بۆ ناوەڕۆک بازبدە

مێژووی کۆریا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

مێژووی کۆریا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆنبەردی ژێروو کە لە نیمچەدوورگەی کۆریا و مەنچوریا نزیکەی نیو ملیۆن ساڵ لەمەوبەر دەستی پێکردووە.[١][٢][٣] سەردەمی کۆنبەردی لە نیمچەدوورگەی کۆریا و مەنچوریا نیو میلیۆن ساڵ بەر لە ئێستا دەستی پێ کرد.[١][٢][٣] نوێترین گۆزەکەری کۆری دەگەڕێتەوە بۆ دەروروبەری ٨٠٠٠ ساڵ بەر لە زایین، و ماوەی سەردەمی بەردینیش دوای ٦٠٠٠ ساڵ بەرلە زایین دەستی پێ کرد، و سەردەمی برۆنزیش ٢٠٠٠ ساڵ بەر لە زایین.[٤][٥][٦] وە سەردەمی ئاسنیش دەورووبەری ٧٠٠ ساڵ بەرلە زایین دەستی پێکردووە.[٧]

بەپێی گێڕانەوە ئەفسانەیییەکان لە سامگووک یوسا (١٢٨١)، شانشینی گۆجۆسۆن لە باکووری کۆریا و باشووری مەنچوریا لە ساڵی ٢٣٣٣ی پێش زایین لەلایەن تانگنەوە دامەزراوە.[٨][٩][١٠][١١] لە سەدەی سێیەمی پێش زایین دەوڵەتی جین لە باشووری کۆریا دروست بوو.[١٢] لە کۆتاییی سەدەی دووەمی پێش زایین، گۆجۆسۆن بە دەستی ئیمپراتۆریەتیی ھانی چین ڕووخا، ئەمەش بووە ھۆی سەردەمی پێش سێ شانشینەکە.[١٣]

لە سەدەی یەکەمی پێش زایینەوە، گۆگۆریۆ، بایکجی، و شیللا پەرەیان سەند و بوونە پێکھێنەری سێ شانشینەکەی کۆریا (٥٧ی پێش زایین تا ٦٦٨ی زایینی)، تا ئەو کاتەی لە ساڵی ٦٧٦ لەلایەن شیللاوە نیمچەدوورگەکە یەکخرایەوە و شیللای نوێ دامەزرا. لە ساڵی ٦٩٨، دای جۆ-یۆنگ شانشینی بالھای لە خاکی پێشووی گۆگۆریۆ دامەزراند،[١٤][١٥] کە بووە ھۆی دەستپێکردنی سەردەمی دەوڵەتانی باکوور و باشوور (٦٩٨–٩٢٦). دواتر شیللا دابەش بوو بۆ کۆتا سێ شانشینەکە (٨٩٢–٩٣٦)، کە بە یەکخستنەوەی لەلایەن وانگ کۆن و دامەزراندنی خانەدانی گۆریۆ کۆتاییی ھات.[١٦][١٧]

لە ساڵی ١٣٩٢، ژەنەڕاڵ یی سۆنگ-گیێ خانەدانی جۆسۆنی دامەزراند (١٣٩٢–١٨٩٧). پاشا سێجۆنگی مەزن (١٤١٨–١٤٥٠) چاکسازیی گرنگی ئەنجام دا و ئەلفوبێی ھانگولی زمانی کۆریی داھێنا.[١٨] دوای داگیرکارییەکانی ژاپۆن (١٥٩٢–١٥٩٨) و مەغۆل و مانچووەکان، جۆسۆن ڕووی لە گۆشەگیریخوازی کرد. لە ساڵی ١٨٩٧ ئیمپراتۆریەتیی کۆریا ڕاگەیەندرا، بەڵام لە ساڵی ١٩١٠ لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆنەوە داگیر کرا.[١٩] دوای جەنگی جیھانیی دووەم لە ساڵی ١٩٤٥، کۆریا بەسەر دوو بەشدا دابەش کرا: کۆریای باکوور و کۆریای باشوور. ئەم دابەشبوونە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕی کۆریا (١٩٥٠–١٩٥٣).[٢٠]

پێش مێژوو

[دەستکاری]

سەردەمی کۆنبەردی

[دەستکاری]
گۆزەیەکی قوڕینی کۆری بە شێوازی شانەیی؛ دروستکراوی ٤٠٠٠ ساڵ پێش زایین، ئامسا-دۆنگ، سیئۆل

ھیچ بە بەردبوویەک کە بە تەواوی بسەلمێنرێت ھی مرۆڤی ھەستاوە لە نیمچەدوورگەی کۆریا نەدۆزراوەتەوە،[٢١] ھەرچەندە ھەندێک شوێنەوار پێشنیار کراون.[٢] ئامرازی دروستکراوی بەردین لە ناوچەکانی پارێزگای ھامگیۆنگی باکوور، پیۆنگانی باشوور، پارێزگای گیۆنگگی، و پارێزگای چونگچیۆنگ دۆزراونەتەوە،[٢٢] کە مێژووی سەردەمی کۆنبەردی لە ناوچەکە بۆ نێوان ٤٠٠٬٠٠٠ تا ٧٠٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێننەوە.[١][٥]

سەردەمی نیۆلیتیک

[دەستکاری]

کۆنترین شوێنەواری دۆزراوەی گۆزەکەری کۆری دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ٨٠٠٠ ساڵ پێش زایین.[٢٣] لە سەردەمی چاندنی جیولمون، گۆزەگەری بە نەخشی شانەیی دوای ٧٠٠٠ پێش زایین لە شوێنە جیاوازەکان وەک دورگەی جیجۆ و ئامسا-دۆنگ لە نزیک سیئۆل بەدی کراوە. ئەم شێوازە لەگەڵ کولتوورەکانی مەنگۆلیا و حەوزی ڕووبارەکانی باشووری مەنچوریا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لێکچوونی ھەیە.[٢٤]

کۆمەڵگە کشتوکاڵییەکان و چاندنی دانەوێڵە و مەرەزە لە سەردەمی چاندنی مومون (نزیکەی ١٥٠٠–٣٠٠ پێش زایین) پەرەیان سەند.[٢٥] لەم قۆناغەدا بەکارھێنانی برۆنز و گۆڕی بەردینی دۆڵمێن برەوی پێدرا.[٢٦]

سەردەمی بڕۆنز

[دەستکاری]

سەردەمی بڕۆنز لە کۆریا بە گشتی لە نێوان ٩٠٠ بۆ ٨٠٠ پێش زایین دەستی پێکردووە، ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بە دەستپێکی لە ٢٣٠٠ پێش زایین دەکەن.[٦][٥] خەنجەر، ئاوێنە، و چەکی برۆنزی دۆزراونەتەوە لەگەڵ بەڵگەی بوونی گوندە بەستووەکان و کشتوکاڵی برنج و دانەوێڵە. لە سەدەی چوارەمی پێش زایینەوە، بەکارھێنانی ئاسن لە ڕێگەی ناوچەی باکوورەوە لە ڕێگەی پریمۆرسکی کرای گەیشتە ناوچەکە.[٢٧]

کۆریای کۆن

[دەستکاری]
کۆریا لە ساڵی ١٠٨ی پێش زایین

گۆجۆسۆن

[دەستکاری]

