دەریای ئاڕاڵ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
دەریای ئاڕاڵ
Арал теңізі (کازاخی)
Orol dengizi (ئۆزبەکی)
Аральское море (ڕووسی)
AralSea1989 2014.jpg
دەریای ئاڕاڵ لەساڵی ۱۹٨۹ (چەپ) وە ۲۰۱٤ (ڕاست)
شوێن کازاخستان - ئۆزبەکستان,
ناوەڕاستی ئاسیا
پۆتانەکان ٤٥°N ٦٠°E / ٤٥°N ٦٠°E / 45; 60پۆتانەکان: ٤٥°N ٦٠°E / ٤٥°N ٦٠°E / 45; 60
جۆری endorheic, دەریاچەی سرووشتی, reservoir (باکوور)
یەکەمین سەرچاوەکانی North: Syr Darya
South: groundwater only
(previously the Amu Darya)
ناوچەی ئاوڕێژ ١٬٥٤٩٬٠٠٠ square کیلۆmetre (٥٩٨٬١٠٠ square mile)
وڵاتەکەی کازاخستان, قیرخستان, تاجیکستان, تورکمانستان, ئۆزبەکستان, ئەفغانستان, پاکستان[١]
ڕووی ئاوەکە ١٧٬١٦٠ square کیلۆmetre (٦٬٦٢٦ square mile)
(2004, four lakes)
٢٨٬٦٨٧ square کیلۆmetre (١١٬٠٧٦ square mile)
(1998, دوو دەریاچە)
٦٨٬٠٠٠ square کیلۆmetre (٢٦٬٣٠٠ square mile)
(1960, یەک دەریاچە)
باکوور:
٣٬٣٠٠ square کیلۆmetre (١٬٢٧٠ square mile) (۲۰۰٨)
باشوور:
٣٬٥٠٠ square کیلۆmetre (١٬٣٥٠ square mile) (2005)
مامناوەندی قووڵیەکەی

باکوور: ٨٫٧ مەتر (٢٩ feet) (2014)[ژێدەر پێویستە]


South: ١٤–١٥ مەتر (٤٦–٤٩ feet)(2005)
ئەوپەڕی قووڵی باکوور:
٤٢ مەتر (١٣٨ feet) (2008)[٢]
٣٠ مەتر (٩٨ feet) (2003)
South:
٣٧–٤٠ مەتر (١٢١–١٣١ feet) (2005)
١٠٢ مەتر (٣٣٥ feet) (1989)
چڕی ئاوەکە باکوور: ٢٧ cubic کیلۆmetre (٦ cubic mile) (2007)[ژێدەر پێویستە]
بەرزی لە ڕووی ئاوەکە North: ٤٢ مەتر (١٣٨ feet) (2007)
باشوور: ٢٩ مەتر (٩٥ feet) (2007)
٥٣٫٤ مەتر (١٧٥ feet) (1960)[٣]
مۆڵگە ئاڕاڵ, کازاخستان وە مۆینۆق, ئۆزبەکستان

دەریای ئاڕاڵ (بە ئینگلیزی: Aral sea). دەریایێکی گەورەیە کەوتۆتە نێو خای وڵاتانی کازاخستان و ئۆزبەکستان کازاخستان, قیرخستان, تاجیکستان, تورکمانستان, ئۆزبەکستان, ئەفغانستان, پاکستان. دەریایەکە پێش وشبوونی ڕۆڵێکی گەورەی هەبوو لە بژێوی خەڵکی بەتایبەت پیشەسازی ماسی و گواستنەوەی کەلوپەل و گەشتیاری، بەڵام دوای کەمبوونی ڕێژەیەکی زۆۆلە ئاوەکەی. دەریای ئاڕاڵ بۆ دوو بەشی جیابووەوە، بەشی باکوور (ئاڕاڵی بچووک) و بەشی باشوور (ئاڕاڵی گەورە). جگەلەمانە وشوونی دەریاکە زیانێکی زۆۆری تەندروستی بەدوادهات بەتایبەت پاشەڕۆی ئەو کارگانەی نزیک دەریاکە، کە پاشەڕۆکەیان لەگەڵ ئاوەکە هیچی تر تێکەڵ نەدەبوو.

