پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری (بە فارسی: چھارمحال و بختیاری) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کوردە.[١]
پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری لە باکوور و ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای ئەسفەھان، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیرەحمەد، لە ڕۆژاوادا لەگەڵ پارێزگای خووزستان و لە باکووری ڕۆژاوادا لەگەڵ پارێزگای لوڕستان ھاوسنوورە.
دیمۆگرافیا
[دەستکاری]زمانەکان
[دەستکاری]بەختیاری، کە سەر بە زمانی لوڕی لە خێزانی زمانە ئێرانییەکانە، زمانی سەرەکیی پارێزگاکەیە. بەختیاری بە پلەی یەکەم لە دۆڵەکانی ناوچە بەرزەکانی نیوەی ڕۆژاوای پارێزگاکەدا قسەی پێ دەکرێت. ھەروەھا لە ناوچە نزمەکانی دەوروبەری لۆردەگان لە باشوور، و لەلایەن ئەو ئاخێوەرانەی کە چوونەتە ناو شارەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتەوە قسەی پێ دەکرێت.[٢]
لە چارەکی باکووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکەدا، خەڵک لە زۆربەی شار و گوندەکاندا یان بە فارسیی چوارمەحاڵی (ھەروەھا لە لقی باشووری ڕۆژاوای ئێرانی) یان تورکیی چوارمەحاڵی قسە دەکەن. فارسیی چوارمەحاڵی لە نێوان جۆرەکانی بەختیاری و فارسیی پارێزگای ئەسفەھاندایە، بەڵام زیاتر لەوەی دووەمیان دەچێت. جۆرەکانی فارسیی چوارمەحاڵی کە لە شارەکاندا قسەیان پێ دەکرێت بریتین لە دێھکوردی (لە شاری کورد)، گەفەڕۆخی (لە فەرۆخشار)، ھەیشەگوونی (لە ھەفشەجان)، و بوورووجەنی (لە بوورووجەن). ھەروەھا چەندین جۆری تری فارسیی چوارمەحاڵی ھەن کە لە ناوچە گوندنشینەکاندا قسەیان پێ دەکرێت.
زۆربەی جۆرەکانی تورکی کە لەم پارێزگایەدا قسەیان پێ دەکرێت لە قەشقاییی پارێزگای فارس دەچن، بەڵام لەگەڵ ئازەربایجانیی باکووری ڕۆژاوای ئێران تێکەڵاون. ناوچەکانی زمانی فارسیی چوارمەحاڵی و تورکی تێکەڵی یەکتر دەبن، و لە دامێنی چیاکانی زاگرۆس و لە شارە گەورەکاندا، لەگەڵ بەختیارییش تێکەڵ دەبن.[٢]
فارسیی چەشن-تاران ئێستا لەلایەن دایک و باوکانەوە وەک زمانی یەکەم لە ھەندێک ناوچەی پارێزگاکە بە منداڵان فێر دەکرێت، کە زۆرترین چڕیی لە شارەکاندایە.[٢] ئەم ئامارە لەسەر بنەما ئامارەکانی دانیشتووانی ٢٠١٣یە.
«ئەتڵەسی زمانەکانی ئێران» (ALI) زنجیرەیەک نەخشەی زمانیی بۆ پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری بڵاو کردەوە، لەوانە نەخشەی دابەشبوونی زمانیی خاڵ-بنیات و پۆلیگۆن (ناوچە-بنیات)، و چەندین نەخشەی زانیاریی زمانیی.[٢]
وەسفی نووسراوی ھەندێک لە جۆرەکانی بەختیاری لە پارێزگاکەدا.[٤][٥] و فەرھەنگێکی زمانی بەختیاری[٦] بڵاوکراونەتەوە.