تانگن گۆجۆسۆن یەکەمین شانشینی کۆری بوو، کە لە باکووری نیمچەدوورگەکە و بەشێک لە مەنگۆلیا و مەنچوریا ھەڵکەوتبوو. بەپێی ئەفسانەی دامەزراندنی کە لە کتێبی سامگووک یوسا (١٢٨١) ھاتووە، ئەم دەوڵەتە لە ساڵی ٢٣٣٣ پێش زایین لەلایەن تانگنەوە دامەزراوە.[٢٨] ئەگەرچی بەڵگەی شوێنەواریی ڕاستەوخۆ بۆ ئەم مێژووە زووە کەمە، بەڵام ئەم گێڕانەوەیە ڕۆڵێکی سەرەکی لە دروستبوونی ناسنامەی نەتەوەیی کۆریادا بینیوە.[٩]

یەکەم باسی مێژوویی نووسراو دەربارەی گۆجۆسۆن لە تۆماری چینیی گوانزیدا ھاتووە.[٢٩][٣٠] لە دەوروبەری سەدەی چوارەمی پێش زایین، گۆجۆسۆن پێشکەوت و پایتەختەکەی گواسترایەوە بۆ پیۆنگیانگ. لە ساڵی ١٩٤ پێش زایین، وی مان دەسەڵاتی گرتە دەست و ویمان جۆسۆنی دامەزراند.

فەرماندەیییەکانی ھان

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٠٨ی پێش زایین، ئیمپراتۆریەتیی ھان بە سەرۆکایەتیی ئیمپراتۆر وو، ویمان جۆسۆنی شکاند و چوار فەرماندەییی سەربازیی لە باکووری نیمچەدوورگەکە دامەزراند.[٣١] سێ لەم فەرماندەییانە لە ماوەیەکی کەمدا پاشەکشەیان کرد، بەڵام فەرماندەییی لێلانگ بۆ ماوەی چوار سەدە وەک ناوەندێکی ئاڵوگۆڕی کولتووری و بازرگانی لەگەڵ چین مایەوە تا لە ساڵی ٣١٣ی زایینی لەلایەن گۆگۆریۆوە داگیر کرا.

دەوڵەتی جین و سەردەمی پێش سێ شانشینەکە

[دەستکاری]

لە دەوروبەری سەدەی سێیەمی پێش زایین، دەوڵەتی جین لە باشووری نیمچەدوورگەکە دامەزرا. زانیارییەکان لەسەر جین کەمن، بەڵام پەیوەندی لەگەڵ ھان لە چین و چاندی یایۆی لە ژاپۆن ھەبوو.[٣٢][٣٣] دەوڵەتی جین دواتر گەشەی کرد و بوو بە سێ کۆنفیدراسیۆنی سامھان: کۆنفیدراسیۆنی ماھان، کۆنفیدراسیۆنی جینھان، و بیۆنھان.

لە باکووریشدا چەندین شانشینی بچووک لە دوای ڕووخانی گۆجۆسۆن سەرھەڵدا، وەک شانشینی بویۆ، ڕۆژھەڵاتی بویۆ، ئۆکجیۆ، و دۆنگیێ، کە دواتر ھەموویان کەوتنە ژێر ڕکێفی گۆگۆریۆوە.[٢٢]

سێ شانشینەکەی کۆریا

[دەستکاری]

گۆگۆریۆ

[دەستکاری]
گۆگۆریۆ لە لوتکەی دەسەڵاتیدا لە ساڵی ٤٧٦ی زایینی

گۆگۆریا یان گۆگۆریۆ یەکێکە لە سێ شانشینە کۆنەکەی کۆریای کۆن. لە ساڵی (٣٧ی پێش زایین دامەزراوە تا ساڵی ٦٦٨ی زایینی). ئەمڕۆکە دەکەوێتە ناوەڕاستی باکوری نیمچەدوورگەی کۆریا. گۆگۆریۆ یەکێک بووە لە شوێنە ناکۆکیلەسەرەکان بۆ دەستگرتن بەسەر نیمچەدوورگەی کۆریادا. ھەروەھا پەیوەندیدار بووە بە سیستمە سیاسییە دەرەکییەکانیشەوە کە لەو کاتەدا دەستەڵاتداری گەورە بوون وەک ئیمپراتۆرییەتی (ھان) لە چین و یاماتۆ لە ژاپۆن سامگووک ساگی کە لەسەدەی دوانزەدا نوسراووە باسی ئەوە ئەکات کە گۆگۆریۆ لە ساڵی ٣٧ی پێش زایین لە لایەن جومونگەوە دامەزراوە کە یەکێک بووە لە شازادەکانی ناوچەی بویۆ. لەگەڵ ئەمەشدا بەڵگە ھەیە کە دەیسەلمێنن کە گۆگۆریۆ لە سەدەی دووی پێش زایندا دروست کراوە، بەتایبەت لەکاتی ڕووخانی شانشینی گۆجۆسۆن کە ئەم شانشینە پیشتر ناوچەکانی باشووری مەنگۆلیا و باکووری کۆریای بەدەستەوە بووە. ناوی کۆریاش لە وشەی گۆگۆریۆوە ھاتووە.

سەرەتاییترین تۆماری گۆگوریۆ دەتوانرێت لە مۆنۆگرافییە جوگرافییەکانی کتێبی ھانەوە بگەڕێنرێتەوە، ناوی گۆگوریۆ (ھانجا: 高句驪) بە ناوی ناوچەی گاوگۆلی (گۆگوریۆ کاونتی)، فەرماندەیی شوانتو لە ساڵی ١١٣ پێش زایینەوە، ئەو ساڵەی کە ئیمپراتۆر وو لە ھان چین گۆجۆسۆنی داگیرکرد و چوار فەرماندەیی دامەزراند. بەڵام بێکویت ئاماژەی بەوەدا کە تۆمارەکە ھەڵەیە. بەڵکو پێشنیاری کرد کە گەلی گوگوریۆ سەرەتا لە شاری لیاوکسی (ڕۆژئاوای لیاونینگ و بەشێک لە مەنگۆلیا ناوەوە) یان دەوروبەری بوون و دواتر بەرەو ڕۆژھەڵات کۆچیان کرد، ئەمەش ئاماژەی بە باسێکی دیکەی کتێبی ھان کرد. ھۆزە سەرەتاییەکانی گۆگوریۆ لە ژێر ئیدارەی فەرماندەیی شوانتودا بوون، و لەلایەن ھانەکانەوە وەک موکل یان ھاوپەیمانی پشتبەستوو ھەستیان پێدەکرا. سەرکردەکانی گۆگوریۆ پلە و پێگەی ھانیان پێبەخشرا، دیارترینیان مارکیزی گۆگوریۆ بوو کە دەسەڵاتێکی تاڕادەیەک سەربەخۆی لەناو شوانتودا ھەبوو. ھەندێک لە مێژوونووسان دەسەڵاتی زیاتر دەگەڕێننەوە بۆ گۆگوریۆ لەم ماوەیەدا، یاخیبوونەکەیان بە ڕووخانی یەکەم فەرماندەیی شوانتو لە ساڵی ٧٥ پێش زایین دەبەستنەوە. لە کتێبی کۆنی تانگ (٩٤٥)دا تۆمارکراوە کە ئیمپراتۆر تایزۆنگ ئاماژە بە مێژووی گۆگوریۆ دەکات کە تەمەنی نزیکەی ٩٠٠ ساڵە. بەگوێرەی ساگی سامی سەدەی ١٢ و سامگونگنیوسا سەدەی ١٣، شازادەیەکی شانشینی بویۆ بە ناوی جومۆنگ دوای ململانێی دەسەڵات لەگەڵ شازادەکانی تری دەربارەکە ھەڵاتووە و گۆگوریۆی لە ساڵی ٣٧ پێش زایین لە ناوچەیەک بە ناوی جۆڵبۆن بویۆ دامەزراندووە، بەزۆری وا بیردەکرێتەوە کە دەکەوێتە ناوەڕاستی حەوزی ڕووباری یالو و تۆنگجیا، کە سنووری ئێستای چین و کۆریای باکوور لەسەر یەکتر دەگرێت.

