چەکی کیمیایی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

سەرچاوەچەکی کیمیایی یەکێکە لە چەکە کۆمەڵکوژ بەکاردەھیێنرێت بۆ لە ناوبردنی بە کۆمەڵەی مرۆڤ ئەم چەکە کاریگەری کوشندەی ھەیە لەسەر سەرجەم بوونەوەرە زیندووەکان سەر زەوی بە جۆرێک مرۆڤ و ئاژەڵ و باڵندەکان دەکوژێت.

مێژووی بەکارھێنانی ئەم چەکە[دەستکاری]

پەیماننامەی قەدغەکردنی چەکی کیمیایی[دەستکاری]

پەیماننامەیەکە کار دەکات بۆ دانانی بەربەست و سنورێک بۆ بڵاو بونەوە و ھەڵگرتن و فرۆشتن و بەکارھێنانی چەکی کیمیایی، بەواتایەکی تر و ناوە راستەقینەکەی کۆنگرەی بەرھەڵستی کردن لە گەشەپێدان وبەرھەم ھێنان و بلاو بونەوە و ھەڵگرتن و فرۆشتن و بەکار ھێنانی چەکی کیمیایی، ئەم پەیماننامەیە لەلایەن ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی (OPCW) Organization for the prohibition of chemical weapons) بەڕیوە دەبرێ، کە ڕیکخراوێکی نێو دەوڵەتیە، بارەگاکەی لە دانھاغ/لاھای ولاتی ھۆڵەندایە، کەئامانجی سەرەکی قەدغەکردنی بەرھەم ھێنان و بەکارھێنان و لەناوبردنی چەکی کیمیاییە،

لەدرێژەی کارو جالاکیەکانی لەبواری لەناوبردنی چەکی کیمیاویدا، تامانگی ١١/٢٠١١ لەلایەن opcw وە ڕیژەی %٧١ ھەڵگیراوی چەکی کیمیاوی لەناو ببات بەشیوەی زانستی، ھەروەھا زۆربەی دامەزراوە کیمیایەکانی لەکار وەستاندوە، تا ٨/٢٠١٠، ھەروەھا لەساڵی ٢٠١٣ دا سەرپەرشتی لەناو بردنی چەکە کیمیاویەکانی ڕژێمی ئەسەدی لەسوریا لەئەستۆ گرتوە خەریکە دەیان گوازێتەوە بۆشوێنێکی گونجاو تاکو لەناو ببرێن

ھەروەھا خەلاتی ئاشتی سالی ٢٠١٣ درا بە ڕیکخراوی قەدغەکردنی چەکی کیمیایی،،تا ئیستا ١٨٩ وڵات پەویوەست بون بە ڕیکخراوەوە،

ھەر ١٨٩ دەولەت کۆمەکی دارایی ئەم ڕیکخراوەدەکەن بەشیوەی خۆبەخش، ئەمیندارێتی گشتی پێک دێت لە ٥٠٠ فەرمانبەر کە ٢٠٠ کەسیان پشکنەرن و لە ٧٠ ڕەگەزنامەی جیاوز بەشدارن.. زمانی فەرمی ڕیکخراو وەک نەتەوەیەکگرتوەکان (ئینگلیزی، فەرەنسی، عەرەبی، چینی، ئیسپانی، ڕوسی) یە

کۆمەلێک سەربازی بەرکەوتووی چەکی کیمیایی جەنگی جیهانی یەکەم لە ساڵی ١٩١٨

مێژوی قەدغەکردنی چەکی کیمیایی[دەستکاری]

لە پرۆتۆکۆڵی جنێف(١٧/٧/١٩٢٥) ھاتوە ئەڵی بەھەموشیوەیە ک قەدەغەیە چەکی کیمیایی (گازی خنکێنەور وژەھراوی) و (چەکی بایۆلۆجی-بەکتریۆلۆجی) لەکاتی جەنگدا بەکار بێت. ھەروەھا لە نیسانی ١٩٧٢ جارێکی تر پشت راست کرایەوە کە چەکی بایۆلۆجی بە ھەموشیوەیەک بەرھەم ھێنان و بەکارھێنانی قەدەغەیە، لە سالی ١٩٦٨ وە دوای پێکھێنانی لیژنەی داماڵینی چەک باس و خواستی چەکی کیمیایش ھاتە گۆڕی ئینجا لە کۆنگرەی داماڵینی چەکدا سالێ ١٩٨٤ ھەمدیسان باسی لیوەکراوە، لەسالێ ١٩٩٢ دا کۆنگرەی دامالێنی چەک لەژێر جاودێری نەتەوەیەکگرتوەکان بەتەواوی باسی لە نەھێشتنی چەکی کیمیایی کرد، وە لە ٣٠ ئەیلول ١٩٩٢ دا کۆمەلەی گشتی نەتوەیەکگرتوەکان پشتراستی کردوە و واژۆکرا، پاشان لە ڕێکەوتننامەی پاریسدا لەساڵی ١٩٩٣ بەتەواوەتی چەسپا و کەوتە بواری جێ بەجێ کردنەوە،،وە دوای دامەزراندنی ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی OPCW لەسالی ١٩٩٧، ئەم ڕێکەوتننامە لەسەر ئاستی جیھان جێ بەجێ دەکرێ.

