ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨
شوێنی ڕووداوەکان
شوێنمومبای
ڕێکەوت٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ (2008-11-26) – ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ (2008-11-29)
٢١:٣٠ (٢٦/١١) – ٠٨:٠٠ (٢٩/١١) (بەکاتی ھیند (UTC+05:30))
چەکوچۆڵ(ەکان)ئەی کەی-٤٧، ئار دی ئێکس، ئای ئی دی س، ڕوماننە
قوربانی١٦٦ کەس مردن + ٩ چەکداری ھێرشەکە
ھەنگاونەر(انی) تۆمەتبارزەکی رەحمان لەکھوی
لەشکر تەیبە
ژمارەی بەشداربووان١٠

ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨ (ھەروەھا پێی دەگوترێت: ٢٦/١١)[١] چەند ھێرشێکی تیرۆریستی بوو لەلایەن گرووپێکەوە کە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ کرایە سەر شار مومبای لە ھیندستان. ھێرشەکە لەلایەن گرووپی لەشکر تەیبە ئەنجامدرا کە گرووپێکی پاکستانی بوون، لە ١٢ ناوچەی مومبای چەندین ڕووداوی تەقەکردن و تەقینەوە لەماوەی چوار ڕۆژدا لە مومبای ڕوویاندا.[٢][٣][٤] ڕووداوەکە بەخێرایی لەئاستی جیھان دەنگدانەوەی ھەبوو، کە لە ٢٦ی تشرینی دووەم تاکوو ٢٩ی تشرینی دووەم درێژەی کێشا. بەلانی کەم ١٧٤ کەس مردن، لەنێویاندا ٩ چەکدار ھەبوون وە زیاتر لە ٣٠٠ کەسیش برینداربوون.[٥][٦]

ھەشت لە شوێنەکانی ھێرشەکە لە باشووری مومبای ڕوویاندابوو، لەوانە وێستگەی شەمەندەفەری چاتراپاتی شیڤاجی، ئۆبێرۆی گرووپ،[٧] لیۆپۆلد کافێ، نەخۆشخانەی کاما،[٨] نەریمان ھاوس کە سەنتەرێکی کۆمەڵگای جوولەکەیە لە مومبای،[٩] تاج مەحەل پالاس ھۆتێل،[١٠] وە مێترۆ سینەما.[١١] ھەروەھا کۆڵانی پشت باڵەخانەی تایمز ئۆف ئیندیا و کۆلێژی ست خاڤێر.[١٢] ھەروەھا تەقینەوەیەکیش لەناوچەی مازاگاون ڕوویدا.[١٣] لەبەرەبەیانی ٢٨ی تشرینی دووەم، سەرجەم ناوچەکان کۆنتڕۆڵکرایەوە لەلایەن ئاسایش و پۆلیسی مومبای جگە لە تاج ھۆتێل نەبێت. لە ٢٩ی تشرینی دووەم، ھێزی پاسەوانی ئاسایشی نەتەوەیی ھیند (NSG) ئۆپەراسیۆنی بلاک تۆرنادۆیان ئەنجامدا بۆ کووشتنی ئەو چەکدارانەی کە لە تاج ھۆتێل مابوونەوە و لەئەرکەکەیان سەرکەوتووبوون و ھێرشەکەیان بۆ سەر مومبای بەکۆتایی ھێنا.[١٤]

پاکستان ھێرشکردنە سەر مومبای ئیدانەکرد.[١٥][١٦] بەھۆی ئەجمەل قەساب، کە یەکێکبوو لە تەقەکەرەکانی ڕووداوەکە و ڕزگاری بوو ئەوا ئەوە ڕوونبوویەوە کە ھێرشکارەکان سەر بە گرووپی لەشکر تەییبە بوون.[١٧] حکوومەتی ھیندستان ئەوەی ڕاگەیاند کە چەکدارەکان لە پاکستانەوە ھاتبوون و لایەنی سەرپەرشتیاری ھێرشەکەش لە پاکستانەوە بوون،[١٨] دواتر پاکستانیش ئەوە ڕاگەیاند کە تەقەکەرە ڕزگاربووەکە ھاونیشتمانی پاکستانییە.[١٩]

پێش ڕووداوەکان[دەستکاری]

پێشتر چەندین ھێرشی تیرۆریستی لە مومبای ئەنجامدرابوون. لە ١٢ی ئازاری ١٩٩٣، بەھۆی زنجیرە تەقینەوەیەک لەشارەکە ئەوا ٢٥٧ کەس کووژران و ٧٠٠ کەسیش برینداربوون.[٢٠] ئەو ھێرشە وەک تۆڵەسەندنەوە خوێنی موسڵمانان بوو کە لە ئاژاوەیەکی ھیندستاندا کووژرابوون.[٢١]

لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢، تەقینەوەیەک لەناوچەی گاتکۆپەر ڕوویدا کە بەمھۆیەوە ٢ کەس کووژران و ٢٠ کەسیش برینداربوون.[٢٢] لە ٢٥ی ئابی ٢٠٠٣، تەقینەوەیەک لە باشووری مومبا لەنزیک دەروازەی ھند ڕوویدا، بەلانی کەم ٤٤ کەس کووژران و ١٥٠ کەسیش برینداربوون.[٢٣] ١١ی تەمموزی ٢٠٠٦، حەوت بۆمب تەقییەوە لە ١١ خولەکدا لە وێستگەی شەمەندەفەری مومبای،[٢٤] بووە ھۆی کووژرانی ٢٠٩ کەس کە لەنێویاندا ٢٢ بیانی ھەبوون،[٢٥][٢٦][٢٧] ئەمەو وێڕای برینداربوونی زیاتر لە ٧٠٠ کەس.[٢٨][٢٩] بە قسەی پۆلیسی مومبای، ھێرشەکە لەلایەن گرووپی لەشکر تەیبە و بزووتنەوەی خوێندکارانی ئیسلامی لەھیندستان ئەنجامدراوە.[٣٠][٣١]

ڕاھێنان[دەستکاری]

گرووپێکی ٢٤ - ٢٦ کەسی لە چیاکانی موزەفەرئاباد لە پاکستان مەشقیان پێدراوە.[٣٢][٣٣] بەپێی ڕاپۆرتی میدیا ھیندی و ئەمریکییەکان مەشق و ڕاھێنانکردنی پیاوەکان ئەم شتانەی لەخۆ گرتووە؛