لە ساڵی ٧٥ پێش زایین، کۆمەڵێک لە یەمایک کە ڕەنگە لە گۆگوریۆوە سەرچاوەیان گرتبێت، ھێرشیان کردە سەر فەرماندەیی شوانتوی چین لە ڕۆژئاوای یالو. بەڵگە شوێنەوارییەکان پشتگیری لە گروپە ناوەندییەکانی ھۆزەکانی یەمایک دەکەن لە سەدەی دووەمی پێش زایین، بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی ڕاستەوخۆ نییە کە بڵێت ئەم گروپە یەمایکیانە بە گۆگوریۆ ناسراون یان خۆیان بە گۆگوریۆ بناسێنن. یەکەمین باسکردنی گۆگوریۆ وەکو ناوی گروپی پەیوەست بە ھۆزەکانی یەمایک، ئاماژەیەکە لە ھان شودا کە باس لە ڕاپەڕینێکی گۆگوریۆ دەکات لە ساڵی ١٢ی زایینی، کە لەو ماوەیەدا لە کاریگەری چینییەکان لە شوانتو جیابوونەوە.

بەپێی کتێبی ٣٧ی مۆنۆگرافییەکانی سامگوک ساگی، گۆگوریۆ لە باکووری چینی کۆن سەرچاوەی گرتووە، پاشان وردە وردە بەرەو ڕۆژھەڵات بەرەو لای ڕووباری تایدۆنگ ڕۆیشتووە. لە کاتی دامەزراندنیدا، پێدەچێت گەلی گۆگوریۆ تێکەڵەیەک لە خەڵکی بویۆ و یەمایک بن، چونکە ڕەنگە سەرکردایەتی لە بویۆ لە شانشینی خۆیان ھەڵاتبێت و لەگەڵ سەرۆکایەتییەکانی یەمایکەکانی ئێستادا تێکەڵ بووبێت. تۆمارەکانی سێ شانشینی لە بەشی "حساباتی بەربەرەکانی ڕۆژھەڵات"دا، ئاماژەیان بەوە کردووە کە بویۆ و گەلی یەمایک لە ڕووی نەتەوەییەوە پەیوەندییان بەیەکەوە ھەیە و بە زمانێکی ھاوشێوە قسەیان کردووە.

خەڵکی چینیش لە گۆرگیۆ بوون. لە کتێبی ٢٨ی سامگوک ساگیدا ھاتووە کە لە دوای ئاژاوەی چین و ھانەوە ژمارەیەکی زۆر لە چینییەکان کۆچیان کردووە بۆ ھایدۆنگ. دواتر شانشینی ھان چوار فەرماندەیی دامەزراند و لە ساڵی ١٢ی زایینی گۆگوریۆ یەکەم ھەوڵی خۆی دا بۆ لکاندنی فەرماندەیی شوانتو. ژمارەی دانیشتوانی فەرماندەیی شوانتو نزیکەی ٢٢١ ھەزار و ٨٤٥ کەس بووە و لە سێ پارێزگای (گۆگوریۆ، شانگینتای و شیگایما)ی فەرماندەیی شوانتو لە ساڵی ٢ی زایینیدا ژیاون. دواتر گۆگوریۆ وردە وردە ھەر چوار فەرماندەییەکەی ھانی لە کاتی فراوانبوونیدا گرتەوە.

ھەردوو گۆگوریۆ و بایکجە ئەفسانەی دامەزرێنەریان ھاوبەش بووە و لە بویۆوە سەرچاوەیان گرتووە.

پاشا تایجۆ دەسەڵاتی ناوەندی پتەو کرد و لە سەردەمی پاشا سۆسریمدا لە ساڵی ٣٧٢دا ئایینی بودیزم وەک ئایینی فەرمی وەرگیرا.[٢٢] گۆگۆریۆ لە سەدەی پێنجەمدا لە سەردەمی فەرمانڕەواییی گوانگیتۆی مەزن و کوڕەکەی پاشا جانگسو گەیشتە لووتکەی دەسەڵات و پانتایییەکی فراوانی لە مەنچوریا و بەشێک لە مۆنگۆلیا خستە ژێر دەستی خۆی و شاری سیئۆلی لە بایکجی سەند.[٣٤][٣٥] گۆگۆریۆ لە چەندین شەڕدا بەرەنگاری دەسەڵاتە بەھێزەکانی چین بووەوە؛ لە شەڕی دژی ئیمپراتۆریەتی سوی لە ساڵی ٦١٢دا، سوپای گەورەی سوی بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ ئولچی موندۆک لە شەڕی ڕووباری سالسو بە توندی تێکشکێنرا.[٣٦][٣٧] لە ساڵی ٦٤٢دا، ژەنەڕاڵ یۆن گایسۆمون دەسەڵاتی گرتە دەست و بەرپەرچی ھێرشەکانی ئیمپراتۆر تایزۆنگی تانگی دایەوە. بەڵام دوای مردنی یۆن گایسۆمون لە ساڵی ٦٦٦، ململانێی ناوخۆیی لە نێوان کوڕەکانیدا دروست بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ھاوپەیمانیی تانگ و شیللا لە ساڵی ٦٦٨دا گۆگۆریۆ داگیر بکەن.[١٠]

بایکجی

[دەستکاری]
بۆندۆزی برۆنزی زێڕپۆشی بایکجی

بایکجی یان پایکجی لە ١٨ی پێش زایین دامەزراوە تا ٦٦٠ی زایینی شانشینێک بوو و دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای کۆریا؛ یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا لەگەڵ گۆگۆریۆ و شیللا. بایکجی دامەزرا لەلایەن ئۆنجۆی سێیەم کوڕی جومونگ و سۆسۆنۆ لە ویریسیۆنگ (لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سێئول). بایکجی ھەروەک گۆگۆریۆ دوای لەناوچوونی بویۆ دامەزراوە. لەم شانشینە چەندین شا فەرمانڕەوییان کردووە و سنوری شانشینەکەیان فراوان کرووە ئۆنجۆ بە دامەزرێنەر و پاشای یەکەمی ئەم شانشینە دادەنرێت .

لە سەدەی چوارەمدا و لە سەردەمی پاشا گیۆنچۆگۆ، بایکجی ھەموو ناوچەکانی ماھانی گرتە دەست و بووە ھێزێکی دەریاییی کاریگەر لە ناوچەکەدا کە لە سەرچاوە مێژوویییەکاندا وەک «فینیقیای ڕۆژھەڵاتی ئاسیا» ناوزەند کراوە.[٣٨][٣٩] بایکجی ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە گواستنەوەی چاند و ئایینی بودیزم و شێوازی بیناسازی و پیتی چینی بۆ ژاپۆن. لە ساڵی ٦٦٠، سوپای ھاوبەشی شیللا و ئیمپراتۆریەتیی تانگ توانییان دەست بەسەر بایکجیدا بگرن و کۆتایی بە دەسەڵاتەکەی بھێنن.

