ئەستەمبوڵ

Istanbul ئیستانبوڵ
—  شاری گەورە  —
ئەستەمبوڵ
Flag
Coordinates: 41°01′N 28°58′E
شارەوانی	قادر تۆپباش
پارێزگار	حسێن ئاڤنی موتڵو
Government
• جۆر	پارێزگا
ژمارەی دانیشتووان
• سەرجەم	١٣٫١٢٠٫٥٩٦
Time zone	بە پێی کاتی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا (UTC+٢)
• ھاوین (DST)	+٣ (UTC)
کۆد(ەکانی) تەلەفۆن	(+٩٠) ٢١٢ (بەشی ئەوروپا) ، (+٩٠) ٢١٦ (بەشی ئاسیا)
ماڵپەڕ	www.ibb.gov.tr

ئەستەمبوڵ ( بە تورکی: İstanbul بە عەرەبی: "إسطنبول" ) گەورەترین شاری کۆماری تورکیایە کە بەشێکی لە ئاسیا و بەشێکی لە ئەورووپایە. ئەم شارە پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بووە و قوستەنتەنیەی پێ وتراوە. ٣٤رەم گەرەترین شاری جیهانە کە ڕووی ئابووریەیەوە و گەورەترین شاری ئەوروپایە لە ڕووی دانیشتوانەوە. ئەستەمبوڵ دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای تورکیاوە . ئەستەمبوڵ و دەوروبەری پێکهاتووە لە ٣٩ شارۆچکە. وە یەکێکە لە هەرە شارە کۆنەکانی جیهان کە لە ساڵەکانی (٣٣٠ - ٣٩٥ز) مەرکەزی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی بووە و (٣٩٥ - ١٢٠٤ز) پایتەختی ئیپراتۆریەتی ڕۆمای ڕۆژهەڵات بووە و (١٢٠٤ - ١٢٦١ز) بووەتە پایتەختی ئیپراتۆریەتی لاتینی و لە کۆتایشدا لە (١٤٥٣ - ١٩٢٢ز) پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بووە. لە (١٥١٧ - ١٩٢٤) کە دەوڵەتی عوسمانی هەبووە بووەتە مەرکەزی ئیسلامیەت.

ناوەکانی

بە درێژایی مێژوو کە چەندین جۆر میللەت لە ناویدا ژیاون چەندین جار ناوی گۆڕدراوە ، ناوەکانی لە کۆنەوە ئەمانە بوون " بیزانتیۆن ، ئاوگوستا ئەنتۆنینا ، نۆڤا ڕۆما ، کۆنستانتینۆپۆلیس ، قستەنتینیە و ئێستاش ئەستەمبوڵ "

مێژوو

نەخشەیەکی دانراوی شاری ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٢٢ز دا

مێژووی ئەستەمبوڵ لە ڕووی نیشتەجێبوونەوە دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ هەزار ساڵ و لە ڕووی شارەوە ٣ هەزار ساڵ و وە مێژووی بە پایتەخت بوونیشی بۆ ١٦٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە. بە درێژایی مێژوو ئەم شارە بووەتە شوێنی سەرەکی چەندین کلتوور و شارستانیەت و وە بە درێژایی چەندین سەدە بووەتە شوێنی پێکەوە ژیانی چەندین ڕەچەڵەک و دین و زمان ، وە فرە ڕەگەزی و فرە نەتەوەیی بەخۆوە بینیوە. وە لەم قۆناغە مێژووییەدا ڕۆڵێکی گەورەی بینیووە و شارێکی بێ هاوتا بووە . وە بە درێژایی قۆناغەکانی مێژوو هەموو کات بووەتە مەرکەز و شوێنێکی بە دەسەلات و یەکێکە لە پایتەختە کەم وێنەکانی جیهان بۆ نیشتەجێبوون.

مێژووی ئەستەمبوڵ دابەش دەبێت بەسەر پێنج سەردەمدا کە ئەمانەن :

• سەردەمەکانی پێش مێژوو.
• سەردەمی بێزەنتیەکان.
• سەردەمی قوستەنتین پۆلیس.
• سەردەمی قوستەنتینییە.
• سەردەمی ئەستەمبوڵ.

ئایین

زۆرترین ڕێژەی شوێنکەوتوانی ئایین لە ئەستەمبوڵ موسوڵمانەکانن. زۆربەی موسوڵمانانی ئەم شارە سوننیین ، و هەندێکیان شیعەن. لە ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی ئەو مزگەوتانەی کە لەم شارە نوێژیان تیا دەکرا بە (٢٩٤٤) مزگەوت مەزەندە کراون. هەروەها چەندین جۆری تر بیر و باوەڕ لەم شارەدا هەن لەوانەش : مەسیحیە یۆنانیەکان ، مەسیحیە ئەرمینیەکان ، کاسۆلیکیەکان ، جوولەکەکان.

ئەستەمبوڵ مەڵبەندی سەرەکی خەلافەتی عوسمانی بووە لە نێوان ساڵانی (١٥١٧-١٩٢٤). لە ساڵی ١٩٢٤ کۆتایی بە دوا خەلافەتی عوسمانی هات و حکومەتی کۆماری لەلایەن کەمال ئەتاتورک دامەزرا.