وشکبوون[دەستکاری]

لەساڵی ۱۹۲۰دا دوو کاربەدەستی پێشووی یەکێتی سۆڤیەتی کە ناسرابوون بە ئام و سیر پێشنیارێکیان خستەڕوو بۆ بەکارهێنانی ئەو ڕووبارانەی کە سەرچاوەی دەریای ئاڕاڵ بوون، کە پێشتر یەکێک بوو لە گەورەترین دەریاکانی جیهان.[٤] at the bottom of the Aral. وەلەساڵی ۱۹۲۰دا وشبوونەکە هەستی پێکرا کاتێک نۆکەندەکان.

درووستکردنی نۆکەند[دەستکاری]

داڕێژە:Further information

Satellite images show the changing water levels in the Aral Sea from 2000 to 2011.

یەکێک لە ڕێگاکانی بەکارهێنانی ئاوی ڕووبارەکانی سەرچاوەی ئاڕاڵ، درووستکردنی چەند نۆکەندێک بوو کە ئاوی ڕووبارەکەیان بەڕێژەیەکی بەرچاو بۆخۆیان دەبردو ئاوی دەریای ئاڕاڵ بەرەو کەمبوونەوەیکی خێراچوو.

[٥]

چارەسەرکردن[دەستکاری]

لەساڵ ۲۰۰٥دا هەوڵی زۆۆردرا بۆ پاراستنی ئاوی دەریاکە. لە بانکی جیهانیەوە بڕێکی پارەی زۆۆر تەرخانکرا بۆ دبووارە ژیانەوەی دەریاکە. وەک دەگوترێت کە یەکێک لە کاربەدەستەکانی ناوچەکە جارێکیان ڕووی خۆی کردە دەریاچەکەو گووتی:

 ئەگەر هەر کاربەدەستێک، ستڵێک ئاوی هەڵگرتباو خستیبا نێو دەریاکە. ئێستا دەریای ئاڕاڵ پڕلە ئاو دەبووەوە.

ئەندازیارەکانی تایبەتی بوژانەوەی دەریاکە هەڵسان بە نۆژەنکردنەوەی ئەو نۆکەندە خراپانەی کە درووستکرابوون لەسەڕ سەرچاوە ئاویەکانی دەریاکە. چونکە بەشێکی ئەو نۆکەندانە ڕژەیەکی زۆۆری ئاویان لەڕێگەکەیاندا بەفیڕۆ داەدا و هیچ کەسێک سووی لێ نەدەبینی. دواتر ۱۳ کیلۆمەتر بەنداو لەبەشی باشووری دەریاکەیان درووسکرد بۆ پارێزگاریکردن و کەمکردنەوەی ئەو ئاوەی کەبە فیڕۆ دەچوو. ئەو هۆکارانە بوونەهۆی ئەوەی کە جوتیارەکان ئاوی تەواویان دەستبکەوێت بۆ دووبارە کشتوکاڵ کردنەوە لە ناوچەکە. ڕێژەی بەرزبوونەوەی ئاوی دەریاچەکە لەبەرزبوونەوە بوو کە ساڵی ۲۰۰٥ ڕێژەی قوڵی ئاوی دەریاچەکە لە ۳۰مەترەوە زیادبوو بۆ ٤۰ مەتر. دووبارە پیشەسازی ماسی لەدەریاکە دەستی پێکردەوە. بەڵام گشت چارەسەرەکان نەبوونە هۆی گەڕانەوەی ئاوی تەواوی دەریاکە وەک بێشوو.

گالێری[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • ویکیپیدای ئینگلیزی.
  1. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named aral.unece.org
  2. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ENS_wire
  3. ^ JAXA - South Aral Sea shrinking but North Aral Sea expanding
  4. ^ "The Aral Sea Crisis". Thompson, Columbia University. وەرگیراوە لە January 6, 2013. 
  5. ^ Michael Wines (2002-12-09). "Grand Soviet Scheme for Sharing Water in Central Asia Is Foundering". The New York Times. وەرگیراوە لە 2008-03-08.