  • باسکردنی ئیسلام و بیرۆکەی جیھاد وەک چارەسەرێک بۆ دۆخی موسڵمانان لە ھند،[٣٤] چیچان، فەڵەستین و گشت جیھان.
  • خوولی سەربازیی سەرەتایی کە پێیان دەگووت دەورەی عام.
  • خوولی سەربازیی پێشکەوتوو کە پێیان دەگووت دەورەی خاس لەناوچەی مانسھرە لە پاکستان. [٣٥] لە ڕاپۆرتێکی نیوۆرک تایمز لەسەر قسەی سەرچاوەیەک کە ناوی ئاشکرا نەکردبوو لە وەزارەتی بەرگری ئەمریکا، بۆ ئەم جۆرە ڕاھێنانە سوود لە چەک و ئەزموونی سەربازانی پاکستانی خانەنشینبوو بینراوە.[٣٦]
  • لەکۆتاییدا پێدانی مەشقی کۆماندۆ بە دەستەیەکی بچووک کە پێیان دەگوترێت خۆبەختکار (فیداییەکان) کە ئامانجییان لە ھێرشی سەر مومبای ھەبوو.[٣٧]

ھێرش[دەستکاری]

یەکەم ڕووداوی تێبینیکراو لە ٢٦ی تشرینی دووەم لە دەورووبەری کاتژمێر ٨ی شەوبوو بەکاتی ھیند، کاتێک دوو پیاو بە بەلەمێکی تیژڕەوەوە لە کەنارەکانی نزیک ناوچەی کۆلابا دادەبەزن. لەوکاتە ماسیگرەکان پرسیاریان لێکردوون بۆکوێ دەچن ئەوانیش وەڵامی ئەوەیان داوەتەوە کە "خەریکی کاری خۆتبە"، ماسیگرەکان ھەواڵی ڕووداوەکەیان بەپۆلیس داوە بەڵام پۆلیسی ناوچەکە بەدەنگ ھەواڵەکەی ئەواندا نەچوون.[٣٨]

چاتراپاتی شیڤاجی[دەستکاری]

شوێنی گولە لە وێستگەی شەمەندەفەری چاتراپاتی شیڤاجی.

وێستگەی شەمەندەفەری چاتراپاتی شیڤاجی لەلایەن دوو تەقەکەرەوە ھێرشی کرایەسەر، ئیسماعیل خان و ئەجمەل قەساب.[٣٩] قەساب دواتر بەزیندوویی گیرا، کاتێک لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکرا ئەمەش پاش ناسینەوەی ناوبراو لەسەر قسەی شایەتحاڵەکان. ھێرشەکە لە کاتژمێر ٢١:٣٠ دەستیپێکرد کاتێک دوو پیاو دەچنە ناو سەرنشینەکان و دەست بەدەستڕێژی تەقە دەکەن[٤٠] بەبەکارھێنانی چەکی ئەکی کەی ٤٧.[٤١] لەم ھێرشەدا چەکدارەکان ٥٨ کەسیان کووشت و ١٠٤ کەسی دیکەشیان بریندارکرد،[٤٢] ھێرشەکەیان لە کاتژمێر ٢٢:٤٥ کۆتایی ھات.[٤٣] ھێزەکانی ئاسایش و خزمەتگووزاری ئێمرجێنسی بەخێرایی گەیشتنە شوێنی ڕووداوەکە. لەکاتی ھێرشەکە، ئاگادارییەک لەلایەن کەسی ئاگادارکەرەوەی وێستگەی شەمەندەفەرەکە بەناوی ڤیشنو زەندی بڵاوکرایەوە لەبارەی ڕووداوەکەوە و ئەمەش یارمەتی زۆرێک لە سەرنشینەکانی دا کە ژیانی سەلامەت بێت.[٤٤] دواتر، دوو چەکدارەکە لەسەر شەقام تەقەیان لەچەند ڕێبوار و ئەفسەرێکی پۆلیس کرد، لەئەنجامدا ھەشت ئەفسەری پۆلیسیان کووشت. ھێرشکارەکان بە بنکەی پۆلیسدا تێپەڕین، لەبڕی ئەوەی ئەفسەرەکانی پۆلیس ڕووبەڕوویان ببنەوە بەوەی دەشزانرا کە ھێرشکارەکان گولەیان پێنەمابوو بەلام پۆلیسەکان گڵۆپەکانیان کووژاندەوە و ھەوڵی پاراستنی دەروازەکانیان دا.

دواتر ھێرشکارەکان، چوونە نەخۆشخانەی کاما بۆ کووشتنی نەخۆشەکان.[٤٥] کارمەندەکانی نەخۆشخانەکە، دەروازە و شوێنی نەخۆشەکانیان داخست لەپێناو سەلامەتیان. دەستەی دژەتیرۆری مومبای بە ڕابەرایەتی ئەفسەری پلەباڵا ھیمنەت کارکاری ھاتنە وێستگەی شەمەندەفەری چاتراپاتی شیڤاجی بەڵام لەگەڕان بەدوای قەساب و خان بەجێمان. قەساب و خان، دەستدرێژی گولەیان کردە سەر ئوتومبێلی دەستەکە و ھەریەکە لە کارکاری، ڤیجای سالاسکار، ئەشۆک کامتی و ئەفسەرێکی دیکەشیان

شوێنی گولە لە لیۆپۆلد کافێ

کووشت. تەنیا یەک پۆلیس ڕزگاری بوو بەناوی ئەرون جادەڤ، کە ئەویش بریندارببوو.[٤٦] قەساب و خان دەستیان بەسەر ئوتومبێلی پۆلیسدا گرت، بەڵام دواتر جێیان ھێشت لەبڕی ئەوەی ئوتومبێلی ئاسایی گەشتیارانیان بەکارھێنا. دواتر لەشەڕێکی دیکەدا، خان دەکووژرێت و قەسابیش بەبریندارییەوە دەستگیر دەکرێت.[٤٧] ئەفسەری پۆلیس توکارەم ئۆمبلیش کووژرا لەوکاتەی ویستی ھێرشبکاتە سەر قەساب.

