلار
ژمارەی سەرجەمی دانیشتووان
ناوچەکان بە ژمارەی دانیشتووانی بەرچاو
 ڕووسیا٥،٥٥٤،٦٠١[٦]
 تورکیا٤–٦ ملیۆن[٣][ئ]
 ئوکراینا
  • (بە پێکھاتنی دانیشتووان لە کریمیا و تاتارەکانی کریمیا)
٣١٩،٣٧٧[٧]
 ئۆزبەکستان≈٢٣٩،٩٦٥[٨]
(تاتارەکانی کریمیا)
 کازاخستان٢٠٨،٩٨٧[٩]
 ئەفغانستان١٠٠،٠٠٠[١٠] (مەزەندە)
 کەنەدا٥٦،٠٠٠[١١]
(بە پێکھاتنی ئەوانەی بنەچەی تێکەڵاویان ھەیە)
 تورکمانستان٣٦،٦٥٥[١٢]
 قرغیزستان٢٨،٣٣٤[١٣]
 ئازەربایجان٢٥،٩٠٠[١٤]
 ئێران٢٠،٠٠٠–٣٠،٠٠٠[١٥]
(تاتارەکانی ڤۆڵگا)
 ڕۆمانیا≈٢٠،٠٠٠[١٦]
 ویلایەتە یەکگرتووەکان١٠،٠٠٠[ژێدەر پێویستە]
 بولگاریا٥،٠٠٣[١٧]
 چین٣،٥٤٤[١٨]
 بیلاڕووس٣،٠٠٠[١٩]
 لیتوانیا٢،٨٠٠–٣،٢٠٠[٢٠][٢١][٢٢]
(بە پێکھاتنی ھەموو بنەچەکانی لیپکا، کریمیا و ڤۆڵگا)
 لاتڤیا٢،٨٠٠[ژێدەر پێویستە]
 ئیستۆنیا٢،٠٠٠[٢٣]
 پۆڵەندا١،٩١٦[٢٤]
 ژاپۆن٦٠٠–٢٠٠٠[٢٥]
 سویس١،٠٤٥+[٢٦]
 فەڕەنسا٧٠٠[٢٧]
 فینلاند٦٠٠–٧٠٠[٢٨]
 ئوسترالیا٥٠٠+[٢٩]
 کۆماری چیک٣٠٠+[٣٠]
زمانەکان
زمانەکانی قیپچاق
ئایین
بە شێوەیەکی سەرەکی ئیسلامی سوننە
لەگەڵ کەمینەیەکی کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات
گرووپە ڕەگەزییە پێوەندیدارەکان
گەلانی تری تورک، بەتایبەتی ئاخێوەرانی تری زمانەکانی قیپچاق
ڕێژەی تاتارەکان لە ناوچەکانی ڕووسیا، سەرژمێریی ٢٠١٠

تاتارەکان [ا] (/ˈtɑː.tərz/, TAH-tərz)[٣١] گرووپێکن لە گەلانی تورکئاخێوەر کە لە سەرانسەری ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ئاسیای باکووردا دەبینرێنەوە و ناوی «تاتار»یان ھەڵگرتووە.[٣٢]

لە سەرەتادا، ڕەنگە ناوی نەتەوەیی «تاتار» ئاماژە بووبێت بۆ یەکێتیی تاتار. ئەو یەکێتییە لە کۆتاییدا خرایە ناو ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل کاتێک چەنگیز خان ھۆزە جیاوازەکانی دەشتاییی یەکخست.[٣٣] لە مێژوودا، زاراوەی تاتار (یان تارتار) لەلایەن نەخشەسازانی ڕۆژاوایییەوە بۆ ھەر کەسێک بەکار دەھێنرا کە خەڵکی ئەو وشکانییە بەرفراوانەی باکوور و ئاسیای ناوەڕاست بوون کە ئەوکات بە تارتاری دەناسرا، زاراوەیەک کە بە ھەڵە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل تێکەڵ کرابوو. لەم دواییانەدا، زاراوەکە بەرتەسکتر بووەتەوە بۆ ئاماژەدان بە گرووپە نەتەوەیییە پەیوەندیدارەکان کە خۆیان بە «تاتار» ناودەبەن.

تا ئێستا گەورەترین گرووپ لە نێوان تاتارەکاندا تاتارەکانی ڤۆڵگان، کە خەڵکی ڕەسەنی ناوچەی ڤۆڵگا ئۆرال (تاتارستان و باشکۆرتۆستان) لە ڕووسیای ئەورووپین، کە لەبەر ئەم ھۆکارە زۆرجار لە ڕووسیدا بە «تاتار» دەناسرێن. ئەوان ٥٣٪ی دانیشتووانی تاتارستان پێکدەھێنن. زمانەکەیان بە زمانی تاتاری دەناسرێت. ھەتا ڕێکەوتی ٢٠١٠، بە مەزەندە ٥.٣ ملیۆن تاتاری نەتەوەیی لە ڕووسیادا ھەبوون.