شیللا

[دەستکاری]
پەگۆدای بەردینی پەرستگای بونھوانگسا لە شیللا، ساڵی ٦٣٤ی زایینی

شیللای لە ٥٧ی پێش زایین دامەزرا تا ٩٣٥ی زایینی، ئەمیش یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریای کۆن وە یەکێک بوو لە درێژترین ماوەی دەسەڵاتداری جیھان، ھەرچەندە لەلایەن پاشا ھیۆکگۆسێ دامەزرا، بەڵام لەلایەن بنەماڵەی کیم گیۆنگجو فەرمانڕەوایی ئەکرا. لەم شانیشینە زیاتر لە لە ٥٥ پاشا فەرمانڕەواییان کردووە ئەوەی مێژووی ئەم شانشینە جیاوازتر دەکات لە شانشینەکانی دیکە ی کۆریا ئەوەبوو کە کە بۆیەکەم جار لە مێووی خۆیدا ئافرەتێک بووە فەرمانڕەوا کە بۆ ئەو سەردەمە شتێکی زۆر نوێ و کاریگەر بوو ئەو کەسەش شاژن سیۆندۆکی شیللابوو ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە نێوان ساڵانی ٦٣٢ی زایینی تا ٦٤٧ی زایینی بۆ ماوەی ١٥ ساڵ شاژنی شانشینی شیللا بوو. بیست و حەوتەم فەرمانڕەوای شانشینی شیللا بوو. یەکێک بوو لەو کەسانەی کە ھەوڵی زۆری دا بۆ ئەوەی ھەر سێ شانشینەکەی کۆریا یەکبگرن. دواین پاشای ئەم شانشینە پاشا گیۆنگسون بوو.

شوێنەوارە زێڕینەکانی شیللا کاریگەریی ھۆزە کۆچەرییەکان و گەلانی ئێرانی و بەتایبەتی فارسەکانی پێوە دیارە.[٢٥] شیللا لە ڕێگەی دەستگرتن بەسەر دۆڵی ڕووباری ناکدۆنگ و لەناوبردنی یەکێتیی گایا لە ساڵی ٥٦٢ دەسەڵاتی فراوانتر کرد. شیللا بە بەکارھێنانی دیپلۆماسییەتی زیرەکانە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی تانگ بووە خاوەن ھێزێکی گەورە. لە ساڵی ٦٦٠، پاشا مویۆلی شیللا و ژەنەڕاڵ کیم یو-شین بە ھاوکاریی تانگ، بایکجییان گرت و دواتر لە ساڵی ٦٦٨ لە سەردەمی پاشا مونموی شیللا گۆگۆریۆشیان گرت.[٢٢]

گایا

[دەستکاری]

بریتی بوو لە ھەرێمێکی حکومڕانی یەکێتیی کۆری لە ڕووباری ناکدۆنگ، شۆڕ ئەبێتەوە بۆ کۆریای باشوور. دامەزراندی ئەم حکومەتە خۆ بەرێوەبەرییە دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ٤٢ پێش زاین یەکێتیی گایا پەرچە پارچە ئەبێت لەژێر فشاری گۆگۆریۆ لە نێوان ساڵانی (٣٩١ز بۆ ٤١٢ز)، لەگەڵ ئەوەشدا دوایین حکومڕانی گایا بەسەربەخۆیی ئەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی داگیرئەکرێن لە ٥٦٢ی زایینی لەلایەن شیللا، وەک سزایەک بۆ ھاوکاریکردنی بایکجی لە جەنگی ڕووبەڕووبوونەی شیللالە دواتریش دەبنە پاڵپشتی شیلا لە جەنگ دژی بایکجی

سەردەمی دەوڵەتانی باکوور و باشوور

[دەستکاری]

شیللای نوێ

[دەستکاری]
پەرستگای بولگوکسا لە گیۆنگجو

دوای ئەوەی بایکجی ساڵی ٦٦٠ز گیرا و گۆگۆریۆ ساڵی ٦٦٨ز گیرا لە لایەن شیللاوە ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە سەردەمێکی نوێ لە کۆریا دەست پێبکات کە لە مێژوودا بە ناوی شیللای نوێ ناسراوە، ھەرسێ شانشینەکە یەکخرایەوە. تا کۆتا سێ شانشینەکەی کۆریا لە ٩٣٦ی زایینی دروستبوونی چەند شانشینێکی دیکە.

دوای شەڕەکانی یەکخستن، گرژی لە نێوان شیللا و ئیمپراتۆریەتیی تانگ دروست بوو لەسەر کۆنترۆڵکردنی ناوچەکانی گۆگۆریۆ و بایکجی. شیللا لە شەڕی دژی تانگ لە نێوان ٦٧١ بۆ ٦٧٦ سەرکەوت و ھێزەکانی تانگی لە نیمچەدوورگەکە وەدەرنا.[٢٢] شیللای نوێ گەیشتە سەردەمی زێڕینی ھونەر و چاند. پەرستگای بولگوکسا و ئەشکەوتی سۆکگوورام نموونەی بەرچاوی بیناسازی و ھونەری بودیزمن لەو قۆناغەدا کە لە کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ تۆمار کراون. بازرگانی لە نێوان شیللا و خەلافەتی عەباسی پەرەی سەند و لە کتێبی جوگرافیناسی موسڵمان ئیبن خەردادبەدا ئاماژەی پێ کراوە.[٤٠] شاری گیۆنگجو پایتەختی شیللا یەکێک بوو لە گەورەترین چوار شاری جیھان لەو سەردەمەدا.[٤١]

بالھای

[دەستکاری]
بالھای لە باکوور و شیللای نوێ لە باشوور لە ساڵی ٨٣٠ی زایینی

شانشینی بالھای لە ساڵی ٦٩٨ لەلایەن ژەنەڕاڵی پێشووی گۆگۆریۆ، دای جۆ-یۆنگ، لە ناوچەکانی پێشووی گۆگۆریۆ لە باکووری نیمچەدوورگەکە و مەنچوریا دامەزرا.[١٤] بالھای توانی بەشێکی فراوانی خاکی مەنچوریا و پریمۆرسکی کرای بخاتە ژێر دەسەڵات و پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ ژاپۆن و ئیمپراتۆریەتیی تانگ ببەستێت. لە سەردەمی پاشا مون و پاشا سۆندا دەوڵەتەکە گەشەی زۆری بەخۆیەوە بینی و بە «وڵاتی بەپیت و گەشاوەی ڕۆژھەڵات» ناوبانگی دەرکرد. لە ساڵی ٩٢٦دا، بالھای لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ بە سەرکردایەتیی گەلی خیتان ڕووخێنرا. شازادەی جێنشینی بالھای، دای گوانگ-ھیۆن، لەگەڵ دەیان ھەزار پەنابەری وڵاتەکەی ڕوویان لە گۆریۆ کرد و لە دەرباری شاھانەی گۆریۆ پێشوازییان لێکرا.[١٧]

کۆتا سێ شانشینەکە

[دەستکاری]