ئابووری

ئەستەمبوڵ گەورەترین شاری تورکیایە و پایتەختی پێشووی تورکیایە. بەهۆی هەردوو جۆری بازرگانی وشکانی و ئاوی و هەروەها گرنگی شوێنی ئەم شارەوە و ستراتیژی شوێنەکەی بووەتە مەرکەزی بازرگانی لە وڵاتی تورکیا. هەروەها ئەم شارە مەرکەزی وەبەرهێنانە لە تورکیا. لە ٢٠% وەبەرهێنانی تورکیا لەم شارەدایە. هەروەها لە ٣٨% بازرگانی شتومەک پێکدەهێنێت. ئەستەمبوڵ بە شارۆچکەکانی دەوروبەریەوە بەرهەمەکانی وەک : میوە ، ڕۆنی زەیتون ، سابون ، لۆکە ، توتن بەرهەم دەهێنێت.

مزگەوتەکان

شاری ئەستەمبوڵ هەر لە کۆنەوە بە (شاری منارەکان) ناسراوە ئەویش بەهۆی زۆری مزگەوتەکانی ئەم شارە.

مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد

وتاری سەرەکی: مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد

مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد بە تورکی ( Sultan Ahmet Camii ) بە عەرەبی ( مَسجِدُ السلطان أحمد ) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩-١٦١٦) لەلایەن سوڵتان ئەحمەدی یەکەمی دەوڵەتی عوسمانی و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە ( سەدەفکار محمد ئاغا) دروستکراوە. بەهۆی شوێنەکەی و منارە بەرزەکانیەوە بووەتە یەکێک لە هەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری ئەستەمبوڵ.

گەشت و گوزار

شاری ئەستەمبوڵ بەهۆی ئەو شوێنە مێژووییانەی کە لە سەردەمی ڕۆمەکان و دەوڵەتی عوسمانی بەجێماون و هەروەها بەهۆی ئەو دەریاچەیەی کە پیایدا تێپەڕ دەبێ بووەتە خاڵێکی گرنگی گەشت و گوزار لە وڵاتی تورکیا. بەپێی ئامارەکان لە ساڵی ٢٠٠٥ ( ٥ ملیۆن و ٣٤٦ هەزار کەس) ڕوویان لەم شارە کردووە بۆ گەشتیاری کە نیو ملیۆنیان بە پێی ئامارەکە زیاد بوون.

[[File:|2200px|alt=|وێنەی پانۆرامایی بەشێک لە شاری ئەستەمبوڵ.]]

وێنەی پانۆرامایی بەشێک لە شاری ئەستەمبوڵ.

ژمارەی دانیشتوان

بە پێی وەزارەتی ئامار و سەرژمێری وڵاتی تورکیا لە ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتوانی شاری ئەستەمبوڵ ( ١٣.٢٥٥.٦٨٥ ) کەسە ، بێجگە لە ملیۆنان گەشتیار کە ساڵانە دێن بۆ ئەم شارە. بە پێی تۆماری ساڵی ٢٠١٠ حکومەتی تورکیا ئەم خشتەیە ڕێژەی تەمەن و ژمارەی کەسەکان لە خۆ دەگرێت.

2010

٠ － ٤ ساڵ	١.٠٦٠.٢٠٣	پیاو ئافرەت
٥ － ٩	١.٠٣٠.١٣٢
١٠－١٤	١.٠٧٠.٧٨٥
١٥－١٩	١.٠٣١.٨٦٦
٢٠－٢٤	١.٠٨٨.٥٤١
٢٥－٢٩	١.٣٤٧.٧٩٨
٣٠－٣٤	١.٣٣١.٣٩٥
٣٥－٣٩	١.١٦٠.٥٠١
٤٠－٤٤	٩٠٤.٧١٦
٤٥－٤٩	٨٧٨.٤٨٤
٥٠－٥٤	٦٧٢.٢٩٠
٥٥－٥٩	٥٤٦.٢٧٠
٦٠－٦٤	٣٩٣.٣١٦
٦٥－٦٩	٢٦٣.٤٨٦
٧٠－٧٤	١٨٨.٧١٦
٧٥－٧٩	١٤٤.٥٧٩
٨٠－٨٤	٨٩.٧٦١
٨٥－٨٩	٣٧.٣٩٨
٩٠+	١١.٤٨٤

وەرزش

لەم سەردەمەدا وەرزشەکانی وەک دوو گۆڵی و باسکە و بالە لە هەرە وەرزشە بە ناوبانگەکانی ئەم شارەن. هەروەها یانەکانی گاڵاتاسارای و فەنەرباخچە و بەشیکتاش لە هەرە یانە بە ناوبانگەکانی تورکیا و ئەستەمبوڵن. یاریگای ئۆڵمپی ئەتاتورک کە پێنج ئەستێرەیە گەورەترین یاریگای وەرزشە جیاوازەکانە لە تورکیا و بە یەکێک لە یاریگا بە نرخەکان دەژمێردرێت لەلایەن (UEFA)وە. شاری ئەستەمبوڵ هەڵبژێردراوە بۆ یاریە ئۆڵمپیەکانی ساڵی ٢٠٢٠.

سەرچاوەکان

• ویکیپێدیای تورکی