دانیشتووان
[دەستکاری]لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٨٤٣،٧٨٤ کەس بوو لە ١٩٤،١٧١ خێزاندا.[٧] سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٨٩٥،٢٦٣ کەسی لە ٢٣٤،٤١٦ خێزاندا ژمارد.[٨] سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکەی بە ٩٤٧،٧٦٣ کەس لە ٢٧٠،٤٣٤ خێزاندا پێوانە کرد.[٩]
دابەشکردنی کارگێڕی
[دەستکاری]
مێژووی دانیشتووان و گۆڕانکارییە پێکھاتەیییەکانی دابەشکردنی کارگێڕیی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری لە سێ سەرژمێریی یەک لە دوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە.
| شارستانەکان | ٢٠٠٦[٧] | ٢٠١١[٨] | ٢٠١٦[٩] |
|---|---|---|---|
| ئەردەل | ٦٨،٧٤٠ | ٥٣،٥١٤ | ٤٨،٨٨٠ |
| بێن[ئ] | — | — | ٢٨،٣٢٦ |
| بوورووجەن | ١١٣،٧٩٥ | ١١٨،٦٨١ | ١٢٢،٤٨٣ |
| فەلارد[ا] | — | — | — |
| فەرۆخشار[ب] | — | — | — |
| فارسان | ٩٠،١١١ | ٩٣،٩٤١ | ٩٥،٢٨٦ |
| خانمیرزا[پ] | — | — | — |
| کیار[ت] | — | ٥٨،٠٤٧ | ٥٠،٩٧٦ |
| کووھرەنگ | ٣٣،٤٦٨ | ٣٥،٩١٥ | ٤١،٥٣٥ |
| لۆردەگان | ١٧٥،٢٨٩ | ١٩٤،٧٨٣ | ٢٠٩،٦٨١ |
| سامان[ئ] | — | — | ٣٤،٦١٦ |
| شاری کورد | ٣٦٢،٣٨١ | ٣٤٠،٣٨٢ | ٣١٥،٩٨٠ |
| کۆی گشتی | ٨٤٣،٧٨٤ | ٨٩٥،٢٦٣ | ٩٤٧،٧٦٣ |
شارەکان
[دەستکاری]بەپێی سەرژمێریی ٢٠١٦، ٦٠٧،٤٤٤ کەس (زیاتر لە ٦٤٪ی دانیشتووانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری) لەم شارانەی خوارەوەدا دەژین:[٩]
| شار | دانیشتووان |
|---|---|
| ئەلوونی | ٥،٢٤٨ |
| ئەردەل | ١٠،١١٣ |
| باباحەیدەر | ١١،٢٠٢ |
| بازۆفت | ١،٥١٩ |
| بێن | ١٢،٩٧١ |
| بۆڵداجی | ١١،٩٨٠ |
| بوورووجەن | ٥٧،٠٧١ |
| چێڵگەرد | ٢،٩٨٩ |
| چۆلیچە | ٤،٩٤٥ |
| دەشتەک | ٤،٠١٦ |
| دەستانە | ٥،١٤٣ |
| فەرادۆنبە | ١٣،٣١٧ |
| فەرۆخشار | ٣١،٧٣٩ |
| فارسان | ٣٠،٥٠٤ |
| گەھروو | ٦،٢٦٣ |
| گەندەمان | ٦،٢٩١ |
| گووجان | ٦،١٧٩ |
| ھەفشەجان | ٢١،٣٥٢ |
| ھاروونی | ٣،٦٠١ |
| جوونەقان | ١٤،٤٣٣ |
| کاج | ٤،٢٢٧ |
| کیان | ١٢،٩٤٨ |
| لۆردەگان | ٤٠،٥٢٨ |
| ماڵی خەلیفە | ٤،٠٢٤ |
| مەنج | ١،٤٩٢ |
| نافێچ | ٤،٠٥٩ |
| ناغان | ٦،١٢٥ |
| نەقنە | ٩،٩٢٣ |
| پەردەنجان | ٨،٦٩٩ |
| سامان | ١٤،١٩٢ |
| سەمسامی | ١،٢٠٣ |
| سەرخوون | ٢،١٣١ |
| سەردەشت | ٥،٦٩١ |
| سەفیددەشت | ٥،٤٧١ |
| شاری کورد | ١٩٠،٤٤١ |
| شەلامەزار | ٦،٨٩٩ |
| سوودجان | ٥،٥٨١ |
| سوورێشجان | ١٢،٣٠٨ |
| تاقانەک | ٦،١٧٠ |
| وەردەنجان | ٤،٤٥٦ |
شوێنەوارە سروشتییەکان
