گەنم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
گووڵە گەنم
فەردە گەنم

ناوی زانستی گەنم Tritticum Spp و لەخێزانی گیایییە بەناوی Poaceae

پێکھاتەو مێژووچەیەکی گەنم[دەستکاری]

وا باوەڕە کەگەنمی ئارد لە سێ جۆری خۆرسک پێکھاتبێ ونیشتمانی ڕاستەقینەشی کوردستانە، لێکۆڵەرەوە مێژوویەکانیش ئەوە نیشان دەدەن کە بەر لەھەموو شوێنێک مرۆڤی کوردستان ئاشناییان لەگەڵ گەنم ھەبووەو بۆ خۆراکی خۆیان بەکاریان ھێناوە، ھەروەک لە گوندی چەرمۆی نزیک چەمچەماڵ و ھەزار مێردی نزیک سولەیمانی و گوندی عەلی قو ش لە کوردستانی ڕۆژھەڵات دۆزرایەوە، کە لە وھەڵکۆڵراوەی لەسەرگردی چەرمۆ و دەرکەوتووە کە (١٠–١٦) ھەزار ساڵ بەر لە ئێستا مرۆڤ لەو ناوچەیە نیشتەجێ بووە و ھەر لەو کاتییەوە گەنمیان بۆ خۆراک بەکار ھێناوە، لەدوایش بەرە بەرە بۆ ۆلاتانی تری ئاسیاو ئەفریقیاو ئنجا بۆ ئەورووپا بڵاو بووەتەوە، ھەموو بە ڵگە مێژوویییەکانیش ئەوە دەردەخەن کە شارستانییەتی لە میزۆبۆتامیا (وڵاتی نێوان دوو ڕووبارەکە) لەسەر بنچینەی بەروبوومی گەنم بووە.

گرنگی ئابووری گەنم[دەستکاری]

لەبەر ئەوەی گەنم بە بەروبوومێکی سەرەکی دادەنرێت بۆ خۆراکی مرۆڤ بۆیە پایەکی بەرزی ھەیە لە ئابووری ھەموو وڵاتێکدا و ھەر لە چاخەکانی پێش مێژووەوە خۆراکی مرۆڤ بووە سەرەتا بە برژاوی خواردوویانە ئنجا دوایی کردوویانەتە ئاردو ھەویرو تاکوو توانیویانە نانی لێ دروستبکەن، چونکە لە ناو دەنکی گەنمی ورددا جۆرێک لە گلۆتین لەناو پڕۆتین دا ھەیەکەشێوەیەکی لاستیکی ھەیەوبە ئاسانی دەبێتە نان و سەموون، بەڵام جۆرێک لە گەنمی ورد ھەیە گڵۆتینەکەی زۆر لاستیکی نییە بۆیە ئەو جۆرانە بۆ دروستکردنی کێک و بسکویت بەکاردەھێنرێن، بەڵام گەنمی درشت کەگڵۆتینی ڕەقە و لاستیکی نییە بۆ بەرھەمھێنانی ھەڕشتەو ساوار بەکاردەھێنرێت. ئاردی گەنم(١٢–١٧٪)پڕۆتینەو(٧٥٪)کاربۆھیدراتەو (١٫٥٪)رۆنە ھەروەھا فیتامین B1, B1خوێیە کانزایییەکانیوەک کالسیۆم ومەگنسیۆم وفۆسفۆرو ئاسنی تێدایە، بەکورتی دەتوانین گرنگی ئابووری گەنم لەم خاڵانە چڕبکەینەوە:

  1. بەکارھێنانی دەنکی گەنمی ورد بۆ نان و سەموون.
  2. بەکارھێنانی دەنکی گەنمی درشت بۆ ساوار و گەنمە کوتاو ھەڕشتە.
  3. لە پیشەسازی شیرنەمەنی و ھەویرکاری وەک کێک و بسکویت بەکار دێت،
  4. دەنکی گەنم وەک ئالیک دەدرێتە ئاژەڵ.
  5. قەدو گەڵای بە سەوزی و قرشەو کایەکەشی بە وشکی وەک ئالیک دەدرێتە ئاژەڵ.