لە کاتێکدا بە زمانێک دەدوێن کە سەر بە ژێرگرووپە جیاوازەکانی زمانەکانی قیپچاقن، لێکۆڵینەوە بۆماوەیییەکان نیشانیان داوە کە سێ گرووپە سەرەکییەکەی تاتارەکان (ڤۆڵگا، کریمیا، و سیبیریا) دیارە پەیوەندییان بە یەکەوە نییە، و بەم شێوەیە دروستبوونیان سەربەخۆ لە یەکتر ڕوویداوە، بەڵام ئەگەری ھەیە کە لانی کەم یەکێک لە گرووپە تاتارەکان کاریگەریی کولتووریی ھەبووبێت بەتایبەتی لە سەردەمی ئۆردووگای زێڕین.[٣٤][٣٥]

زۆرێک لە بنەماڵە خانەدانەکان لە سزارێتی ڕووسیا و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا بنەچەیەکی تاتارییان ھەبوو.[٣٦][٣٧]

واتای وشەی تاتار

[دەستکاری]

کۆمەڵێک ھۆزی مۆنگۆل کە لە سەدەی دوازدە و سێزدەی زایینیدا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی عەرەبی و وڵاتانی تری ئیسلامیی. واتای وشەی تاتار دیاری نەکراوە، بەو پێیەی بۆ چینییەکان واتای کۆچەری ھەیە و لە زمانی تورکی کۆنیشدا وشەی «تاترای» دەبینینەوە کە بە واتای ئەو سوارە دێت کە خاوەنی پۆستەیە، وا دیارە وشەی تاتار پەیوەست بووە بە سوارچاکی و بوێرییەوە، ئەمەش ھاوتایە لەگەڵ ئەو شێوازە ژیانەی کە ئەم کەسانە لە یەکەم قۆناغەکانی دەرکەوتنیان لەسەر شانۆی ڕامیاری جیھانیدا ژیاون.[٣٨][٣٩][٤٠]

زمانی تاتاری

[دەستکاری]
تابلۆیەکی مێترۆ بە دوو زمانی تاتاری (لەسەرێ) و ڕووسی (لەخوارە)