[دەستکاری]پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری سەرچاوە و زێدی زۆرێک لە کانی، ڕووبار و تاڤگەکانە کە ئاوی دوو ڕووبارە گەورە و گرینگەکەی زایەندەروود و کاروون دابین دەکەن و دەبنە ھۆی گەشەپێدانی زۆرێک لە شارەکانی وڵات. شوێنەوارە سروشتییەکان بریتین لە ڕووباری زایەندەروود، پردی زەمانخان، بەنداوی کووھرەنگی ١، کانیی دیمە، تاڤگەی شێخ عەلی خان، ئەشکەوتی سەھۆڵینی چەما، گەرووی دەرکەش وەرکەش، کانیی سەرداب لە ڕۆستەم ئاوا، دووپۆلان، بەنداوی کاروونی ٤، دەڕە عەشق (دۆڵی ئەوین)، تاڤگەی ئاتەشگا، زۆنگاوی چۆغاخۆر، ئەشکەوتی پیرە غار، کانیی سیاسەرد، ناوچەی پارێزراوی ھێلین، کانیی بەرم، کانیی سەندەگان، پارکی نیشتمانیی تەنگ سەیاد، پارکی نیشتمانیی پەڕواز، ئەشکەوتی سەراب، زۆنگاوی گەندەمان، تاڤگەی زەرد لیمە، تاڤگەی کوردیکۆن.[١٥]
تێبینییەکان
[دەستکاری]- 1 2 دوای سەرژمێریی ٢٠١١ لە شارستانی شاری کورد جیا کرایەوە[١٠]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی لۆردەگان جیا کرایەوە[١١]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی شاری کورد جیا کرایەوە[١٢]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی لۆردەگان جیا کرایەوە[١٣]
- ↑ دوای سەرژمێریی ٢٠٠٦ لە ئەردەل و شارستانی شاری کورد جیا کرایەوە[١٤]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ بەختیاری، سەعی (١٣٩٣ هەتاوی). جوگرافیا. تاران: ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی. ژپنک ٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢.
{{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ساڵ=(یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ساڵ (بەستەر) - 1 2 3 4 «Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province». Iran Atlas. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Language distribution: Chahr Mahal va Bakhtiari Province». Atlas of the Languages of Iran. ٢٠٢٠. لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Khosravi, Abdol'ali. 1996/1375. Guyesh-e Bakhtiāri: Ketāb-e chahārom [Bakhtiari dialect: Fourth book]. Esfahan: Nashr-e Ghazal.
- ↑ Tāheri, Esfandyār. 2010/1389. Guyesh-e Bakhtiāri-ye Kuhrang [The Bakhtiari dialect of Kuhrang]. Tehran: IHCS Press.
- ↑ Madadi, Zohrāb. 1996/1375. Vāzhehnāmeh-ye zabān-e Bakhtiāri [Lexicon of the Bakhtiari language]. Tehran & Esfahan: Enteshārāt-e Āyāt.