کۆتا سێ شانشینەکە (٨٩٢–٩٣٦) بریتی بوون لە شیللا، بایکجیی نوێ، و تایبۆنگ (گۆگۆریۆی نوێ). لە کۆتاییی سەدەی نۆیەمدا شیللا بەرەو لاوازی ڕۆیشت و باجی قورس لەسەر جووتیاران بووە ھۆی ڕاپەڕینی ناوخۆیی. کیۆن ھۆن لە ساڵی ٨٩٢ بایکجیی نوێی لە جیۆنجو دامەزراند. لە باکووریشدا، دەروێشێک بە ناوی کونگ یێ لە ساڵی ٩٠١ دەوڵەتی تایبۆنگ (گۆگۆریۆی نوێ)ی دامەزراند. لە ساڵی ٩١٨دا، جەنەڕاڵ وانگ کۆن کونگ یێی لە دەسەڵات لادا و خانەدانی گۆریۆی دامەزراند، و لە ساڵی ٩٣٦دا بە تەواوی کۆتاییی بە سێ شانشینەکە ھێنا و کۆریای یەکخستەوە.[٤٢]

گۆریۆ

[دەستکاری]
بۆندۆزی سیرامیکی سیلادۆن لە سەردەمی گۆریۆ

گۆریۆ یان کۆریۆ لە لەلایەن پاشا تایجۆ دامەزرا لە ٩١٨، وە پاشان لە ١٣٩٢ لەلایەن لی سیۆن گای و جیۆنگ دۆ جیۆن کۆتایی پێھێنرا و جۆسۆن پێک ھێنرا.

ناوی وڵاتی کۆریا لە ناوی «گۆریۆ» وەرگیراوە. پایتەختی گۆریۆ شاری کایسۆنگ بوو. لەم قۆناغەدا یاساکان داڕێژرانەوە، سیستەمی تاقیکردنەوەی خزمەتگوزاریی شارستانی دامەزرا و بودیزم بوو بە ئایینی سەرەکی. دروستکردنی شاکاری چاپکردنی دارینی تریپیتکای کۆری (کە لە ٨١٬٢٥٨ تابلۆی دارین پێکھاتووە) و بەکارھێنانی پیتی جووڵاوی کانزایی لە چاپدا لە دەستکەوتە گەورەکانی ئەم سەردەمەن.[٢٢]

لە ساڵی ١٠١٨، گۆریۆ توانی سوپای دەوڵەتی لیاوۆ لە شەڕی کوجو تێکبشکێنێت و سەردەمێکی ئاشتی و گەشەسەندنی زانستی بەدەستبھێنێت.[٤٣] لە ساڵی ١٢٣١دا، مەغۆلەکان دەستیان بە ھێرشەکانیان بۆ سەر گۆریۆ کرد؛ پاش ٣٩ ساڵ شەڕ و خۆڕاگری، گۆریۆ ڕێککەوتنی ئاشتیی لەگەڵ مەغۆلەکان واژۆ کرد و بۆ ماوەی نزیکەی ٨٠ ساڵ کەوتە ژێر کاریگەریی ئیمپراتۆریەتیی یوانی مەغۆلی لە چین.[٤٤] لە دەیەی ١٣٥٠دا، پاشا گۆنگمین توانی چاکسازی بکات و دەسەڵاتی دادپەروەرانە بگەڕێنێتەوە بۆ وڵات، بەڵام ناکۆکیی دەربار و ململانێی نێوان ئەرستۆکراتەکان بەردەوام بوو تا ژەنەڕاڵ یی سۆنگ-گیێ لە ساڵی ١٣٨٨ کودەتایەکی سەربازیی کرد و لە ساڵی ١٣٩٢ خانەدانی جۆسۆنی دامەزراند.[٤٥]

شانشینی جۆسۆن

[دەستکاری]
پۆرتریتی تایجۆی جۆسۆن

شانشینی جۆسۆن یان جۆسیۆن ھاوکات ئەمیش یەکێک بوو لە شانشینێکی کۆری کە لەلایەن تایجۆی جۆسۆن دامەزرا، کە بەردەوام بوو بۆ ماوەی پێنج سەدە لە جولای ١٣٩٢ی زایینی تا تشرینی یەکەمی ١٨٩٧ی زایینی حکومڕانی کرد دواتر بە فەرمی ناونرا بە ئیمپراتۆرییەتیی کۆری.

مێژووی سیاسی

[دەستکاری]

پاشا تایجۆ پایتەختی گواستەوە بۆ ھانیانگ (سیئۆلی ئێستا) و کۆشکی گیۆنگبۆکگونگی دروست کرد. ڕێبازی کۆنفووشیزمی نوێ وەک فەلسەفەی دەوڵەت دیاری کرا.[٤٢] لە سەردەمی پاشا سێجۆنگی مەزندا (١٤١٨–١٤٥٠)، وڵاتەکە گەشەیەکی بێوێنەی لە زانست و کولتووردا بەخۆیەوە بینی و لە ساڵی ١٤٤٦ ئەلفوبێی ھانگول داھێندرا بۆ ئاسانکردنی خوێندەواری لە نێو خەڵکدا.[١٨]

لە نێوان ساڵانی ١٥٩٢ بۆ ١٥٩٨، وڵاتەکە ڕووبەڕووی ھێرش و داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا (شەڕی ئیمجین) بە سەرکردایەتیی تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی بووەوە. سوپای کۆریا بە ھاوکاریی ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی مینگ و قارەمانێتیی دەریاوان یی سون-سین بە بەکارھێنانی کەشتیی کیسەڵیی زرێپۆش، توانییان ھێزەکانی ژاپۆن تێکبشکێنن و وەدریان بنێن.[٤٦][٤٧] دواتر لە ساڵانی ١٦٢٧ و ١٦٣٦ جۆسۆن ڕووبەڕووی ھێرشی مانچووەکان بووەوە و دان بە سەروەریی ئیمپراتۆریەتیی چینگدا نا.[٤٨]

لە سەدەی ھەژدەھەمدا لە سەردەمی پاشا یۆنگجۆ و پاشا جیۆنگجۆ چاکسازی لە سیستەمی باج و بەڕێوەبردندا کرا و خوێندنگەی شاھانەی کیوجانگاک دامەزرا. بەڵام لە سەدەی نۆزدەھەمدا دەسەڵاتی بنەماڵەییی ھۆزی ئاندۆنگ کیم و گەندەڵی تەشەنەی کرد و بووە ھۆی سەرھەڵدانی بزووتنەوەی دۆنگھاک بە ڕابەرایەتیی چۆی جی-ئو.[٢٢]

چاند و کۆمەڵگە

[دەستکاری]

کۆمەڵی جۆسۆن بەسەر چەند چینێکدا دابەش ببوو: چینی یانگبان کە دەسەڵاتدار و زەویندارەکان بوون، چینی جونگین (چینی ناوەند لە پسپۆڕانی پزیشکی و نووسەران)، سانگمین (جووتیاران و کاسبکاران)، و چینی چیۆنمین (کۆیلەکان و کەسانی بێماف). کۆیلایەتی لە ساڵی ١٨٩٤دا بە یاسا قەدەغە کرا.[٢٢]

پەیوەندییە دەرەکییەکان

[دەستکاری]