لیۆپۆلد کافێ[دەستکاری]

لیۆلۆلد کافێ، چێشتخانە و مەیخانەیەکی بەناوبانگە لەناوچەی کۆلابا لە باشووری مومبای، یەکێکبووە لەیەکەمین ئەو شوێنانەی کە ھێرشی کرایە سەر.[٤٨] چەکداران شوعەیب، سوھەیب و ئەبو عومەر،[٤٩] تەقەیان لە کافێیەکە کرد لە ئێوارەی ٢٦ی تشرینی دووەم لە کاتژمێر ٢١:٣٠ بۆ ٢١:٤٨، تیایدا ١٠ کەسیان کووشت (لەنێویاندا کەسی بیانی ھەبوو) وە چەندین کەسی دیکەشیان بریندارکرد.[٥٠]

تەقینەوەی بۆمب لەناو تاکسی[دەستکاری]

دوو تەقینەوە لە ناو تاکسی ڕوویاندا، بەھۆی بۆمبی کاتبۆداڕێژراو. یەکەم بۆمب لە کاتژمێر ٢٢:٤٠ تەقییەوە لەناوچەی پارلا کەبووە ھۆی کووژرانی شوفێری تاکسییەکە و سەرنشینەکەی. دووەم بۆمب لە ناوچەی وادی بەندەر تەقییەوە لەنێوان کاتژمێر ٢٢:٢٠ بۆ ٢٢:٢٥. سێ کەس، بە شووفێری تاکسییەکەشەوە کووژران، وە نزیکەی ١٥ کەسیش برینداربوون.[٥١][٥٢]

تاج مەحەل ھۆتێل و ئۆبێرۆی تریدێنت[دەستکاری]

بەشێک لە زینەکانی ھۆتێلی ئۆبێرۆی تریدێنت

ھەردوو ھۆتێل، تاج مەحەل پالاس ھۆتێل و ئۆبێرۆی تریدێنت، دوو شوێنی دیکە بوون کەبوونە ئامانجی ھێرشەکان. شەش بۆمب لە ھۆتێلی تاج مەحەل دانرابوون - یەکێکیال لە لۆبی، دووان لە بەرزکەرەوەکان، سێ لە ڕێستوورانت، وە دانەیەکیش لە ئۆبێرۆی تریدێنت.[٥٣][٥٤] لەشەوی یەکەمی ھێرشەکە لە تاج، ئاگرکووژێنەرەوەکان ٢٠٠ بارمەتەیان ڕزگار کرد لەڕێگای پەنجەرەکانەوە.

سی ئێن ئێن لە بەیانی ڕۆژی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨، ئەوەی بڵاوکردەوە کە سەرجەم بارمەتەکان ئازادکراون و سەرچاوەکەشی لە پۆلیسی باڵای مەھاراشتراوە وەرگرتبوو.[٥٥]بەڵام درەنگانی ئەو ڕۆژە، ئەوە زانرا کە ھێشتا لە تاج ھۆتێل دوو چەکدار بارمتەیان لەلا ماوە و لەنێویشاندا کەسانی بیانی ھەن.[٥٦] ژمارەیەک لە پەرلەمانتاری پەرلەمانی ئەورووپا لەلیژنەی بازرگانی نێودەوڵەتی لە تاج ھۆتێل بوون،[٥٧] بەڵام ھیچیان بریندارنەبوون.[٥٨]

نەریمان ھاوس[دەستکاری]

نەریمان ھاوس سەنتەرێکی بزووتنەوەی چابادی جوولەکەکانە، کەیەکێکە لەشوێنە دیارەکانی ناوچەی کۆلابا لە باشووری مومبای، لەلایەن دوو چەکدارەوە دەستیبەسەردا دەگیرێت و چەند دانیشتوویێکی شوێنەکەش وەک بارمەتە دەگیرێن.[٥٩] پۆلیس باڵەخانەکانی دەورووبەری چۆڵکرد، لەگەڵ چەکدارەکان کردیان بە شەڕە تەقە، یەکێک لە چەکدارەکان برینداربوو. خەڵک باڵەخانەکە ئاگادارکرانەوە کە لەژوورەکانیاندا بمێننەوە. چەکدارەکان قومبەلەیەکی دەستیان فڕێدایە یەکێک لە کۆڵانەکانی ئەو دەورووبەرە کە ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە. کۆماندۆکانی ئێن ئێس گی (ھێزی پاسەوانی نیشتمانی) لە دەلھییەوە گەیشتنە شوێنەکە. لەڕۆژی یەکەمی ھێرشەکە، نۆ لە بارمتەکان لە نھۆمی یەکەمی نەریمان ھاوس ڕزگارکران. لە ڕۆژی دووەمدا، کۆماندۆکان لەڕێگای ھەلیکۆپتەرەوە چوونە ژوورەوە و لەباڵەخانەکانی دەورووبەریش بە نیشانەگرەوەکان (قەناسبەدەست) دەورەدرا. لەدوای شەڕێکی سەخت، ھەڤالدەر گەجیندەر سینگ کەیەکێکبوو لە کۆماندۆکانی ئێن ئێس گی لەگەڵ ھەردوو ھێرشکارەکە کووژران.[٦٠][٦١] رابی/حاخامی جوو گاڤریەل ھۆلتزبەرگ لەگەڵ ژنە دووگیانەکەی ڕیڤیکا ھۆلتزبەرگ و شەش لە بارمەتەی دیکە لەلایەن چەکدارەکانەوە کووژران.[٦٢] بەپێی قسەی دەزگای ھەواڵگری ھیندی کە لەڕێگای شەپۆڵە ڕادیۆییەکانەوە دەستیانکەوت، ھێرشکارەکان لەپاکستانەوە ئەوەیان پێ دەگوترا کە بارمەتە جووەکان بەقەد ٥٠ کەسی نا جوو دیکە بۆئەوان گرنگە. دواتریش لەڕێگای نیشانەکانی سەر جەستەیان ئەوە دەرکەوت جووەکان لەژوورەوە ئازاردراون لەلایەن چەکدارەکانەوە.[٦٣][٦٤]

بەشداریکردنی ئێن ئێس گی[دەستکاری]

لەکاتی ھێرشەکاندا، ھەردوو ھۆتێلەکە لەلایەن ھێزی کردەی بەپەلە (RAF)ی ھیندی، ھێزی کۆماندۆی دەریاوانی (MARCOS) لەگەڵ ھێزی کۆماندۆی پاسەوانی نیشتمانی (NSG) دەورەدران.[٦٥][٦٦] کاتێک ھەواڵی ئەوە بڵاوبوویەوە کە چەکدارەکان سوود لە ھەواڵی میدیاکان دەبینن،[٦٧] ھێزەکان چوونە ناو ھۆتێلەکان و ھەر ٩ چەکدارەکەیان کووشت لە بەرەبەیانی ٢٩ی تشرینی دووەم.[٦٨][٦٩] ئەفسەری پلە باڵا ساندی لە ھێزەکانی ئێن ئێس گی کووژرا لەوکاتەی کە ویستی ژیانی کۆماندۆ سونێل یادەڤ ڕزگاربکات، لەوکاتەی کە ناوبراو تەقەی لە قاچی درابوو لەکاتی ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردنی ھۆتێلی تاج.[٧٠][٧١] ٣٢ لە بارمتەکانی ھۆتێلی ئۆبێرۆی تریدێنت کووژران.[٧٢]