بەندەکانی پەیماننامەکە[دەستکاری]

بەندەکانی ڕیکەوتتنامەکە زۆر دوردرێژ و ئاڵۆزن کەدەکرێ لەکاری مەیدانی دا سودیان لێ ببینرێ بەلام بەشیوەیەکی گشتی لەم خالانەدا کۆ دەبێتەوە:

  • قەدەغەکردنی بەرھەم ھێنان و بەکار ھێنانی چەکی کیمیایی
  • لەناوبردنی ھۆکاری بەرھەمھێنانی چەکی کیمیایی (ئامیرو کارگەکان)
  • لەناو بردنی ھەموو چەکە کیمیاییەکان
  • ھاوکاری و یارمەتی دانی یەکتری لەنێو دەولەتانی ئەندام لەڕیکخراوەکەدا لەکاتی بەکارھێنانی چەکی کیمیایدا
  • دانانی سیستەمێکی پشکنین بۆ ئەو مادە کیمیایانە کە لە دروست کردنی چەکی کیمیایدا بەکار دەھێنرێن و قەدەغەکردنیان
  • کۆمەک و ھاوکاری جیھانی بۆبەکار ھێنانی مادەی کیمیا بە ئاشتیانە لە نیو دەولەتانی ئەندامدا

وڵاتانی ئەندام: زۆربەی وڵاتانی جیھان ئەندامن کە دەگاتە ١٨٩ ولات تەنھا (ئەنگۆلا، باشووری سودان، میسر، کۆریای باکور، سۆمال.، میانمار، ئیسرائیل) ھەروەھا دەیان ڕیکخراوی بواری جینۆساید لەسەرانسەری جیھان ساڵانە بەشداری کۆنگرەکانی ئەم ڕیکخراوە دەکەن وەک جاودێر قوربانیان سەردەشت یەکەم ڕیکخراوی کوردی بو کە بەشداری کردوە لە کۆبونەوەکانی opcw,، ئینجا چاودێری کوردۆساید و کۆمەلەی قوربانیانی کیمیابارانی ھەلەبجە. کوردستان بی جینۆساید.. ھتد، ساڵانە لە مانگی یانزەی ھەموسالی کۆنگرەی قەدغە کردنی چەکی کیمیایا لە لاھای دەبەسترێ

لە سالانی پێشودا کوردان لە ھۆلەندا لەگۆرەپانی OPCW یادی ھەلەبجەیان دەکردەوە، وە داوکاریان ئەوە بو کە کیمیا بارانی ھەلەبجە بە جینۆساید بناسرێ، وە لۆگۆیەکیش بە بۆنەوە دروست کراوە، ھەروەھا پێشنیار کراوە لە ساڵی٢٠١٤ کۆنگرەی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی لەشاری ھەلەبجە ببەسترێ

لەدوای ئاڵۆزیەکانی ناو سوریا لە سالی ٢٠١١ وە وڵاتی سوریا مل کەچی واژۆکردنی ئەم پەیماننامە بولەسالی ٢٠١٣، وە بوە ئەندامی ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی، کەزیاتر لە ١٣٠٠ تەن چەکی کیمیایی جۆراو جۆری ھەبوو، وە لەئیستادا ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی لیژنەی تایبەتی ناردوە بۆ پشکنین و گواستنەوەی چەکە کانی سوریا بە مەبەستی لەناو بردنیان. ئیستا لە قۆناغی گواستنەوەدان، و ھەندێ ولات ئامادەی دەربڕیوە کە ئەو چەکانە لە ولاتەکەیدا بەشیوەی زانستی لەناو ببرێ،،وەک ئەڵمانیا، وا بڕیارە تاکو حوزەیرانی ٢٠١٤ ھەمو چەکە کیمیاویەکانی سوریا لە ناوببرێن.

شایانی باسە ئەڵمانیا یەکێک بوە لەو ولاتانەی کە چەکی کیمیایی فرۆشتوەبە ڕژێمی سوریا ھەروەک پێشتر فرۆشتبوی بە عراق

ئامانچەکانی ڕیکخراوی قەدەغکەردنی چەکی کیمیایی:

وەک چۆن لە پێناسەی ڕیکخراوەکەد ھاتوە (گەشەپیدان، و بەرھەم ھێنان، عەمبارکردن (ھەڵگرتن)، بەکار ھێنان، بلاوکردنەوە، فرۆشتن،،ھتد) لەئامنچەکانیەتی. ھەوڵدان بۆ بانگھێشت کردنی دەولەتان تاکو پەیوەست بن بە ڕیکخراووەکەوە و پەیماننامەکە واژۆ بکەن، و جاودێری کردنی لەناوبردنی چەکی کیمیایی، ھەوڵدان بۆ پاراستنی ئەو ولات و لایەنانەی کە خەتەری لیدانی چەکی کیمیایان ھەیە لەلایەن دەولەتانەوە یان تیرۆرستانەوە، ھەروەھا کارکردن بۆ دروستکردنی ھاوکاریەکی نیو دەولەتی بۆ بەکارھێنانی کیمیا بۆ مەبەستی ئاشتی

