ئووگاندا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە ئووگەنداەوە)
Jump to navigation Jump to search
Republic of Uganda
Jamhuri ya Uganda
دروشم: For God and My Country
سروود: "Oh Uganda, Land of Beauty"
پایتەخت
و گەورەترین شار
کامپالا
زمانە فەرمییەکان English,[١] Swahili
Vernacular languages Luganda, Luo, Runyankore, Runyoro, Ateso, Lumasaba, Lusoga, Samia, Swahili
گرووپە ڕەگەزییەکان (٢٠٠٢) Baganda 16.9%
Banyankole 9.5%
Basoga 8.4%
Bakiga 6.9%
Iteso 6.4%
Langi 6.1%
Acholi 4.7%
Bagisu 4.6%
Lugbara 4.2%
Bunyoro 2.7%
other 29.6%
ناوی هاووڵاتی Ugandan
دەوڵەت Dominant-party system
 -  President Yoweri Museveni
 -  Prime Minister Amama Mbabazi
Independence
 -  from the شانشینی یەکگرتوو 9 October 1962 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ٢٣٦٬٠٤٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (81st)
٩١٬١٣٦ مایلی چوارگۆشە 
 -  ئاو (%) ١٥٫٣٩
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠٠٩ ٣٢٬٣٦٩٬٥٥٨ (37th)
 -  سەرژمێریی ٢٠٠٢ ٢٤٬٢٢٧٬٢٩٧ 
 -  چڕی ١٣٧٫١ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (80th)
٣٥٥٫٢کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP) بەراوردی ٢٠١٠
 -  سەرجەم $42.194 billion[٢] 
 -  سەرانە $١٬٢٢٦[٢] 
GDP (nominal) بەراوردی ٢٠١٠
 -  سەرجەم $17.703 billion[٢] 
 -  سەرانە $٥١٤[٢] 
Gini (١٩٩٨) ٤٣ (medium
HDI (٢٠١٠) increase ٠٫٤٢٢ (low) (١٤٣rd)
دراو Ugandan shilling (UGX)
ناوچەی کاتی EAT (UTC+٣)
 -  ھاوین (DST) not observed (UTC+٣)
لای لێخوڕین left
پاوانی ئینتەرنێت .ug
کۆدی تەلەفۆن +٢٥٦١

١ 006 from کینیا and تانزانیا.

ئووگاندا (بە ئینگلیزی: Uganda) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختەکەی شاری کامپالایە، وڵاتێکی دەورەدراوە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئەفریقا، لە ڕۆژھەڵات سنووردارە لەگەل کینیا، بەرەو باکوور سنووردارە لەگەڵ سوودانی باشوور، بەرەو ڕۆژاوا سنووردارە لەگەڵ کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ وە لە رۆژاوای باشووری ناوچەکە سنووردارە لەگەڵ ڕواندا، وە لە باشوور لەگەڵ تانزانیا، لە بەشی باشووری وڵاتەکە دەریاچەی ڤیکتۆریا دەبینرێت کە ھاوبەشی پێکراوە لەگەڵ وڵاتانی کینیا و تانزانیا، ئووگاندا ناوچەکەی تیابووی دەریاچە مەزنەکانی ئەفریقایە، ھەروەھا ڕووباری نیلی بەناودا دەڕوات، ڕێژەی دانیشتووانی دەگاتە ٤٢ ملیۆن، کە ٨.٥ ملیۆن لە پایتەخت دەژین، گەورەترین شاری وڵاتەکە کامپالایە.

وڵاتەکە ناوی لێنرا ئووگاندا لەدوای شانشینی باگاندا، کە زۆربەی بەشی باشووری وڵاتەکە دەگرێتەوە، تیایدا پایتەختی وڵاتەکە کامپالا، وە لە سەرەتادا خەڵکی ناوچەکە ڕاوچی بوون تا ٢٣٠٠ بۆ ١٧٠٠ ساڵ لەمەوبەر کە ئەوکاتە دانیشتووانی بانتو کۆچیان کرد بۆ بەشی باشووری ناوچەکە.

لە سەرەتای ١٨٩٤، ناوچەکە لەلایەن بەریتانیا فەرمانرەواییەتی و پارێزگاری لێدەکرا. کە بەرێوەبەراییەتی و یاسای تایبەتی لە ناوچەکە دامەزراندبوو، وە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢ توانی سەربەخۆیی لە بەریتانیا وەرگرێتەوە، لەو سەردەمەدا کاتێک کە پێکدانان و تووندوتیژی لە ناوچەکە زۆروبوو، کە ماوەییەکی درێژی ھەشت ساڵی دیکتاتۆری سەربازی بوو کە لەلایەن ئیدی ئەمین پێشڕەوی دەکرا.