کۆماندۆکانی ئێن ئێس گی چوون بەشداریانکرد لە ڕزگارکردنی نەریمان ھاوس لەڕۆژی یەکەمی ھێرشەکە، نۆ لە بارمتەکان لە نھۆمی یەکەمی نەریمان ھاوس ڕزگارکران. لە ڕۆژی دووەمدا، کۆماندۆکان لەڕێگای ھەلیکۆپتەرەوە چوونە ژوورەوە و لەباڵەخانەکانی دەورووبەریش بە نیشانەگرەوەکان (قەناسبەدەست) دەورەدرا. لەدوای شەڕێکی سەخت، ھەڤالدەر گەجیندەر سینگ کەیەکێکبوو لە کۆماندۆکانی ئێن ئێس گی لەگەڵ ھەردوو ھێرشکارەکە کووژران.[٦٠][٦١] لە بەرەبەیانی ٢٨ی تشرینی دووەم، نەریما ھاوس لەگەڵ ھۆتێل ئۆبێرۆی تریدێنت پاککرانەوە لەدەست چەکدارەکان. دواتر ئەوەش وترا کە تاج ھۆتێل ڕزگارکراوە لەدەست چەکدارەکان، بەڵام دوای درەنگانێک ئەوە پشت ڕاستکرایەوە کەھێشتا دوو بۆ سێ چەکدار لەژوورەوەن و دەنگی تەقینەوە و گولە بیستراوە.[٧٣] دواتر ئۆپەراسیۆنی پاککردنەوەی ھۆتێلی تاج، لەلایەن ئێن ئێس گییەوە لە ڕۆژی ٢٩ی تشرینی دووەم لەکاتژمێر ٨ی بەیانی تەواوبوو بە کووشتنی سێ چەکدارەکەی تر.[٧٤] ھێزەکانی ئێن ئێس گی ٢٥٠ بارمتەیان لە ھۆتێل ئۆبێرۆی ڕزگارکرد، ٣٠٠ کەسیش لە ھۆتێل تاج لەگەڵ ٦٠ کەس لە ١٢ خێزانی جیاواز لە نەریمان ھاوس.[٧٥] دواتر پۆلیس دەستیانگرت بەسەر بەلەمێک لە چەک و تەقەمەنی لەکەنارەکانی مومبای.[٧٦]

پاشھاتەکان[دەستکاری]

ھێرشی مومبای لەلایەن گرووپی لەشکری تەیبە ئەنجامدرا لە پاکستانەوە، ھێرشەکە لەلایەن ١٠ چەکداری لاوی ڕاھێنانپێکراو ئەنجامدرا. چەکدارەکان گەیەنێدراونەتە مومبای و لەپاکستانەوە ئاڕاستە و ڕێنمایی کراون لەڕێگای مۆبایل و VoIP.[٧٧][٧٨][٧٩] لە تەمموزی ٢٠٠٩، دەزگا فەرمییەکانی پاکستان دانیان بەفەرمی باسی ئەوەیانکرد کە لەشکری تەیبە ھێرشەکەیان ئەنجامداوە و کامپیان لە کەراچی و تەھتە.[٨٠] لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٩، پاکستان چەند کەسێکیان دەستگیرکرد لەسەر ڕووداوەکە.[٨١]

بەشی پۆلیسی مومبای ٣٧ گومانلێکراوی دیاریکرد کە دەستیان ھەبووە لەپلانی ھێرشەکە، لەنێویاندا دوو ئەفسەری سووپا ھەبوون. ھەموو گومانلێکراوەکان جگە لەدووانیان پاکستانی بوون.[٨٢] لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩، دوو لە گومانلێکراوەکان لە ئەمریکا دەستگیرکران وە زانیاری لەسەر ھێرشکارەکانی دیکە دۆزرانەوە.[٨٣][٨٤] یەکێکیش لەو گومانلێکراوانە، پیاوێکی پاکستانی ئەمریکی بوو بەناوی دەیڤد ھیدلوەی (داوود سەید گەیلانی)، ئەوەی لەسەر زانرا کە ناوبراو بەر لە ڕووداوەکە چەندجارێک گەشتی بۆ ھیندستان کردووە. لەنیسانی ٢٠١١، ئەمریکا چەند گومانلێکراوێکی دیکەی ھێرشەکەی دەستگیرکرد کە دەستیان ھەبوو لەپلان و ڕاھێنانی گرووپەکە.[٨٥]

دانووستان لەگەڵ پاکستان[دەستکاری]

سەرۆکوەزیرانی پاکستان یووسف ڕەزا گەیلانی و سەرۆک ئاسف عەلی زەرداری ئیدانەی ھێرشەکەیان کرد.[٨٦][٨٧] پاکاستان بەڵێنی ئەوەیدا کە ھاوکاردەبن بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر ڕووداوەکان، سەرۆک پاکستان زەرداری سوێندی ئەوەی خوارد ھەر دەستەیەک لەناوخۆی پاکستان دەستیان لەوکارەھەبێت بەتووندی سزا دەدرێن.[٨٨]

لەسەرەتادا، پاکستان ڕەتیکردەوە کە بەرپرسیاربێت لە ھێرشەکە، لەبەرامبەردا تۆمەتەکانی ئاراستەی بەنگلادیش و ھیندستانکرد کە لەوێوە پلان و ھێرشەکان ئاراستەکرابن.[٨٩] لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، دەزگای فەرمی پاکستانی ئەوەیان پشتڕاستکردەوە کە ئەجمەل قەساب پاکستانی بووە.[٩٠][٩١][٩٢] وە کەیسێکی تۆمارکرد لەسەر سێ تۆمەتباری دیکەی ھێرشەکە کە پاکستانی بوون.[٩٣] ھیندستان ئەوەی ڕاگەیاند کە ھێرشکارەکان دەبێت لەلایەن دەزگای ھەواڵگری پاکستانییەوە یارمەتیدرابن، پاکستان ئەوەی ڕەتکردەوە.[٩٤][٩٥] لەژێر فشاری ئەمریکا و نەتەوە یەکگرتووەکان، پاکستان چەند ئەندامێکی گرووپی جەماعەتولدەعوەی دەستگیرکرد، وە دامەزرێنەرەکەشی لەماڵێکدا زیندانیکرد بەڵام دوای چەند ڕۆژێک بەئازادکراوی بینرا.[٩٦] ڕۆژنامەنووس و دەزگاکانی ڕاگەیاندن باسیان لەوەکرد کە پاکستان ڕیگایان پێنادات چاوپێکەوتن و ڕاپۆرت لەگوندەکەی قەساب ئەنجامبدەن.[٩٧][٩٨]

لێکۆڵینەوە[دەستکاری]