لە سەدەی نۆزدەھەمدا جۆسۆن سیاسەتێکی توندی گۆشەگیریی گرتەبەر، بەجۆرێک کە لە ڕۆژئاوا بە «شانشینی گۆشەگیر» ناسرا. لە ساڵی ١٨٦٦ ھێرشی کەشتیگەلی فەڕەنسا و لە ساڵی ١٨٧١ ھێرشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەر دوورگەی گانگھوا ڕووی دا. لە ساڵی ١٨٧٦ ژاپۆن جۆسۆنی ناچار کرد پەیماننامەی گانگھوا واژۆ بکات و دەروازەکانی بۆ بازرگانی واڵا بکات.[١٩] لە ساڵی ١٨٩٥ شاژن میۆنگسیۆنگ لەلایەن بەکرێگیراوانی ژاپۆنەوە تیرۆر کرا، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی شا کوجۆنگی کۆریا لە ساڵی ١٨٩٦ پەنا بۆ باڵیۆزخانەی ڕووسیا بەرێت.[٤٩]

مێژووی مۆدێرن

[دەستکاری]

ئیمپڕاتۆریەتیی کۆریا (١٨٩٧–١٩١٠)

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٨٩٧دا پاشا کوجۆنگ گەڕایەوە کۆشک و دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتیی کۆریای ڕاگەیاند و خۆی وەک ئیمپراتۆر ناساند بۆ پاراستنی سەروەریی وڵات لە بەرامبەر دەستێوەردانەکانی دەرەوە. چاکسازیی گوانگمو بۆ بەمۆدێرنکردنی سوپا و ئابووری دەستی پێکرد. بەڵام دوای سەرکەوتنی ژاپۆن لە شەڕی ڕووسیا و ژاپۆن (١٩٠٤–١٩٠٥)، ژاپۆن لە ساڵی ١٩٠٥ پەیماننامەی پارێزگاریی بەسەر کۆریادا سەپاند. لە ساڵی ١٩٠٩دا، نیشتمانپەروەری کۆری ئان جونگ-گیون، ژەنەڕاڵی ژاپۆنی ئیتۆ ھیرۆبومی تیرۆر کرد. سەرئەنجام لە ساڵی ١٩١٠دا، ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن کۆریای بە فەرمی لکاند بە خاکەکەیەوە.[١٠]

کۆریا لەژێر فەرمانڕەوایی ژاپۆن (١٩١٠–١٩٤٥)

[دەستکاری]
دروستکردنی بەنداوی سوپوونگ لە کاتی فەرمانڕەواییی ژاپۆندا لە تەممووزی ١٩٤٢

داگیرکاریی ژاپۆن بووە ھۆی لەناوبردنی ئازادییە سیاسییەکان و سەپاندنی زمانی ژاپۆنی و گۆڕینی ناوی کۆرییەکان بۆ ژاپۆنی. سامان و داھاتی وڵاتەکە لە بەرژەوەندیی ژاپۆن تاڵان کرا. لە ١ی ئازاری ١٩١٩دا، بزووتنەوەی یەکی ئازار وەک خۆپێشاندانێکی سەرتاسەری و ئاشتیخوازانە بۆ داواکردنی سەربەخۆیی دەستی پێکرد، بەڵام لەلایەن سوپای ژاپۆنەوە بە توندوتیژی سەرکوت کرا و ھەزاران کەس کوژران.[١٠]

حکوومەتی کاتیی کۆماری کۆریا (١٩١٩–١٩٤٨)

[دەستکاری]

لە وەڵامی سەرکوتکارییەکانی ژاپۆن، لە ساڵی ١٩١٩ لە شاری شانگھای لە چین، حکوومەتی کاتیی کۆماری کۆریا بە سەرۆکایەتیی سینگمان ڕی دامەزرا. ئەم حکوومەتە لە تاراوگە سەرپەرشتیی خەباتی سەربەخۆیی و سوپای ڕزگاریخوازی کۆریای دەکرد و لە دەستووری ئێستای کۆریای باشووردا وەک شەرعییەتی مێژوویی دەوڵەتەکە ناسێنراوە.[٤٩]

قۆناغی دابەشکاری

[دەستکاری]
ئازادکردنی گیراوانی کۆری لە دوای ڕزگاربوون لە دەستی ژاپۆن لە ساڵی ١٩٤٥

لە کۆتایی ساڵی ١٩١٠دا، ژاپۆن کۆریایی داگیرکرد، ئەمشە بە مەبەستی فروانکردنی دەسەڵاتەکانیان ئەم داگیر کارییە مایەوە تا ڕۆژگاری جەنگی جیھانیی دووەم دوای ئەوەی ژاپۆن پشتیوانی خۆی بۆ نازییەکان دەڕبری بووە یەکێک لە دووژمنە سەرەکییەکانی ئەمریکا ھەرچەند دەسەڵاتی نازییەکانی کۆتایی ھات بەڵام ژاپۆن بەردەوام بوو لە شەڕکردن و ھێرشکردنە سەر ئەمریکا ئەم دۆخە بۆ ئەمریکا جێگای قبوڵ نەبوو بۆیە ھێرشی ئەتۆمی کرایە سەر ئەمەش وای کرد کە ژاپۆن خۆی بدات بە دەستەوە و تەسلیم بێت لە سەرجەم ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتی بوو بەتایبەت لە ناوچەکانی کۆریا لە ساڵی ١٩٤٥دا، یەکێتیی سۆڤیەت و ویلایەتە یەکگرتووەکای ئەمریکا، سوپای ژاپۆنیان لە کۆریا ناچار بە تەسلیمبوون کرد، دواتر ھەریەکە لەم دوو دەوڵەتە کۆریایان دابەشکرد بۆ دوو بەش، کە یەکێتی سۆڤیەت دەسەڵاتی بەسەر بەشی باکور و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش دەسەڵاتی بەسەر کۆریای باشوردا سەپاند، بەمجۆرە ئەم دابەشکارییە وایکرد ھەریەکێک لەم دوو پارچەیە لە دەوری ئایدۆلۆژیا و سیستەمێکی سیاسی وئابوری جیاوازی ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت بسوڕێنەوە.

لە ١٥ی ئابی ١٩٤٨، کۆماری کۆریا (کۆریای باشوور) بە سەرۆکایەتیی سینگمان ڕی لە باشوور ڕاگەیەندرا، و لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٤٨، کۆماری دیموکراتیی گەلی کۆریا (کۆریای باکوور) بە سەرۆکایەتیی کیم ئیل سونگ لە باکوور دامەزرا. لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٥٠دا، سوپای کۆریای باکوور ھێڵی ٣٨ی پانبڕی بەزاند و شەڕی کۆریا دەستی پێکرد. شەڕەکە بە دەستێوەردانی ھێزەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بە سەرکردایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە لایەک و پشتیوانیی چین و یەکێتیی سۆڤیەت لە لایەکی تر، تا ساڵی ١٩٥٣ بەردەوام بوو و بووە ھۆی گیانلەدەستدانی نزیکەی ٣ ملیۆن کەس و وێرانبوونی ژێرخانی ھەردوو وڵات، بێ ئەوەی ھیچ لایەکیان بتوانێت ئەوی تر لەناوببات.[٢٠][٥٠][٥١]

سەردەمی ھاوچەرخ (١٩٥٣–ئێستا)

[دەستکاری]

کۆریای باشوور

[دەستکاری]
واژۆکردنی پەیماننامەی پەیوەندییە بنەڕەتییەکان لە نێوان کۆریای باشوور و ژاپۆن لە ساڵی ١٩٦٥

لە ساڵی ١٩٦١، ژەنەڕاڵ پارک چونگ-ھی بە کودەتایەکی سەربازی دەسەڵاتی گرتە دەست. پارک پەرەی بە ئابووریی وڵاتەکە دا لە ڕێگەی پلانی پێنج ساڵە و پشتگیریکردنی کۆمپانیا خێزانییە گەورەکان (چایبۆڵ) وەک سامسۆنگ و ئێڵ جی. ئەم گەشەسەندنە خێرایە لە مێژوودا بە «پەرجووی ڕووباری ھان» ناسراوە و کۆریای باشووری لە وڵاتێکی ھەژارەوە کردە وڵاتی پێشکەوتوو. لە ساڵی ١٩٨٧ بەھۆی ناڕەزایەتییەکانی جەماوەرەوە دەسەڵاتی دیموکراسی دامەزرا و لە ساڵی ١٩٨٨دا میوانداریی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ی لە سیئۆل کرد. ئەمڕۆکە کۆریای باشوور پێشەنگە لە بوارەکانی تەکنۆلۆژیای زانیاری و پیشەسازی و کولتووری پۆپی کۆری (شەپۆلی کۆری).