ناوەندەکانی بەرھەمھێنان:- دەکرێ گەنم لەزۆربەی ناوچەکانی جیھان بچێنرێ، بەڵام بەرێژەی(٧٥٪) لە باکووری گۆی زەوی دەچێنرێت، لەناوچە دەشتایییەکانی یەکسان لەگەڵ ئاستی ڕووی دەریا ھەتا بەرزایی(٤٥٠٠) م دەچێنرێ , و(٧٪)چاندنی گەنم بەشێوەی دێمەکارییە واتە پشت بەباران دەبەستێت، وەک بەروبوومێکی زستانە دەناسرێت، بەڵام بە ڕێژەیەکی کەم وەک بەھارە دەچێنرێت بە تایبەتی لە ناوچە زۆر ساردەکان. گرنگترین ئەو وڵاتانەی کەگەنم بەشێوەیەکی فراوان دەچێنن و ھەناردەی دەرەوەی دەکەن، وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وچین و ڕووسیاوئوسترالیاو ھند. لەعێراقیش گەنم بەرێژەی ھەرە زۆری لە کوردستان دەچێنرێ، بەتایبەتی گەنمی درشت، وەک لە پارێزگاکانی ھەولێرو سولەیمانی وکررکوک و دھۆک و موسڵ وھەروەھا لە دیالە و تکریت و کوت.

ژینگەی گونجاو[دەستکاری]

گەنم زیاتر حەز بە کەش و ھەوای فێنک دەکات بۆیە لە کوردستان بەتایبەتی لەپێدەشتەکان بە بەرفراوانی دەچێنرێ بەئاوی باران، لە ناوەراست وخوارووی عێراق زیاتربە ئاودێری دەچێنرێ، ژینگەی گونجاوی گەنم زیاتر دەکرێلەم خاڵانەی خوارەو کۆبکرێتەوە:

  • ا باران:- ڕادەی بارانبارینی پێویست بۆبەرھەمھێنانی گەنم(٤٠٠–٩٠٠) ملم دەبێ بەڵام لەوناوچانەی تا (٢٥٠)ملمیش ببارێت بەرھەم دەدات بەڵام بەرھەمێکی کەم ودەنکی تۆوەکان بچووک دەبێت وقەدوگوڵای لاواز و کەم دەبێت، زۆری بارانبارین وبەرزی پلەی گەرما لە کاتی گوڵکردن دەبێتە ھۆی تووشبوون بە نەخۆشی ژەنگ و کوورک (خەڵووزە)، بەڵام کەمی باران و وشکی ئاووھەوا دەبێتەبچوکی دەنکەکان و لاوازی قەدوگەڵاکانی گەنم.
  • ب پلەی گەرما:- پلەی گەرمای نموونەیی بۆچاندن(٢٥)س◦ و نزمترین پلەی گەرما(٣–٤)س◦ بەڵام بەرزترین پلە (٣٠–٣٢) س◦، لەکاتی گوڵکردن بای بەھێزی وشک وبەرزی پلەی گەرمازیان بە گوڵەکەی دەگەیەنێت ، بەگشتی پلەی گەرما بەگوێرەی جۆری گەنمەکەو قۆناغی سەوزبوونەکەیدەگۆڕێت، کەبەم شێوەیەیە

قۆناغ پلەی گەرما سەوزبوون ٣–٤ س◦ لق وچڵ دەرکردن ١٣–١٤ س◦ پێگەیشتن ٢٣ س◦

  • ج خاکی گونجاو:-پێویستی بەخاکی بەپیتی مام ناوەندی تا قورسیش ھەیە بەمەرجێ ئاوەرۆ باش بێت، لە خاکی تێکەڵاو باشترین بەرھەم دەدات، بەڵام خاکی لمی باش نییە چونکە شێی زوو ون دەکات، باشترین پلەی ترشێتی خاکیش بۆ گەنم pH (٦–٦٫٥) بەڵام خاکی لمی و تفت و سوێر گونجاو نییە بۆ چاندنی گەنم.

پۆلەکانی گەنم: گەنم بەگوێرەی جۆری ئاردەکەی دەبێتە دووپۆل:

  • آ- گەنمی ورد:- ئەم جۆرەیان دەنکی وردەو بۆنانکردن بەکاردێت چونکە گڵۆتینی ناو پرۆتینەکەی شێوەیەکی لاستیکی ھەیە، ئەوپۆلانەی لەکوردستاندا زۆر باون (مەکسیباک. شام٦، رزگاری، تموز٢، ئەبوغریب).
  • ب- گەنمی درشت:- دەنکیان لەھی پێشووگەورەترە، گلۆتینیان شێوەی لاستیکی نییە بۆیەبە تەنھا بۆ نانکردن بەکار نایێ، زیاتر بۆ ساوارو بروێش و ھەرشتە بەکاردێت، وەک(ڕەشگوڵ، شام٥ و شام٣ و ئەکساد٦٥، سمیتۆ, ڕزگاری).