بەپێی لێکۆڵینەوەکان، ھێرشکارەکان لەدەریای شاری کەراچییەوە لەپاکستان پەڕیونەتەوە دەریای عەرەبی. بەلەمێکیان لەگرووپێکی ماسیگری ھیندی فڕاندووە و چوار ماسیگریشیان کووشتووە لەسەر بەلەمەکە، دواتر کاپتنەکەیان ناچارکردووە بۆئەوەی بیانگەیەنێتە مومبای و دواتریش دەیکووژن. بەشێک لەدەستەی ھێرشکارەکان، پێشتر لەپاکستان زیندانیبوون بەھۆی ڕاوکردنی ماسی بەشێوەی نایاسایی.[٩٩][١٠٠]

قوربانییەکان[دەستکاری]

بەلانی کەم ١٧٤ کەس، لەکەسانی مەدەنی (سڤیل)، ھێزەکانی پۆلیس و ئاسایش لەگەڵ ٩ چەکدارەکە. ئەوانەی لە ھێرشەکە کووژران، ھاوڵاتی ٢٦ وڵاتی جیاوازبوون.[١٠١][١٠٢][١٠٣][١٠٤][١٠٥] یەکێک لە چەکدارەکان دەستگیرکرا.[١٠٦] جەستەی زۆرێک لە دیلە کووژراوان نیشانەی ئازار و ئەشکنەجەیان پیوە دیاربوو.[١٠٧] بەشێک لەوانەی کووژران، کەسانی ناسراوبوون لە بازرگانی، میدیا و ئاسایشدا.[١٠٨][١٠٩][١١٠]

وڵات کووژراوەکان بریندارەکان
 ھیندستان ١٣٩ ٢٥٦
 ویلایەتە یەکگرتووەکان[a] ٦[١١١][١١٢] ٢[١١٢]
 ئاڵمانیا ٣[١١٣] ٣
 ئیسرائیل ٢[١١٤]
 ئۆسترالیا ٢[١١٥] ٢
 کەنەدا ٢[١١٦] ٢
 فەڕەنسا ٢[١١٧]
 ئیتالیا ١[١١٨]
 شانشینی یەکگرتوو ١[b][١١٩] ٧
 ھۆڵەندا ١[١٢٠] ١[١٢١]
 ژاپۆن ١[١٢٢] ١
 ئوردن ١ ١
 مالیزیا ١[١٢٣]
 مۆریس ١[١٢٤][١٢٥]
 مەکسیک ١[١٢٦]
 سینگاپور ١[١٢٧]
 تایلەند ١[١٢٨]
 نەمسا ١[١٢٩]
 ئیسپانیا ٢[١١٣][١٣٠][١٣١]
 کۆماری گەلی چین ١[١١٣]
 عومان ٢[١١٣]
 فلیپین ١[١٣٢]
 فینلاند ١[١١٣]
 نۆرویژ ١[١٣٣]
گشتی ١٦٦ ٢٩٣


شوێن جۆری ھێرش کووژراوەکان ڕزگاربووەکان
Mumbai Harbour تەقەکردن، بارمەتەگرتن ٤ نییە
Chhatrapati Shivaji Terminus (CST) railway station; 18°56′26″N 72°50′11″E / 18.940631°N 72.836426°E / 18.940631; 72.836426 (express train terminus), 18°56′26″N 72°50′07″E / 18.94061°N 72.835343°E / 18.94061; 72.835343 (suburban terminus) تەقەکردن، ھێرشکردن بە ڕومانە ٥٨[١٣٤][١٣٥] نییە
Leopold Cafe, a popular tourist restaurant in Colaba; 18°55′20″N 72°49′54″E / 18.922272°N 72.831566°E / 18.922272; 72.831566 تەقەکردن; تەقاندنی ڕومانە .[١٣٦] ١٠[١٣٧] نییە
The Taj Mahal Palace Hotel near the Gateway of India; 18°55′18″N 72°50′00″E / 18.921739°N 72.83331°E / 18.921739; 72.83331 تەقەکردن;[١٣٨] شەش تەقینەوە; تەقە لە نھۆمی زەوی، نھۆمی یەکەم و نھۆمی سەرەوە; بارمتە;[١٣٩] RDX ێک دۆزرایەوە.[١٤٠] ٣١[١٤١](وە کۆمانۆیەکیش) نزیکەی ٢٥٠
Oberoi Trident at Nariman Point; 18°55′38″N 72°49′14″E / 18.927118°N 72.820618°E / 18.927118; 72.820618 تەقەکردن; تەقینەوە، بارمەتەگرتن ٣٠[١٤٢] ١٤٣
Metro Cinema 18°56′35″N 72°49′46″E / 18.943178°N 72.829474°E / 18.943178; 72.829474 Shooting from carjacked police jeep.[١٤٣] نزیکەی ١٠ نییە
Cama and Albless Hospital; 18°56′34″N 72°49′59″E / 18.94266°N 72.832993°E / 18.94266; 72.832993 تەقەکردن; بارمەتەگرتن.[١٤٤] ٥ پیاوی پۆلیس[١٣٤] نییە
Nariman House (Chabad House) Jewish outreach centre; 18°54′59″N 72°49′40″E / 18.916517°N 72.827682°E / 18.916517; 72.827682 دەستبەسەرداگرتن; تەقەکردن; بارمتەگرتن.[١٤٥] ٧ (بە کۆماندۆیەکیشەوە)[١٤٦][١٤٧] ٩
Vile Parle suburb near the airport, North Mumbai تەقاندنەوەی ئوتومبێل .[١٤٨] ١[١٣٤] نییە
Badruddin Tayabji Lane behind the Times of India building.18°56′32″N 72°50′01″E / 18.942117°N 72.833734°E / 18.942117; 72.833734 کووشتنی پۆلیس بەتەقە ٩ پیاوی پۆلیس نییە
Mazagaon docks in Mumbai's port area; Explosion; boat with armaments seized.[١٤٩] نییە نییە



دەرەنجام[دەستکاری]

ھێرشەکە پێی گوترا ٢٦/١١، ئەمەش بەھۆی ئەو ڕۆژەی کە ڕووداوەکە تێیدا ڕوویدا. لیژنەی باڵا لەلێکۆڵێنەوەی ڕووداوەکە دوای زیاتر لەتێپەڕبوون لەساڵێک بەسەر ڕووداوەکە، ڕاپۆرتێکیان درووستکرد. ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوەدەکرد کە ئەم ھێرشە زیاتربووە لە توانا و وەڵامدانەوەکانی ھێزەکانی پۆلیس، ھەروەھا ئاماژەیان بەھەڵەکانی فەرماندەی پۆلیسی مومبای حەسەن غەفوور کرد کە جووڵانەوە و مامەڵەی لەگەڵ ڕووداوەکان ھەڵەبووە.[١٥٠]

ھاوڵاتیان لەنزیک تاج ھۆتێل، داوا لە حکوومەت دەکەن کاردانەوە بنوێنێت.

