بۆ ناوەڕۆک بازبدە

پرتەقاڵ

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
پرتەقاڵ
لقیhesperidium، citrus fruit، tropical fruit
ناونراوە لەدوایپورتوگال، چین، ماڵتا
ڕەنگorange
Natural product of taxonCitrus sinensis
ھاشتاگorange_(fruit)

پرتەقاڵ جۆرێک میوەیە کە بە ڤیتامین سی دەوڵەمەندە و بەشێوەیەکی گشتی بۆ لەش پێویستە. داری پرتەقاڵ ھەموو جارێ سەوز و پڕ لە گەڵایە و بەرزاییی ئەم دارە ھەتا ١٠ مەتریش دەڕوات. لە ھەر ١٠٠ گرامێک، ٤٢ گەرمۆکەی تێدایە.[١]

مێژوو

[دەستکاری]

کۆنترین ئاماژەی بەڵگەنامەیی بۆ پرتەقاڵی شیرین لە وێژەی چینیدا بۆ ساڵی ٣١٤ پێش زایین دەگەڕێتەوە. لە ئەورووپا، مۆریتانییەکان (یان مەغریبەکان) پرتەقاڵیان بردە نیمچەدوورگەی ئیبیریا کە بە ئەندەلووس دەناسرا، لەوێ لە سەدەی دەھەمدا چاندنی بە شێوەیەکی بەرفراوان دەستی پێکرد، وەک چۆن لە تەکنیکە ئاڵۆزەکانی ئاودێریدا دەردەکەوێت کە بەتایبەتی بۆ پاڵپشتیی باخەکانی پرتەقاڵ گونجێنرابوون.

بەرھەمە مزرەمەنییەکان (لە نێویاندا پرتەقاڵی تاڵ) لە سەدەی نۆھەمدا لە سەردەمی میرنشینی سێسیلیا گەیەنرانە سێسیلیا، لەگەڵ ئەوەشدا پرتەقاڵی شیرین تا کۆتایی سەدەی پازدەیەم یان سەرەتای سەدەی شازدەیەم نەناسراو بوو، کاتێک بازرگانە ئیتاڵی و پورتوگالییەکان دارە پرتەقاڵیان بۆ ناوچەی دەریای ناوەڕاست ھێنا. دوای ماوەیەکی کورت، پرتەقاڵی شیرین وەک میوەیەکی شیاوی خواردن ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا و وەک خۆراکێکی گرانبەھا سەیر دەکرا کە دەوڵەمەندەکان لە شوێنی تایبەتدا دەیانچاند.

تا ساڵی ١٦٤٦، پرتەقاڵی شیرین لە سەرانسەری ئەورووپادا ناسراو بوو. لویسی چواردەیەم پاشای فەڕەنسا زۆر حەزی لە دارە پرتەقاڵەکان بوو و گەورەترین باخچەی پاشایەتیی پرتەقاڵی لە کۆشکی ڤێرسای دروستکرد، کە تێیدا دارە پرتەقاڵەکان لەناو دەفری زیوی پاکدا لە تەواوی ژوورەکانی کۆشکەکەدا دادەنران، ئەم شوێنە ڕێگەی دەدا بە چاندنی پرتەقاڵ لە درێژایی ساڵدا و دابینکردنی بۆ دەرباری پاشایەتی. لە ڕووداوێکی مێژوویی سەرنجڕاکێشدا کاتێک لویس وەزیری دارایی خۆی «نیکۆلا فوکێ»ی لە ساڵی ١٦٦٤دا سەرکۆنە کرد، بەشێک لەو گەنجینانەی کە دەستی بەسەردا گرت بریتی بوو لە زیاتر لە ١٠٠٠ دارە پرتەقاڵ لە موڵکەکەی فوکێ لە «ڤۆ لو ڤیکۆنت».

ھۆکارەکە دەگەڕێتەوە بۆ گەشتیارە ئیسپانییەکان لە ھێنانی پرتەقاڵی شیرین بۆ کیشوەری ئەمریکا. وا بڕوا دەکرێت کریستۆفەر کۆڵۆمبس لە دووەم گەشتیدا لە ساڵی ١٤٩٣دا، لەوانەیە پرتەقاڵی لە «ھیسپانیۆلا» چاندبێت. نێردراوەکانی دواتر لە ناوەڕاستی سەدەی شازدەیەمدا پرتەقاڵی شیرینیان برد بۆ ئەمریکای باشوور و مەکسیک، و بۆ فلۆریدا لە ساڵی ١٥٦٥دا، کاتێک پێدرۆ مێنیندێز دی ئەڤیلێس نیشتەجێبوونی «سانت ئۆگستین»ی دامەزراند. مژدەدەرە ئیسپانییەکان دارە پرتەقاڵیان بردە ئەریزۆنا لە نێوان ساڵانی ١٧٠٧ بۆ ١٧١٠، و فرانسیسکانییەکان ھەمان شتیان لە سان دییگۆ لە کالیفۆرنیا لە ساڵی ١٧٦٩دا ئەنجامدا. باخێکی پرتەقاڵ لە نێردەی «سان گابریێل» لە دەوروبەری ساڵی ١٨٠٤دا چێنرا، و باخێکی بازرگانی لە ساڵی ١٨٤١دا لە نزیک لۆس ئەنجلس لە لویزیانا دامەزرا، کە پێدەچێت پرتەقاڵ لە ڕێگەی گەڕیدە فەڕەنسییەکانەوە گەیشتبێتە ئەوێ.[٢][٣][٤][٥]

بەرھەمھێنانی پرتەقاڵ

[دەستکاری]
بەرھەمھێنانی زۆرترین پرتەقاڵ — ٢٠٠٥
(ملیۆن تۆن)
 بەڕازیل١٨٫٥
 ویلایەتە یەکگرتووەکان٩٫١
 ھیندستان٤٫٤
 مەکسیک٤٫٣
 ئیسپانیا٣٫٧
 ئیتاڵیا٣٫٣
 ئێران٢٫٦
 چین٢٫٤
 میسر٢٫١
 پاکستان١٫٧
ھەموو جیھان٦٨٫٥
سەرچاوە: ڕێکخراوەی خۆراک و کشتوکاڵ (فاو)[٦]

پێشانگا

[دەستکاری]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Orange fruit nutrition facts and health benefits». لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  2. ↑ https://web.archive.org/web/20230308071051/http://canal.ugr.es/prensa-y-comunicacion/science-news-ugr/social-economic-and-legal-sciences/sugar-cane-cumin-and-orange-grove-crops-were-adapted-in-alandalus-from-the-10th-century/
  3. ↑ https://web.archive.org/web/20230314234820/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/orange.html
  4. ↑ Nancy Mitford (1966). The Sun King. Sphere Books Ltd. ص. 11.
  5. ↑ https://web.archive.org/web/20230510155730/https://aggie-horticulture.tamu.edu/citrus/oranges.htm
  6. ↑ ئاماری ڕێکخراوەی فائۆ لەبارەی وڵاتانی بەرھەمھێنانی پرتەقاڵ لە ساڵی ٢٠٠٥دا ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە پرتەقاڵ تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=پرتەقاڵ&oldid=1567590»