بەگوێرەی وەرزی چاندنیش گەنم دەکرێ بەدووجۆر:

  • ا- گەنمی زستانە: کەلەسەرەتای زستان دەچێرێ وەلەسەرەتای ھاوین کۆتایی بەتەمەنی دێت، واتە تەمەنی (٦–٨) مانگ دەبێت، ئەو جۆرە گەنمە زیاتر لەگەڵ ئاووھەوای کوردستان دەگونجێت واتە ئاووھەوای دەریای سپی ناوەراست.
  • ب- گەنمی بەھارە: کەلەسەرەتای بەھار دەچێنرێ ولەسەرەتای پایزدەدورێتەوە واتە تەمەنی(٤–٦)مانگە، زیاتر لەو ناوچانە دەچێنرێ کە ئاوو ھەوایان زۆر ساردە وەک دەشتەکانی کەنەداو ڕۆژاوای سیبریاو باکووری وڵاتە یەکگرتووەکان لە دۆڵی ڕووباری دانوب لە ئەورووپا.

کاتی چاندنی گەنم[دەستکاری]

چونکە گەنم لە کوردستان بۆ چاندن پشت بە ئاوی باران دەبەستێت، بۆیە کاتی چاندنی دەوەستێتە سەر کاتی بارانبارینلە کوردستان لە ١٥/١٠ تاکو ١٥/١٢دەچێنرێ دەشکرێ درەنگتریش بچێنرێ، بەڵام بەرھەمی کەم دەبێت.

بڕی تۆو بۆ چاندن: دەوەستێتە سەر ئەم خاڵانەی خوارەوە

  1. جۆری خاک
  2. ڕێگای چاندن
  3. ڕێگای ئاودان
  4. پۆلی گەنمەکە
  5. ڕێگەی سەوزبوونی لە تاقیگەدا، ھەروەک لەم خشتەیەدیاریمان کردووە:-

گەنمی ورد (مەکسیباک) بڕی تۆو گەنمی درشت (ڕەشگوڵ) بڕی تۆو ناوچەی دێمی (باران) ٣٠کگم/دۆنم ناوچەی دێمی (باران) ٣٥کگم/دۆنم ناوچەی بەراو (ئاوی) ٢٥کگم/دۆنم ناوچەی بەراو (ئاوی) ٣٠کگم/دۆنم

کردارە خزمەتگوزارییەکانی خاک و بەروبووم[دەستکاری]

لەکوردستان واباشە لەدوای دروێنەی بەروبوومی زستانە کێڵانێکی بەقووڵی(١٢–١٥) سم بکرێ ئەمەش چەند سوودێکی دەبێت :-

  1. بە پیتکردنی زەویەکە، ئەویش بە ھەڵگێڕانەوەی پاشماوەی بەروبوومە کۆنەکەو شاردنەوەی لەناوەوەی خاکەکە تاکو شی بێتەوە.
  2. شێداری زەوییەکە دەپارێزێ، بەوەی ڕێچکەی ئاوی موولوولەی ناو خاک تێدەدات بەمەش ئاوەکە ون نابێت.

زیاتر لەکوردستان بەھاوینان زەوی بەبەیار دەمێنێتەوە بە تایبەتی لەناوچە دێمەکارییەکان ئنجا لە پایز کێڵانی بۆ دەکرێتەوە، دەبێت خاکەکە بەقووڵی (٥ – ٧٫٥) سم نەرم و شل بکرێتەوە، لەخاکی بەپیت و تێکەڵ کێڵانی ڕووکار بەگونجاوتر دادەنرێ لە ھی قووڵ, و لێکۆڵینەوەکانیش سەلماندوویانە کێڵانی بەھارە زۆر پێویستە لە پێش ھی پایزە بکرێت. کردارەکانیش ئەمانەن:-