کۆریای باکوور

[دەستکاری]

لە باکوور، کیم ئیل سونگ سیستمێکی حوکمڕانیی توندی تاکڕەوانەی لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیای جوچێ دامەزراند. دوای مردنی لە ساڵی ١٩٩٤، کوڕەکەی کیم جۆنگ ئیل و دواتریش لە ساڵی ٢٠١١دا نەوەکەی کیم جۆنگ ئون دەسەڵاتیان گرتە دەست. کۆریای باکوور دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ تووشی قەیرانی سەختی ئابووری و برسییەتی بوو، و پشتی بە ھاوکارییە نێودەوڵەتییەکان و ئاڵوگۆڕی سنووردار لەگەڵ چین بەستووە لە کاتێکدا بەرنامە ئەتۆمی و سەربازییەکانی برەو پێدەدات.[٥٢]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 3 Eckert، Carter J.؛ Lee، Ki-baik (1990). Korea, old and new: a history. Published for the Korea Institute, Harvard University by Ilchokak. لاپەڕە 2. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٦٢٧٧١٣-٠-٩.
  2. 1 2 3 Norton، Christopher J. (2000). «The Current State of Korean Paleoanthropology». Journal of Human Evolution. 38 (6): 803–825. doi:١٠.١٠٠٦/jhev.٢٠٠٠.٠٣٩٨.
  3. 1 2 Sin، Hyong-sik (2005). A Brief History of Korea (چاپی 2nd). Seoul: Ewha Womans University Press. لاپەڕە 17. ژپنک ٩٧٨-٨٩-٧٣٠٠-٦١٩-٩.
  4. ↑ Eckert، Carter J.؛ Lee، Ki-baik (1990). Korea, old and new: a history. Published for the Korea Institute, Harvard University by Ilchokak. لاپەڕە 9. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٦٢٧٧١٣-٠-٩.
  5. 1 2 3 Connor، Mary E. (2002). The Koreas, A global studies handbook. ABC-CLIO. لاپەڕە 9. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٢٧٧-٦.
  6. 1 2 Kim، Jong Chan؛ Bae، Christopher J. (2010). «Radiocarbon Dates Documenting The Neolithic-Bronze Age Transition in Korea» (PDF). Radiocarbon. 52 (2): 483–492. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە 2012-10-22 ئەرشیڤ کراوە.
  7. ↑ 金両基監修 (2002). 韓国の歴史 (بە ژاپۆنی). 河出書房新社. لاپەڕە 2.
  8. ↑ «Korean Dynasty Timeline: 4,000 Years of History». YourKorea (بە ئینگلیزی). 2026-04-29. لە ڕەسەنەکە لە 2026-05-12 ئەرشیڤ کراوە.
  9. 1 2 Sin، Hyong-sik (2005). A Brief History of Korea (چاپی 2nd). Seoul: Ewha Womans University Press. لاپەڕە 19. ژپنک ٩٧٨-٨٩-٧٣٠٠-٦١٩-٩.
  10. 1 2 3 4 Lee، Ki-baik (1984). A New History of Korea. Cambridge, MA: Harvard University Press. لاپەڕە 14, 167. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٤-٦١٥٧٦-٢.
  11. ↑ Seth، Michael J. (2010). A History of Korea: From Antiquity to the Present. Rowman & Littlefield. لاپەڕە 17. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٦٧١٦-٠.
  12. ↑ «South Korea country profile». BBC News (بە ئینگلیزی). 2011-10-19.
  13. ↑ «Korea». Encyclopædia Britannica (بە ئینگلیزی). 2025-05-13.
  14. 1 2 Pratt، Keith (2007). Everlasting Flower: A History of Korea. Reaktion Books. لاپەڕە 63–64. ژپنک ٩٧٨-١-٨٦١٨٩-٣٣٥-٢.
  15. ↑ Peterson، Mark؛ Margulies، Phillip (2009). A Brief History of Korea. Infobase Publishing. لاپەڕە 35–36. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٨١-٢٧٣٨-٥.
  16. ↑ Kim، Jongseo؛ Jeong، Inji (1451). Goryeosa (The History of Goryeo).
  17. 1 2 Lee، Ki-baik (1984). A New History of Korea. Harvard University Press. لاپەڕە 103. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٤-٦١٥٧٦-٢.
  18. 1 2 Chung، Yoon-Jae (2009). «A Study of King Sejong's Political Ideas and Practice». The Review of Korean and Asian Political Thoughts (بە كۆری). 8 (1). ISSN ١٥٩٨-٥٩٥٤. لە ڕەسەنەکە لە 2022-09-07 ئەرشیڤ کراوە.
  19. 1 2 Peterson، Mark؛ Margulies، Phillip (2009). A Brief History of Korea. Infobase Publishing. لاپەڕە 6. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٨١-٢٧٣٨-٥.
  20. 1 2 Cumings، Bruce (2011). The Korean War: A History. Modern Library. لاپەڕە 35. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٢٩-٧٨٩٦-٤.
  21. ↑ «Early Human Evolution: Homo ergaster and erectus». لە ڕەسەنەکە لە 2007-12-19 ئەرشیڤ کراوە.
  22. 1 2 3 4 5 6 7 8 Lee، Hyun-hee؛ Park، Sung-soo؛ Yoon، Nae-hyun (2005). New History of Korea. Paju: Jimoondang. لاپەڕە 8–12. ژپنک ٩٧٨-٨٩-٨٨٠٩٥-٨٥-٠.
  23. ↑ Choe، Chong Pil؛ Bale، Martin T. (2002). «Current Perspectives on Settlement, Subsistence, and Cultivation in Prehistoric Korea». Arctic Anthropology. 39 (1–2): 95–121.
  24. ↑ Stark، Miriam T. (2005). Archaeology Of Asia. Blackwell Publishing. لاپەڕە 137. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٥١-٠٢١٢-٤.
  25. 1 2 Nelson، Sarah M. (1993). The archaeology of Korea. Cambridge: Cambridge University Press. لاپەڕە 110–116. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٤٠٧٨٣-٠.
  26. ↑ «Gochang, Hwasun and Ganghwa Dolmen Sites». UNESCO. لە ڕەسەنەکە لە 2017-02-18 ئەرشیڤ کراوە.
  27. ↑ «Large-scale 2nd to 3rd century AD bloomery iron smelting in Korea». ResearchGate.
  28. ↑ Hwang، Kyung-moon (2010). A History of Korea, An Episodic Narrative. Palgrave Macmillan. لاپەڕە 2.