زمانی تاتاری (tatar tele, tatarça) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی ناوچەی تاتارستانی ڕووسیایە. ئەم زمانە لەلای تاتارەکان قسەی پێدەکرێت و لە ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٥٬٢٠٠٬٠٠٠ کەس بەم زمانەیان قسە دەکرد.[٤١]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Tatars». Encyclopedia.com. لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  2. ↑ «Putin's Power Play? Tatarstan Activists Say Loss Of 'President' Title Would Be An Existential Blow». Radio Free Europe. ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  3. 1 2 Henryk Jankowski. "Crimean Tatars and Noghais in Turkey" // a slightly edited version of the paper with the same title that appeared in Türk Dilleri Arastirmalari [Studies on the Turkic Languages] 10 (2000): 113–131, distributed by Sanat Kitabevi, Ankara, Turkey. A Polish version of this paper was published in Rocznik Tatarów Polskich (Journal of Polish Tatars), vol. 6, 2000, 118–126.
  4. ↑ Bezhan، Frud (نیسانی ٢٠٢١). «Afghanistan Recognizes Long Forgotten Ethnic Tatar Community». www.rferl.org. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  5. ↑ «کنگره جهانی تاتارها: یک هزار دانشجوی تاتار افغانستان به چین و هند می‌روند». افغانستان اینترنشنال (بە فارسی). ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  6. ↑ «Population Data». singapore.mid.ru. لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  7. ↑ «About number and composition population of Ukraine by data All-Ukrainian census of the population 2001». Ukraine Census 2001. State Statistics Committee of Ukraine. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  8. ↑ «КРЫМСКИЕ ТАТАРЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия» Крымские татары. Great Russian Encyclopedia (بە ڕووسی). لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئازاری ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  9. ↑ Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2021 года [The population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups at the beginning of 2021]. stat.gov.kz. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئایاری ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  10. ↑ «Afghanistan Recognizes Long Forgotten Ethnic Tatar Community». Radio Free Europe/Radio Liberty (بە ئینگلیزی). لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە. Community leaders estimate there are up to 100,000 ethnic Tatars in Afghanistan.
  11. ↑ «Census Profile, 2016 Census – Canada [Country] and Canada [Country]». Statistics Canada. ٨ی شوباتی ٢٠١٧. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە.
  12. ↑ "Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году". Asgabat.net городской социально-информационный портал
  13. ↑ «National composition of the population» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  14. ↑ «Archived copy». لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: archived copy as title (بەستەر)
  15. ↑ Goble، Paul (٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦). «Volga Tatars in Iran Being Turkmenified». Jamestown. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  16. ↑ «Recensamant Romania 2002». Agentia Nationala برای Intreprinderi Mici si Mijlocii (بە ڕۆمانی). ٢٠٠٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی ئایاری ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئابی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  17. ↑ «Census 2001 – Final Results». National Statistical Institute. لە ٥ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  18. ↑ «塔塔尔族_兰州大学西北少数民族研究中心» 塔塔尔族 [Tatar Nationality]. rcenw.lzu.edu.cn (بە چینی). Center for Studies of Ethnic Minorities in Northwest China of Lanzhou University. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە. 塔塔尔族人口共有3544人（2021年），是我国人口较少的民族之一。
  19. ↑ «Tatars In Belarus». Radio Free Europe (بە ئینگلیزی). ١٢ی ئابی ٢٠١٠. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  20. ↑ «Адас Якубаускас: Я всегда говорю крымским татарам не выезжайте, оккупация не вечна» Адас Якубаускас: Я всегда говорю крымским татарам не выезжайте, оккупация не вечна [Adas Jakubauskas: I always tell Crimean Tatars not to leave, the occupation is not forever]. Espreso TV. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  21. ↑ «Как крымские татары оказались в Литве 600 лет назад? | Новости и аналитика : Украина и мир : EtCetera» Как крымские татары оказались в Литве 600 лет назад?. EtCetera (بە ڕووسی). ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  22. ↑ "Национальный состав населения Литвы. Перепись 2011". Pop-stat.
  23. ↑ «RL0428: Rahvastik rahvuse, soo ja elukoha järgi, 31. detsember 2011». Statistikaamet. لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
  24. ↑ «Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna – NSP 2011» (PDF) (بە پۆڵەندی). Central Statistical Office. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  25. ↑ «ru:Статьи на исторические темы». www.hrono.ru (بە ڕووسی). لە ٢١ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  26. ↑ «Rustam Minnikhanov meets representatives of the Tatar Diaspora in Switzerland». President of Republic of Tatarstan. لە ٥ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  27. ↑ Рушан، Лукманов (١٦ی ئایاری ٢٠١٨). «Vasil Shaykhraziev met with the Tatars of France». tatar-congress.org (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ru:Всемирный конгресс татар. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  28. ↑ «Suomen tataareja johtaa pankkiuran tehnyt ekonomisti Gölten Bedretdin, jonka mielestä uskonnon pitää olla hyvän puolella» (بە فینلەندی). Kirkko ja kaupunki. لە ٦ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
  29. ↑ «Welcome to the website of Australian Tatars!». لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی ئابی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  30. ↑ «Президент РТ» Президент РТ (بە ڕووسی). لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  31. ↑ Collings Dictionary. «Tatar». CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary.
  32. ↑ «Tatar – people». لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  33. ↑  One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Kropotkin، Peter؛ Eliot، Charles (1911). «Tatars». لە Chisholm، Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica (بە ئینگلیزی). بەرگی 26 (چاپی 11th). Cambridge University Press. لاپەڕە 448–449.
  34. ↑ «Татары Евразии: своеобразие генофондов крымских, поволжских и сибирских татар». Вестник Московского Университета. Серия 23. Антропология (3): ٧٥–٨٥. ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤.
  35. ↑ «Внешний вид (фото), Оглавление (Содержание) книги Еникеева Г.Р. "По следам чёрной легенды". - Книга Еникеева Г.Р. "По следам чёрной легенды" - Книги Еникеева Г.Р. и его соавторов - Каталог статей - Татары Евразии (история)». tartareurasia.ucoz.com.
  36. ↑ Thomas Riha, Readings in Russian Civilization, Volume 1: Russia Before Peter the Great, 900–1700, University of Chicago Press (2009), p. 186
  37. ↑ Baskakov: Русские фамилии тюркского происхождения (Russian surnames of Turkic origin) (1979)
  38. ↑ Orekhov، V؛ Poltoraus، A؛ Zhivotovsky، LA؛ Spitsyn، V؛ Ivanov، P؛ Yankovsky، N (1999). "Mitochondrial DNA sequence diversity in Russians". FEBS Lett. 445: 197–201. PMID 10069400.
  39. ↑ https://web.archive.org/web/20191214192327/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1744-313X.2012.01117.x
  40. ↑ http://www.chinaknowledge.de/History/Altera/tatars.html
  41. ↑ «Institute of Language, Literature and Arts of the Academy of Sciences of the Republic of Tatarstan». لە ڕەسەنەکە لە ٣ی شوباتی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٢١ ھێنراوە.

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە تاتارەکان تێدایە.
  1. ↑ لە تورکیا، سەرژمێری ئاماژە بە نەتەوە ناکات، چونکە ھەموو دانیشتووانی تورکیا بە تورک دادەنرێن، بۆیە مەحاڵە بە لانی کەمەوە ژمارەی نزیکەیی ئەو ھاووڵاتییە تورکانە بنووسرێت کە خۆیان بە تاتاری کریمیا دادەنێن.
  2. ↑ زۆرجار لە ئینگلیزیدا بە تارتار دەنووسرێت بۆ دیاریکردنی گۆکردنی /ˈtɑː.-/ و ڕێگریکردن لە لێکدانەوەی ھەڵە وەک /teɪ.-/.
    بە تاتاری: татарлар, romanized: tatarlar, تاتارلر; داڕێژە:Crh; بە تورکیی کۆن: 𐱃𐱃𐰺, romanized: tatar)
ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی <ref> بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="kurdish-alpha"/> نەدۆزرایەوە
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=تاتارەکان&oldid=1601983»