  1. ئامادەکردنی زەوی:- واباشە خاکی قوڕی تێکەڵاو ی ئاوەڕۆ باشی بێ گژوگیا بێت ئنجا کێڵانی بە قووڵی (١٢) سم بۆ دەکەین، دەبێ لەو کاتانەش کێڵان بکەین کەخاکەکە بە ئاسانی شی ببێتەوە، نەزۆر شێداربێت و نەزۆر وشک بێت، لەناوچەی باراناوی لەدوای بارینی بارانێکی پێویست دەکرێ چاندنی گەنم ئەنجام بدرێت، لەناوچە شاخاوییەکان دەبێ کێڵان ئەستوون بێت لەسەر لێژایی زەوییەکە.
  2. خولی کشتوکاڵی:- لە کوردستان لەو شوێنانەی بارانیان مسۆگەرە خولی کشتوکاڵی دوانەیی بەکاردێت، بەچاندنی ڕوەکێکی پاقلەیی وەک نیسک یان نۆک بەشێوەی جێگۆڕکێ لەگەڵ گەنم، یان خولی سێیانە بەشێوەی بەیار – نیسک- گەنم. بەڵام لە ناوچە دێمییەکان کەڕادەی بارانبارین کەمترە لە (٤٥٠) ملم لەساڵێکدا ئەوە گەنمەکە دەکرێ بەدووبەش گەنم – بەیار ساڵی دوایی جێگۆڕکێی بۆ دەکەین، لە ناوچە بەراوەکان گەنم لەدوای لۆکە یان گەنمەشامی دەچێنرێ.
  3. پەیین پێدان:- گەنم یەکێکە لەو بەروبوومانەی بەپیتی زەوی کەم دەکاتەوە، بۆیە وا باشە ھاوینان شوێنی زەوییەکە بەبەیار بھێڵرێتەوەو ساڵانەش لەگەڵ چاندندا پەینی پێدابکرێت، بەتایبەتی پەینی کیمیاوی نایترۆجین و فۆسفات، لەدوا کێڵاندا دەکرێ ھەردوو جۆرە پەین بەزەوییەکە دابکرێت، بەڵام وا پێویستەلەو حاڵاتانەدا پەینی پێدابکەین
  • لەو ناوچانەی بارانیان مسۆگەرە لە (٥٠٠) ملم بەسەرەوە.
  • لەکاتی چاندنی گەنمی باڵاکورتی قەد ئەستووردا.
  • لەکاتی چاندنی لە ناوچە ئاوییەکان.

بڕی پەینی پێویست[دەستکاری]

  1. جۆری خاک و بەپیتییەکەی.
  2. جۆر و پۆلی گەنمەکە.
  3. ھەبوونی ئاوی ئاودێری، یان باران.

لە کوردستان لەو شوێنانەی بڕی بارانبارین لە(٥٠٠) ملم دەبێت لە ساڵێکدا (٦٦)کگم/دۆنم یۆریا، (٤٤)کگم/دۆنم سۆپەر فۆسفاتی کالسیۆمی سیانەیە، بەڵام لەو ناوچانەی بڕی بارانبارین لە خوار (٤٥٠) ملم بێت پێویستی بە (٢٢) کگم یۆریاو (٢٢) کگم سۆپەر فۆسفاتی کالسیۆمی سێیانەیە بۆ یەک دۆنم، لە ھەردوو حاڵەتدا نیوەی نایترۆجین (یۆریا) کە و ھەموو فۆسفاتەکە لە وەختی چاندنەکەواتە لە دواکێڵان بەزەوییەکە دادەکرێت، بەڵام نیوەکەی تری نایترۆجینەکە (یۆریا) دوای ئەوەی بەرزی گەنمەکە دەگاتە(٣٠–٤٠)سم یان (٣–٤) گەڵای دەکات ئنجا پێی دادەکرێت، و لەکاتی جاری دووەمیش پێویستە زەوییەکە شێداربێت تازوو یۆریا کە بتوێتەوە، ٤- ڕێگای چاندن:- بەدوورێگا دەکرێ بچێنرێ:-

أ- بە ئامێری تۆدەر: ڕێگایەکی زانستیانەو سەرکەوتووە پێویستە دووری نێوان ھێڵەکان (١٥)سم بێت، قووڵی چاندنیش(٥–٧)سم بێت لەزەوی لماوی پێویستە قوڵی کێڵان زۆربێت لەچاو زەوی قورس. ب- بەدەست وەشاندن: ڕێگایەکی کۆنە و دووری نێوان ڕوەکەکان یەکسان نابێت، لێرەدا جوتیار بەدەست تۆوەکە دەوەشێنی، بەڵام نابێ لە کاتی ھەڵکردنی با دا بکرێت.

کارە خزمەتگوزارییەکان پاش چاندن[دەستکاری]

گەنم لە دوای چاندن ئەوەندە پێویستی بەکاری خزمەتگوزاری نییەتەنھا ئاودان و پەینکردن و لەناوبردنی مێروو وگژوگیای زیانبەخشە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

kshtwkal.info