  29. ↑ Han'guk Kyowŏn Taehakkyo (2008). Atlas of Korean History. Stallion Press. لاپەڕە 22. ژپنک ٩٧٨-٩٨١-٠٨-٠٧٨٥-٦.
  30. ↑ «Gojoseon». Doosan Encyclopedia (بە كۆری).
  31. ↑ Chandra، Vipan؛ Eckert، Carter J.؛ Lee، Ki-baik؛ Lew، Young Ick؛ Robinson، Michael؛ Wagner، Edward W. (1993). «Korea Old and New: A History». Pacific Affairs. 66 (2): 284. doi:١٠.٢٣٠٧/٢٧٥٩٣٨٨.
  32. ↑ Diamond، Jared (1998-06-01). «Japanese Roots». لە ڕەسەنەکە لە 2012-04-18 ئەرشیڤ کراوە.
  33. ↑ Vovin، Alexander (2017). «Origins of the Japanese Language». Oxford Research Encyclopedia of Linguistics. Oxford University Press. doi:١٠.١٠٩٣/acrefore/٩٧٨٠١٩٩٣٨٤٦٥٥.٠١٣.٢٧٧. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٣٨٤٦٥-٥.
  34. ↑ Kim، Jinwung (2012). A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict. Indiana University Press. لاپەڕە 35. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٥٣-٠٠٠٧٨-١.
  35. ↑ Walker، Hugh Dyson (2012). East Asia: A New History. AuthorHouse. لاپەڕە 6–7. ژپنک ٩٧٨-١-٤٧٧٢-٦٥١٧-٨.
  36. ↑ White، Matthew (2011-11-07). Atrocities: The 100 Deadliest Episodes in Human History. W. W. Norton & Company. لاپەڕە 78. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٨١٩٢-٣.
  37. ↑ Nahm، Andrew C. (2005). A Panorama of 5000 Years: Korean History. Seoul: Hollym International Corporation. لاپەڕە 18. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٣٠٨٧٨-٦٨-٩.
  38. ↑ Ebrey، Patricia Buckley؛ Walthall، Anne؛ Palais، James B. (2006). East Asia: A Cultural, Social, and Political History. Houghton Mifflin. لاپەڕە 123. ژپنک ٩٧٨-٠-٦١٨-١٣٣٨٤-٠.
  39. ↑ Kitagawa، Joseph (2013-09-05). The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture. Routledge. لاپەڕە 348. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٦-٨٧٥٩٠-٨.
  40. ↑ Bird، Isabella (2014-01-09). «1». Korea and Her Neighbours. Adegi Graphics LLC. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٤٣-٠١٤٣٤-٤.
  41. ↑ MacGregor، Neil (2011-10-06). A History of the World in 100 Objects. Penguin UK. ژپنک ٩٧٨-٠-١٤-١٩٦٦٨٣-٠.
  42. 1 2 Association of Korean History Teachers (2005). Korea through the Ages, Vol. 1 Ancient. Seoul: Academy of Korean Studies. لاپەڕە 120–121. ژپنک ٩٧٨-٨٩-٧١٠٥-٥٤٥-٨.
  43. ↑ Lee، Kenneth B. (1997). Korea and East Asia: The Story of a Phoenix. Greenwood Publishing Group. لاپەڕە 72. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٥٨٢٣-٧.
  44. ↑ Seth، Michael J. (2011). A History of Korea: From Antiquity to the Present. Rowman & Littlefield. لاپەڕە 112. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٦٧١٥-٣.
  45. ↑ Kim، Djun Kil (2014). The History of Korea (چاپی 2nd). ABC-CLIO. لاپەڕە 65–68. ژپنک ٩٧٨-١-٦١٠٦٩-٥٨٢-٤.
  46. ↑ Hawley، Samuel (2005). The Imjin War. Japan's Sixteenth-Century Invasion of Korea and Attempt to Conquer China. Seoul: The Royal Asiatic Society, Korea Branch. لاپەڕە 195–196. ژپنک ٩٧٨-٨٩-٩٥٤٤٢٤-٢-٥.
  47. ↑ Turnbull، Stephen (2002). Samurai Invasion: Japan's Korean War 1592–98. London: Cassell & Co. لاپەڕە 244. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٤-٣٥٩٤٨-٦.
  48. ↑ Haboush، JaHyun Kim (2016). The Great East Asian War and the Birth of the Korean Nation. Columbia University Press. لاپەڕە ix. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣١-٥٤٠٩٨-٨.
  49. 1 2 Association of Korean History Teachers (2005). Korea through the Ages, Vol. 2 Modern. Seoul: Academy of Korean Studies. لاپەڕە 43. ژپنک ٩٧٨-٨٩-٧١٠٥-٥٤٦-٥.
  50. ↑ Kim، Samuel S. (2014). «The Evolving Asian System». International Relations of Asia. Rowman & Littlefield. لاپەڕە 45. ژپنک ٩٧٨-١-٤٤٢٢-٢٦٤١-٨.
  51. ↑ Lewy، Guenter (1980). America in Vietnam. Oxford University Press. لاپەڕە 450–453. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٨٧٤٢٣-١.
  52. ↑ «North Korea: Who is sending aid?». BBC. 2019-06-20.
پاشاکانی کۆریا
بایکجی
  1. پاشا ئۆجۆ ١٨پ.ز-٢٩
  2. پاشا دارو ٢٩–٧٧
  3. پاشا گیرو ٧٧–١٢٨
  4. پاشا گایرو ١٢٨–١٦٦
  5. پاشا چوگۆ ١٦٦–٢١٤
  6. پاشا گوسو ٢١٤–٢٣٤
  7. پاشا سابان ٢٣٤
  8. پاشا کۆی ٢٣٤–٢٨٦
  9. پاشا چاکجی ٢٨٦–٢٩٨
  10. بونسیۆ ٢٩٨–٣٠٤
  11. پاشا بیریوی ٣٠٤–٣٤٤
  12. پاشا گی ٣٤٤–٣٤٦
  13. پاشا گیۆنچۆگۆ ٣٤٦–٣٧٥
  14. پاشا گیۆنگوسو ٣٧٥–٣٨٤
  15. پاشا چیمنیو ٣٨٤–٣٨٥
  16. پاشا جینسا ٣٨٥–٣٩٢
  17. پاشا ئاشین ٣٩٢–٤٠٥
  18. پاشا جیۆنجی ٤٠٥–٤٢٠
  19. پاشا گویشین ٤٢٠–٤٢٧
  20. پاشا بیو ٤٢٧–٤٥٥
  21. پاشا گایرۆ ٤٥٥–٤٧٥
  22. پاشا مونجو ٤٧٥–٤٧٧
  23. پاشا سامجیون ٤٧٧–٤٧٩
  24. پاشا دۆنگسیۆنگ ٤٧٩–٥٠١
  25. پاشا موریۆنگ ٥٠١–٥٢٣
  26. پاشا سیۆنگ ٥٢٣–٥٥٤
  27. پاشا ویدیۆک ٥٥٤–٥٩٨
  28. پاشا ھای ٥٩٨–٥٩٩
  29. پاشا بیۆپ ٥٩٩–٦٠٠
  30. پاشا مو ٦٠٠–٦٤١
  31. پاشا ئویجا ٦٤١–٦٦٠
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە مێژووی کۆریا تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=مێژووی_کۆریا&oldid=1683548»