- 1 2 «Wayback Machine» سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری [General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province]. مرکز آمار ایران [Statistical Centre of Iran] (بە فارسی). لە ڕەسەنەکە (Excel) لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری [General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province]. Iran Data Portal—Syracuse University (بە فارسی). مرکز آمار ایران [Statistical Centre of Iran]. لە ڕەسەنەکە (Excel) لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 3 «Wayback Machine» سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری [General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province]. مرکز آمار ایران [Statistical Centre of Iran] (بە فارسی). لە ڕەسەنەکە (Excel) لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Rahimi، Mohammad Reza (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣) [تاریخ ابلاغیه : 1391/10/12 (Date of Resolution: 1391/10/12) (Iranian Jalali calendar)]. تصویبنامه درخصوص تقسیمات کشوری در استان چهارمحال و بختیاری [Resolution on national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province]. {{{2}}} [Research Center of the Islamic Consultative Assembly of Iran] (بە فارسی). {{{2}}} [Ministry of the Interior]. {{{2}}} [Council of Ministers]. {{{2}}} [Notification Number 200671/T47661H]. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Habibi، Hassan (٢١ی شوباتی ١٩٩٠) [تاریخ تصویب (Approval date) 1368/12/02 (Iranian Jalali calendar)]. «- هیات وزیران» ایجاد و تأسیس بخش فلارد ( به مرکزیت روستای مال خلیفه و دهشتان پشتکوه به مرکزیت روستای قلعه سوخته در شهرستان لردگان تابع استان چهار محال و بختیاری [Creation and establishment of the Falard District (centered on the village of Mal-e Khalifeh and the Poshtkuh Rural District centered on the village of Qaleh Sukhteh in the Lordegan County of Chaharmahal and Bakhtiari province]. {{{2}}} [Lam ta Kam] (بە فارسی). {{{2}}} [Ministry of the Interior]. {{{2}}} [Political Defense Commission of the Government Board]. {{{2}}} [ID] C591958A-C03D-4627-8B43-4D43AA152B13. {{{2}}} [Course number] 68. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Mokhber، Mohammad (١٤ی ئابی ٢٠٢٣) [شماره ۸۸۹۶۳/ت ۶۱۳۳۰ هـ ـ ۱۴۰۲/۵/۲۳ (No. 88963/T 61330 AH - 1402/5/23) (Iranian Jalali calendar)]. «مصوبات هیأت دولت دهه سوم آبان ۱۴۰۲ - پژوهشکده حقوق شهر دانش - انتشارات حقوقی، کارگاه های کاربردی حقوقی» تصویبنامه در خصوص تقسیمات کشوری در شهرستان شهرکرد [Resolution on the national divisions in Shahrekord County]. {{{2}}} [Shahr Danesh Law Research Institute] (بە فارسی). {{{2}}} [Ministry of the Interior]. {{{2}}} [Council of Ministers]. {{{2}}} [Number 88963/T 61330 AH]. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Jahangiri، Eshaq (٢٧ی شوباتی ٢٠١٩) [تاریخ تصویب : 1397/12/08 (Date of approval: 1397/12/08) (Iranian Jalali calendar)]. تصویب نامه در خصوص تقسیمات کشوری در استان چهار محال و بختیاری [Resolution on the national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province]. {{{2}}} [Research Center of the Islamic Consultative Assembly of Iran] (بە فارسی). {{{2}}} [Ministry of the Interior]. {{{2}}} [Council of Ministers]. {{{2}}} [Notification number: 164881/T55510 AH]. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Davoodi، Parviz (٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧) [تاریخ تصویب (Approval date) 1386/07/29 (Iranian Jalali calendar)]. «- هیات وزیران» تصویبنامه وزرای عضو کمیسیون سیاسی- دفاعی هیئت دولت در خصوص برخی تغییرات و تقسیمات کشوری در استان چهار محال و بختیاری [Approval of the Ministers of the Political Defense Commission of the Government Board regarding some changes and national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province]. {{{2}}} [Lam ta Kam] (بە فارسی). {{{2}}} [Ministry of the Interior]. {{{2}}} [Political Defense Commission of the Government Board]. {{{2}}} [ID] 2773B618-ABF2-4EA2-A9B9-33054C181C06. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئابی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «A trip to Chaharmahal and Bakhtiari».
ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات - ئازەربایجانی ڕۆژاوا - ئەردەوێڵ - ئەسفەھان - ئەلبورز - ئیلام - بووشێھر - تاران - چوارمەحاڵ و بەختیاری - خۆراسانی ڕەزەوی - خۆراسانی باشوور - خۆراسانی باکوور - خووزستان - زەنگان - سمنان - سیستان و بەلۆچستان - فارس - قەزوین - قوم - کوردستان - کرمان - کرماشان - کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد - گوڵستان - گێڵان - لوڕستان - مازەندەران - مەرکەزی - ھورمزگان - ھەمەدان - یەزد |  | |