حکوومەتی ویلایەتی مەھاراشترا، بڕیدا بە کڕینی ٣٦ بەلەمی خێرا بۆ چاودێریکردن و پاراستنی کەنار دەریاکانی لەگەڵ چەند ھەلیکۆپتەرێک بۆ ھەمان ھۆکار. ھەروەھا پلانی دامەزراندنی ھێزێکی تایبەت بە دژە تیرۆردا بەناوی ھێزی یەکەم، لەگەڵ پڕچەککردنیان بە چەکی نوێ و تایبەت کە لەئاستی پۆلیسی مومبای زیاتربێت.[١٥١] سەرۆکوەزیران مەنھۆمان سینگ ئەوەی ڕاگەیاند ئەوان پلانی دامەزراندنی دەزگای لێکۆڵینەوە و سیخووری بەھێز دادەمەزرێنن ھاوشێوەی ئێف بی ئای بۆ ڕووبەرووبونەوەی تیرۆر.[١٥٢] بۆئەم مەبەستەش ھیندستان دەزگای لێکۆڵینەوەی نەتەوەیی (NIA) دامەزرا و یاسای دژە تیرۆریشی لەگەڵ UAPA 2008نوێکردەوە. لەلایەن وەزارەتی ناوخۆشەوە، سەنتەری (NCTC) دامەزرا بۆکۆکردنەوە ھەموو ڕاپۆرت، داتا و پووختەی زانیارییەکان کە لە پۆلیس، دەزگا ھەواڵگرییە جۆراوجۆرەکان و شوێنە جیاجیاکان پێیان دەگات.

وەزیری دەرەوەی ئەوکاتی ھیند پرانەبی موکەرجی ئەوەی ڕاگەیاند کەئەگەری ھەیە ھێرش بکەنە سەر کەمپی تیرۆریستان لە ناو پاکستان. لەم کاتەدا ھەڵوێستی ئەمریکاش گۆڕانکاری بەسەردا دەھات لەبەرامبەر ھەردوو وڵاتدا،[١٥٣] لەم کاتەدا ئەمریکا پێشەوایەتی ھێزەکانی ناتۆ بوو لە شەڕی ئەفغانستان[١٥٤] و شەڕی جیھان بەرامبەر تیرۆر.[١٥٥] بەرپرسێکی باڵای ئێف بی ئای ڕۆبەر مولەر ئەوەی ئاشکرا کرد لەدوای ڕووداوەکان، ھاوکاری نێوان دەزگا ھەواڵگرییەکانی ھند لەگەڵ ئەواندا زۆر باشتربووە بەراورد بەھەرکاتێدا.[١٥٦] لەبەرامبەرد سکرتێری ئینتەرپۆل ڕۆنالد نۆبڵ ئەوەی ئاشکراکرد کە دەزگا ھەواڵگرییەکانی ھند ھیچ زانیارییەک لەگەڵ ئینتەرپۆل ھاوبەش ناکەن.[١٥٧]

پێکردنی مۆم و گێڕانی ماتەمینی لەنزیک دەرەوازەی ھیند لە مومبای.

سنوورەکانی پاکستان[دەستکاری]

پاکستان ھێزەکانی بردە سەر سنووری ولاتەکەی و ھند، ئەمەش لەوەی نەکا ھند ھێرش بکاتە سەر ناوخۆی وڵاتەکەی. دوای چەند ڕۆژێک لە وتووێژ، دواتر پاکستان ھێزەکانی لەسەر سنوور کشاندەوە.[١٥٨]

کاردانەوەکان[دەستکاری]

خەڵکی ھیند ڕەخنەی تووندیان ئاڕاستەی کەسە سیاسییەکانیان کرد و بەناشایستە لەقەڵەمیاندان و بەھۆکاری ھێرشەکانیان زانی. لەسەر ڕووپەری ڕۆژنامەی تایمز ئۆف ئیندیا نووسرا "سیاسییەکانمان ڕۆڵی بێتاوانێکی مردوو دەگێڕن".[١٥٩] لەنێو سیاسییەکانی ھند و مومبای، دەستلەکارکێشانەوە دەستیپێکرد لەنێویانیشدا وەزیری ناوخۆ شیڤراج پاتل، سەرۆکی وەزیرانی مەھاراشترا و جێگرەکەی.[١٦٠][١٦١] دەرھێنەرێکی بۆلیوود، رام گۆپەل ڤارما فیلمێکی لەسەر ھێرشەکە دەرھێنا بەناوی (The Attacks of 26/11). مووسڵمانە ھیندییەکان، ئیدانە ڕووداوەکانیان کرد و ئەوەیان ڕەتکردەوە کە تیرۆریستە کووژراوەکان بنێژن، گرووپێک لەموسڵمانانیش خۆپشاندانیانکرد دژ بە ھێرشەکە.[١٦٢] مزگەوتەکان بۆماوەیەک بێدەنگبوون. پێداچوونەوە بۆ شێوازی گواستنەوە گەیاندن لە مومبای دەستیپێکرد.[١٦٣] ماتەمین و داگیرساندنی مۆم لەتەواوی ھیندستان بۆ ڕووداوەکە ئەنجامدرا. لەئاستی جیھانیش، وڵاتان، ڕێکخراوە جیھانییەکان و کەسایەتییە جیھانییەکان ئیدانەی ئەو ھێرشە تیرۆریستییەیانکرد کە خەڵکانی سڤیل بوونە قووربانی.[١٦٤]

میدیاکان بەگرنگییەوە لە ڕووداوەکەیان دەڕووانی و سۆشیال میدیای وەک توویتەر و فلیکر بۆ ڕووماڵی ڕووداوەکان بەکارھات، ھەروەھا چەندین بلۆگی ھیندی بەنووسین و وتار ڕووماڵی ڕووداوەکانیان دەکرد.[١٦٥] نەخشەی ھێرشەکە لەڕێگای گووگڵ ماپسەوە لەلایەن ڕۆژنامەوانانی وێب درووستکرا.[١٦٦] نیویۆرک تایمز لە تەمموزی ٢٠٠٩، ڕووداوەکانی بەوە وەسفکرد کە ڕەنگە تا ئێستا باشترین و بەڵگەدراوترین ڕووداوبێت لەئاستی جیھان.[١٦٧]

بڵاوکراوەکان[دەستکاری]

فیلمی بەڵگەنامەیی[دەستکاری]

ئۆپراسیۆنی بلاک تۆرنادۆ زنجیرە دکۆیومێنتارییەکی ساڵی ٢٠١٨ بوو لەلایەن کەناڵی دیسکۆڤەری پەخشکرا.[١٦٨][١٦٩]

