نەقشبەندی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
خانەدانی زێڕین کە بەڕێزترین کەسانن لە باوڕی سۆفییەکاندا

نەقشبەندی یان نەقشی یان نەخشی تەریقەتێکی سەرەکیی تەسەوفی ئیسلامییە. بناغەی تەریقەتی نەقشبەندی لە سەر سوننەتی پیغەمبەری ئیسلام و شەریعەت و دوورە پەرێزی لە بیدعە دامەزراوە و داکۆکی ئەکات لە سەر ئەوە و ھەر ئەم خاڵە بووەتە ھۆی ئەوەی کە تەریقەتی نەقشبەندی لە خۆرھەڵات و خۆرئاوای جیھانی ئیسلام‌دا پەرە بستێنێ و بە تایبەت ببێ بە ڕەوشتی سۆفیانەی زانایان و ئەدیبان و فیقھ زانانی ئیسلام و لەوانە، شێخی «ابن‌حجر ھیتمی» (٩٧٤ ـ ٩٠٩)، وتوویەتی: «ئەو تەریقەی کە لە خەوش و خاڵ و نالەبارییەکانی سۆفیە نەزانەکان، خاڵی و دوورە، ھەر تەریقەی نەقشبەندیە».

مێژوو[دەستکاری]

ڕێ و ڕەوشتی نەقشبندی خراوتە پاڵ خواجە بەھائەددین نەقشبەند بوخارایی (٧٩١ ـ ٧١٧ کۆچی)،ئیسماعیل بێشکچی ئەڵێ سەرچاوەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ بەهادین نەقشبەندی کە تورکە و دواتر لەلایەن ئیمامی ڕەببانیەوە کە خەڵکی لاهورە هەندێ دەستکاری کراوە[١]. بەڵام ناتوانین بڵێین بەھائەددین بنیات دانەری ئەو تەریقەتەیە، چونکە لە ڕاستیدا تەریقەکەی ئەو، ھەر درێژەی تەریقەتی خواجەکانە، ئەو ڕێ و ڕەوشت و سلووکەی کە خواجە یووسفی ھەمەدانی (٥٣٥ ـ ٤٤٠ کوچی) و خواجە عەبدولخالقی غوجدەوانی (٥٧٥ ـ٤٩٣ کوچی) دایان مەرزاندبوو.

خواجە بھائوودین، کە ناوبانگی «شاھی نەقشبەند»ە ، لە سەیید ئەمیری کولالەوە تەریقەتی وەرگرتوە و لە پاشان، بوو بە زیندووکەرەوە و ڕاست‌کەرەوەی تەریقەتی خواجەگان و بەم جۆرە، تەریقەتی نەقشبەندی بوو بە کۆ کراوەی دەرز و فێر کاریی‌یەکانی «عبدالخاق غجدوانی» و «بھا‌ء‌الدّین بخارایی».

ئەم تەریقەتە بە ماوەێیکی زۆر کەم لە ماوەرائونەھر و خوراساندا پەرەی سەند و لە پاش بەھائەددین جێنشینەکانی ئەو علاءالدّین عطار (فەوت ٨٠٢ کۆچی) و محمّد پارسا (فەوت ٨٢٢ کوچی) و یعقوب چرخی (فەوت ٨٥١ کوچی) دەستیان کرد بە ئیرشاد کردن و دەستێکی باڵایان ھەبوو لە بڵاوەپێدانی تەریقەتەکەدا و لە دوای ئەوانیش، خواجە«عبیداللە احرار» (٨٩٥ ـ ٨٠٦) سەری ھەڵدا کە ناودارترین و دسەڵاتدارترینی شێخەکانی چەرخی تەیموورلەنگە و ئەم تەریقەتە لە چاخی ئەحراردا، گەیشتە چیای دەسەڵات و ناوبانگ و پەرەسەندن.

لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا[دەستکاری]

خانەقای نەخشی لە ناو بازاڕی خوارۆی شاری سەقز

یەکیک لە گەورەکان و مورشیدەکانی تەریقەتی نەقشبەندی کە لە چەرخی ئەودا نەقشبەندی زۆر بلاو بووەوە، « مولانا شاە غلامعلی عبداللە دھلوی»ە (١٢٤٠ ـ ١١٥٨) . لە سەردەمی ئیرشادی شاعەبدوڵڵادا، خواناس و زانای گەورەی کورد مەولانا خالید نەقشبەندی (ضیاءالدین ابوالبهاء مولانا خالد ذو‌الجناحین شهرزوری) (١٢٤٢ـ ١١٩٣) بە رێنوێنی کردنی یەکێک لە موریدەکانی ئەو لە سالی ١٢٢٢ کوچی‌دا ئەچێ بۆ دیھلی لە ھیندستان و لە پاش یەک ساڵ بە وەرگرتنی تەریقە و ئیجازەی ئیرشادەوە ئەگڕێتەوە بو کوردستان و دەست ئەکات بە ئیرشاد و بڵاو کردنەوەی تەریقەتەکەو لەو کاتەوە، تەریقەتی نەقشبەندی ـ کە تا ئەو سەردەمە لە کوردستاندا ئەوندە ناوبانگ و بڵاوەی نەبووە ـ بە جوریک بڵاوە ئەکات و پەرە ئەستێنێ کە تەنانەت دەسەڵاتداران و زانایان و لەوانە، مامۆستاکانی مەولانا خالیدیش، ئەبن بە ئۆگری.

لە پاش مەولانا خالید، خەلیفەکانی لە ناوچە جۆر بە جۆرە ئیسلامیەکاندا، دەستیان کرد بە ئیرشاد و بەرەو پێش بردنی تەریقەتەکە. شێخ عوسمان سراجەددینی نەقشبەندی یەکێکە لە جیگەدارە زۆر بەناوبانگەکانی مەولانا خالید لە بەغدا تەریقەتی لێ وەرگرت وەک یەکەم خەلیفەی مەولانا خالید، سالی ١٢٢٨ کۆچی لە سلێمانیدا ئیجازەی خەلیفایەتی و ئیرشادی لە دەستی ئەو وەرگرت. زیاتر ٨٠ کەس لە زانایان و ئەدیبەکان ئەو سەردەمە، پلەی خەلافەتیان لە شێخ عوسمان وەر‌گرت کە لەوانەن: مەولەوی تاوەگۆزی و مەلا حامیدی بێسارانی (کاتب‌اڵاسرار) و مەلا ئەحمەد نۆدشی.

کوڕەکان و کوڕەزاکانی شێخ عوسمان لە دوای ئەو زۆرتر پەرەیان بە تەریقەتەکە دا و پلەیەکی بەرزیان لە نێوان کۆمەڵگای کوردەکانی ناوچەکە بەدەستھێنا.

ناودارانی کوردی تەریقەتی نەقشبەندی[دەستکاری]

پەراوێز[دەستکاری]

  1. ئیسماعیل بێشکچی. ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ - بنەما کۆمەڵناسی و ئابوریە ڕەگەزیەکانی، ۱۹٦۹ چاپی ۲. پەڕەی ۲٥۲

سەرچاوەکان[دەستکاری]

بەستەری دەرەکی[دەستکاری]