پێکھاتەی ڕیکخراوەکە:

ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی پێک دێت لە سێ دامەزراوە:

١- کۆنگرەی دەولەتانی بەشدار: دامەزراوەیەکە پێک دێ لە ھەمو دەولەتانی ئەندام. سەرپەرشتی ڕیکخستنی کۆبونەوەو کۆنفرانسی ساڵانە و کۆبونوەی نائاسایی دەکات، وە کۆبونەوەی پینج سالە بۆ زانینی کاریگەری ڕیکەوتتنامەکە، ھەوەوەھا چاودێرانی نەتەوەیەکگرتوەکانیش بەشدارن لەم دامەزراوەیەدا،

٢- ئەنجومەنی جێ بەجێ کردن: لە ٤١ ئەندام پێک دێت. بەرپرسە لەبەردەم کۆنگرەدا بۆ جێ بەجێ کردنی ھەمو ئەوکارانەی کە دەکەوێتە ئەستۆی بەپێ ڕینمایەکانی کۆنگرە. لەساڵیکدا چور جار کۆ دەبیتەوە

٣- ئەمیندارێتی ھونەری: یارمەتی دەری کۆنگرەی دەولەتانی ئەندام ئەنجومەنی جی بەجێ کردن ئەدات لەراپەراندنی کارەکاندا، بەتایبەت کاری لێکۆڵینەوەدەکات، پێک دێت لە ٥٠٠ فەرمانبەر، ھەروەھا پرۆژەکارەکانی پێوست دەکاتو پێشکەشی سەروی خۆی دەکات

  • وڵاتانی ئەندام لەم ڕیکخراوەدا پێوستە کە دەستەیەکی نیشتمانی پێک بھێنن لە ولاتی خۆیان کە ھاوکاری و ھەماھەنگی تەوای لەگەڵ لیژنەکانی پشکنینی ڕیکخراوی قەدغە کردنی چەکی کیمیایی ھەبێ، لەکاتی پشکنینی دامەزراوە سەربازی گومان لێکراوەکانی چەکی کیمیایی لەو ولاتەدا. ھەروەھا تاکید کردن لە پابەندی گشت دامەزراوە سەربازی و مەدەنیەکانی ولات لە پابەندبونیان بە بەندەکانی پەیماننامەی قەدغەکردنی چەکی کیمیاییەوە، وە یلاو کردنەوەی زانیاری پێوست دەربارەی ھاوردەو ناردەی بەرھەمەکانی کیمیا، چاودێری بەردەوامی ھونەری بۆ جێبەجێ کردنی بەندەکانی ڕێکەوتننامەکە.

پێوستە لەسەرولاتانی ئەندام لەم ڕێکخراوەدا کە تەواوی بەندەکانی پەیماننامەکە جێ بەجێ بکەن لەسەرئاستی نیشتمانی، ئەویش بە دانانی یاسا و ڕێسای تایبەت بە پەیمانامەکەو بلاو کردنەوەی تا ھەموان ھۆشیاریان ھەبێت لەسەری. وە ھەروەھا ھاوکاری و پشتیوانی یەکتری بکەن بۆ جێ بەجێ کردنی بەندەکانی پەیماننامەکە، ھەروەھا دروست کردنی تۆڕی ھاوکاری لە لایەن شارەزایانی یاساوە لە ناو دەولەتانی ئەندام تاکو ھۆشیاری تەواو بلاو بێتەوە لەناو خەڵکدا کە ھەمو ئەوانە سزا ئەدرێن لەکاتی بەرھەم ھێنان و عەمبار کردنو بەکار ھێنای چەکی کیمیای دا،

بەپێی پەیماننامەکە ڕیکخراو بۆی ھەیە کە تیمی پشکنین دروست بکات و گومانی لەھەر ولاتێک ھەبێ پشکننی بۆ بکات تاکو چەکە عەمبارکراوەکان و بەرھەم ھینراوەکان لەناو ببات، پێوستە لە سەر ھەمو دەولەتانی ئەندام کە مل کەچی بڕگەکانی پەیماننامەی قەدغەکردنی چەکی کیمیایی بن.

  • ولاتانی ئەندام لەم ڕێکەوتننامەدا، ئازادن لە وازھێنان لەم ڕیکخراوە، کاتێک پەرژەوەندی ولاتەکەیان ئەوە دەخوازێت، ھەوڵەکان بەردەوامن بۆ بانگھێشتکردنی ولاتانی (ئیسرائیل. میسر، باسوری سودان.... ھتد) بۆ واژوو کردنی ڕێکەوتننامەکەو بون بەئەندام لە opcw.

زۆرێک لەولاتان لەئسیتادا ناوی ئەو مادە کیمیایانەیان بلاو کردۆتەوە کە قەدغەیە بازرگانی پێوەبکرێ، جونکە لە بواری دروست کردنی چەکی کیمیایی دا بەکار دەھێنرێن.