فیلمەکان[دەستکاری]

  • ھۆتێل مومبای (٢٠١٨) فیلمێکی ئەمریکی-ئوسترالییە لەجۆری ھەستبزوێن لەلایەن ئەنتۆنی ماراس دەرھێنراوە و لەلایەن جۆن جۆلی و ماراسەوە نووسراوە. فیلمەکە ڕەخنەی ئەوەی لێگیرا کەبەھیچ شێوەیەک باسی ڕۆڵی پاکستان نەکرا لەھێرشەکە.[١٧٠]
  • ھێرشەکەی ٢٦/١١ فیلمێکی ھیندییە لەساڵی ٢٠١٣ نمایشکرا کە لەلایەن ڕام گۆپال ڤارماوە کاری دەرھێنانی بۆکرا و باس لە ڕووداوەکانی ھێرشەکە دەکات.
  • تاج مەحەل فیلمێکە لەساڵی ٢٠١٥ نمایشکرا، فیلمەکە فەڕەنسی و بەلجیکییە لەجۆری ھەستبزوێن و دراما. نیکۆلاس سادا دەرھێنەری فیلمەکەیە. کە فیستیڤاڵی فیلمی نێودەوڵەتی ڤیەننا نمایشکرا. فیلمەکە باس لەکچێکی ١٨ ساڵی فەڕەنسی دەکات کەبەتەنیایە و لەتاج ھۆتێلە لەکاتی ڕووداوەکان.
  • تیرۆر لە مومبای، فیلمێکە لەساڵی ٢٠٠٩ نمایشکرا لەسەر ڕووداوەکەی ٢٠٠٨. لەفیلمەکە چەند زانیاری و تۆمارێکی دەنگی و تەلەفۆن لەنێوان ھێرشکارەکان و دەستەکەیان لەپاکستان بۆیەکەمینجار بڵاوکرایەوە، ھەروەھا دانپیادانی تاکە ھێرشکاری ڕووداوەکەی تێدابوو.
  • دەستبەسەرداگرتنی مومبا: چوار ڕۆژ تیرۆر. فیلمێکی ٢٠١٨ەیە باس لەباروودۆخی چەند کەسێکی بیانی دەکات لە تاج ھۆتێل لەکاتی ڕووداوەکان.

کتێب[دەستکاری]