زمانی فەرمی وڵاتەکە بریتین لە ئینگلیزی و سەواحیلی، ھەرچۆنێک بێت لەوانەیە زمانی تریش بەکاربێت بە شێوەیەکی فەرمی و لە قوتابخانەکان بخوێنرێت کە لەلایەن یاساوە دەستەبەر کراوە.[٣]

سەرۆکی ئێستای ئووگاندا بریتیە لە یوری موسێڤنی، کە لە کانوونی دووەمی ١٩٨٦ دوای شەش ساڵ لە جەنگی گەریلای وڵاتەکە ھاتە سەر کار لەدوای ئەو چاکسازییانەی کە لە وڵات کران کە سنوورداربوونی بۆ سەرۆکاییەتی لابرد، توانی کە بۆ ھەڵبژاردنەکانی داھاتووش خۆی ھەڵبژێرێتەوە وەک ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵانی ٢١١، ٢٠١٦ و ٢٠٢١[٤]

ئایین[دەستکاری]

۸۵% مەسیحی، ۱۵% ئیسلام(سوننە).[٥]

پەراوێز[دەستکاری]

  1. ^ "Uganda: Society" in Library of Congress . Retrieved 29 June 2009.
  2. ^ ئ ا ب پ "Uganda". International Monetary Fund. Retrieved ٢٠١٠-٠٤-٢١.
  3. ^ "The Constitution (Amendment) Act 2005" (PDF). Retrieved 17 January 2017.[بەستەری مردووی ھەمیشەیی]
  4. ^ "Uganda". freedomhouse.org. 30 January 2019. ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  5. ^ بەختیاری, سەعی (۱۳۹۳ هەتاوی). جوگرافیا. تاران: مووسسەی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی. pp. ۹۸. ISBN 978-964-342-431-2. Check date values in: |year= (help)

سەرچاوەکان[دەستکاری]

خوێندنەوەی زیاتر[دەستکاری]

  • Appiah, Anthony and Henry Louis Gates (ed.) (2010). Encyclopaedia of Africa. Oxford University Press.
  • Middleton, John (ed.) (2008). New encyclopaedia of Africa. Detroit: Thompson-Gale.
  • Shillington, Kevin (ed.) (2005). Encyclopedia of African history. CRC Press.

کتێب و وتارە ھەڵبژێردراوەکان[دەستکاری]

  • BakamaNume, Bakama B. (2011). A Contemporary Geography of Uganda. African Books Collective.
  • Robert Barlas (2000). Uganda (Cultures of the World). Marshall Cavendish. ISBN 9780761409816. OCLC 41299243. overview written for younger readers.
  • Carney, J. J. For God and My Country: Catholic Leadership in Modern Uganda (Wipf and Stock Publishers, 2020).
  • Chrétien, Jean-Pierre (2003). The great lakes of Africa: two thousand years of history. New York: Zone Books.
  • Clarke, Ian, ed. Uganda - Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture (2014) excerpt
  • Datzberger, Simone, and Marielle L.J. Le Mat. "Just add women and stir?: Education, gender and peacebuilding in Uganda." International Journal of Educational Development 59 (2018): 61-69 online.
  • Griffin, Brett, Robert Barlas, and Jui Lin Yong. Uganda. (Cavendish Square Publishing, 2019).
  • Hepner, Tricia Redeker. "At the Boundaries of Life and Death: Notes on Eritrea and Northern Uganda." African Conflict and Peacebuilding Review 10.1 (2020): 127-142 online.
  • Hodd, Michael and Angela Roche Uganda handbook. (Bath: Footprint, 2011).
  • Izama, Angelo. "Uganda." Africa Yearbook Volume 16. Brill, 2020 pp. 413–422.
  • Jagielski, Wojciech and Antonia Lloyd-Jones (2012). The night wanderers: Uganda's children and the Lord's Resistance Army. New York: Seven Stories Press. ISBN 9781609803506
  • Jørgensen, Jan Jelmert, Uganda: a modern history (1981) online
  • Langole, Stephen, and David Monk. "Background to peace and conflict in northern Uganda." in Youth, education and work in (post-) conflict areas (2019): 16+ online.
  • Otiso, Kefa M. (2006). Culture and Customs of Uganda. Greenwood Publishing Group.
  • Reid, Richard J. A history of modern Uganda (Cambridge University Press, 2017), the standard scholarly history. Buy from Amazon - online review
  • Sobel, Meghan, and Karen McIntyre. "The State of Press Freedom in Uganda." International Journal of Communication 14 (2020): 20+. online

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]