دەستبەسەرداگرتنەکە: ھێرشی سەر تاج فیلمێکی ناخەیاڵییە لەلایەن کاتی سکۆت کلێرک و ئەدریان لیڤی نووسراوە. باس لەڕدووداوەکانی ھێرشەکەی مومبای ٢٠٠٨ دەکات لەکاتی شەوی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨. کتێبەکە لەساڵی ٢٠١٣ لەلایەن پێنگوین بووکسەوە بڵاوکرایەوە.[١٧١]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "26/11 Mumbai Terror Attacks Aftermath: Security Audits Carried Out On 227 Non-Major Seaports Till Date". NDTV. 26 November 2017. لە ڕێکەوتی ٠٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  2. ^ Friedman، Thomas (17 February 2009). "No Way, No How, Not Here". The New York Times. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 29 August 2012. لە ڕێکەوتی ١٧ی ئایاری ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  3. ^ Indian Muslims hailed for not burying 26/11 attackers، Sify News، 19 February 2009، لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠، لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە 
  4. ^ Schifrin، Nick (25 November 2009). "Mumbai Terror Attacks: 7 Pakistanis Charged – Action Comes a Year After India's Worst Terrorist Attacks; 164 Die.". ABC News. لە ڕێکەوتی ١٧ی ئایاری ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  5. ^ "Mumbai terrorist attacks of 2008". Encyclopaedia Britannica. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  6. ^ Black، Ian (28 November 2008). "Attacks draw worldwide condemnation". The Guardian. UK. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 1 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  7. ^ "Wave of Terror Attacks Strikes India's Mumbai, Killing at Least 182". Fox News Channel. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 4 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  8. ^ "Wave of Terror Attacks Strikes India's Mumbai, Killing at Least 182". Fox News Channel. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 4 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  9. ^ Kahn، Jeremy (2 December 2008). "Jews of Mumbai, a Tiny and Eclectic Group, Suddenly Reconsider Their Serene Existence". The New York Times. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 20 August 2014. لە ڕێکەوتی ٠٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  10. ^ "Wave of Terror Attacks Strikes India's Mumbai, Killing at Least 182". Fox News Channel. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 4 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  11. ^ Magnier، Mark (3 December 2008). "Mumbai police officers describe nightmare of attack". Los Angeles Times. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 6 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  12. ^ "Wave of Terror Attacks Strikes India's Mumbai, Killing at Least 182". Fox News Channel. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 4 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  13. ^ "Tracing the terror route". The Indian Express. India. 10 December 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨. لە ڕێکەوتی ٠٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  14. ^ "Police declare Mumbai siege over". BBC. 29 November 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 29 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  15. ^ "PM Gilani denounces Mumbai attacks". The International News. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  16. ^ "PM Gilani expresses condolences for slain ISI men". The International News. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  17. ^ "Lashkar-e-Taiba (Army of the Pure) (aka Lashkar e-Tayyiba, Lashkar e-Toiba; Lashkar-i-Taiba) – Council on Foreign Relations". Cfr.org. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 June 2010. لە ڕێکەوتی ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  18. ^ Somini Sengupta؛ Eric Schmitt (3 December 2008). "Ex-US Official Cites Pakistani Training for India Attackers". The New York Times. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 April 2009. لە ڕێکەوتی ١٤ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  19. ^ "Pakistan Continues to Resist India Pressure on Mumbai". Time. 8 January 2009. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 14 January 2009. لە ڕێکەوتی ٠٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  20. ^ "1993: Bombay hit by devastating bombs". BBC. 12 March 1993. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 11 December 2008. لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  21. ^ "How the 1993 blasts changed Mumbai forever". BBC News. ٢٠١٥-٠٧-٣٠. لە ڕێکەوتی ٢٠١٨-١١-٢٩ ھێنراوە. 
  22. ^ "Blast outside Ghatkopar station in Mumbai, 10 killed". rediff.com India Limited. 6 December 2002. لە ڕێکەوتی ١٩ی ئابی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  23. ^ "2003: Bombay rocked by twin car bombs". BBC. 25 August 2003. لە ڕێکەوتی ١٩ی ئابی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  24. ^ "For the record: The 11/7 chargesheet". rediff.com India Limited. 11 July 2008. لە ڕێکەوتی ١٩ی ئابی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  25. ^ "India: A major terror target". The Times of India. India. 30 October 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 January 2009. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  26. ^ "Gunfire heard at two Mumbai hotels - CNN.com". 
  27. ^ Dwight Hamilton؛ Kostas Rimsa (19 November 2007). Terror Threat: International and Homegrown Terrorists and Their Threat to Canada. Dundurn Press Ltd. پەڕە ١٠٣. ISBN 978-1-55002-736-5. لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  28. ^ "Rs 50, 000 not enough for injured". Indian Express Newspapers (Mumbai) Ltd. 21 July 2006. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  29. ^ Editorial – K. Jaishankar – IJCJS vol 2 issue 2 July–December, 2008. Sascv.org. Retrieved on 19 June 2014.
  30. ^ "India police: Indian Government spy agency behind Mumbai bombings". CNN. 1 October 2006. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  31. ^ "Mumbai Police blames ISI, LeT for 7/11 blasts". The Times of India. India. 30 September 2006. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  32. ^ Blakely، Rhys (2 December 2008). "City fears five terrorists are missing". The Times. London. لە ڕێکەوتی ٢٣ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.  (خۆتۆمارکردن پێویستە)
  33. ^ Rahman، Maseeh؛ Jones, Sam (1 December 2008). "Rumours abound as inquiry begins its search for truth". The Guardian. London. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  34. ^ Swami، Praveen (2 December 2008). "A journey into the Lashkar". The Hindu. Chennai. 
  35. ^ Swami، Praveen (2 December 2008). "A journey into the Lashkar". The Hindu. Chennai. 
  36. ^ Schmitt، Eric؛ Sengupta، Somini (4 December 2008). "New York Times, Quoting a former US defence official". The New York Times. لە ڕێکەوتی ٢٣ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  37. ^ Williams، Matthias (2008-11-29). "Militants in Mumbai wanted an Indian 9/11". Reuters. لە ڕێکەوتی 2015-11-16 ھێنراوە. 
  38. ^ Moreau، Ron؛ Mazumdar, Sudip (27 November 2008). "The Pakistan Connection". Newsweek. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 6 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  39. ^ "Meet the men who attacked Mumbai ....". Rainbow Skill : Knowledge Portal. لە ڕێکەوتی 2016-12-12 ھێنراوە. 
  40. ^ "3 witnesses identify Kasab, court takes on record CCTV footage". The Economic Times. India. 17 June 2009. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  41. ^ "Photographer recalls Mumbai attacks". The News International. 16 June 2009. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 20 June 2009. لە ڕێکەوتی ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  42. ^ "Photographer recalls Mumbai attacks". The News International. 16 June 2009. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 20 June 2009. لە ڕێکەوتی ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  43. ^ "3 witnesses identify Kasab, court takes on record CCTV footage". The Economic Times. India. 17 June 2009. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  44. ^ "26/11 attacks: Two years on, rail announcer Vishnu Zende has moved on". DNA. PTI. 24 November 2010. لە ڕێکەوتی ٠٨ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  45. ^ "Judgement, THE HIGH COURT OF JUDICATURE AT BOMBAY, THE JUDGMENT RESERVED : 7 FEBRUARY 2011; THE ORDER IS PRONOUNCED: 21 FEBRUARY 2011". The Times Of India. 
  46. ^ "Info from cop in Karkare's jeep led to Kasab's arrest". Mid Day. 3 December 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 17 June 2011. لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  47. ^ "Jukexboxes on the Moon: Stardom is martyrdom: India arrives in the American imagination". Triple Canopy. لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  48. ^ Blakely، Rhys؛ Page، Jeremy (1 December 2008). "Defiant Leopold café shows that Mumbai is not afraid". The Times. UK. لە ڕێکەوتی ١٩ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  49. ^ "Meet the men who attacked Mumbai ....". Rainbow Skill : Knowledge Portal. لە ڕێکەوتی 2016-12-12 ھێنراوە. 
  50. ^ "Leopold Cafe reopens amidst desolation". Deccan Herald. India. 1 December 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 December 2008. لە ڕێکەوتی ١٩ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  51. ^ "Tracing the terror route". The Indian Express. India. 10 December 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨. لە ڕێکەوتی ٠٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  52. ^ "Mumbai attack: Timeline of how the terror unfolded". Daily Mirror. UK. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١. لە ڕێکەوتی ٢٥ی ئایاری ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  53. ^ "Taj Hotel Burns, 2 Terrorists Killed". CNN IBN. 27 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  54. ^ "Taj Hotel Attacked". TTKN News. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 13 January 2009. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  55. ^ "Scores killed in Mumbai rampage". CNN. 26 November 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  56. ^ Stevens، Andrew؛ Kapur، Mallika؛ O'Sullivan، Phil؛ Turner، Phillip؛ Hiranand، Ravi؛ Wong، Yasmin؛ Shah Singh، Harmeet (27 November 2008). "Fighting reported at Mumbai Jewish center". CNN. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  57. ^ Charter، David (27 November 2008). "Tory MEP flees for his life as gunman starts spraying the hotel bar with bullets". The Times. London. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  58. ^ "EU trade delegation in Mumbai safe, delegate says". Deutsche Presse-Agentur. 27 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٣ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  59. ^ Vaakov Lappin (29 November 2008). "Consulate: Unspecified number of Israelis missing in Mumbai". The Jerusalem Post. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  60. ^ ی ا "NSG ends reign of terror at Nariman". The Times of India. India. 29 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٣ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  61. ^ ی ا "Siege at Nariman House ends, two terrorists killed". The Hindu. Chennai, India. 29 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 December 2008. 
  62. ^ Daniel Trotta (28 November 2008). "Rabbi killed in Mumbai had gone to serve Jews". Reuters. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 3 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  63. ^ Gee، Alastair (1 November 2009)، "Mumbai terror attacks: And then they came for the Jews"، The Times، London، لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 26 March 2011، لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە 
  64. ^ Gee، Alastair، "And then they came for the Jews"، Samoa Observer، لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٠ی ئایاری ٢٠١٢، لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە 
  65. ^ Pasricha، Anjana (27 November 2008). "Commandos Launch Operations to Clear Luxury Hotels Seized by Gunmen in Mumbai". VOA News. Voice of America. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 17 March 2009. 
  66. ^ "We want all Mujahideen released: Terrorist inside Oberoi". The Times of India. India. 27 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  67. ^ Patrick Frater (30 November 2008). "Indian journalists in media firestorm". Variety. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  68. ^ "Mumbai operation appears nearly over". CNN. 29 November 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 8 March 2009. لە ڕێکەوتی ٢٣ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  69. ^ "Oberoi standoff ends". CNN. 28 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٧ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  70. ^ "Terrorists had no plan to blow up Taj: NSG DG". Rediff. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 22 June 2011. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  71. ^ "NSG commando recounts gunfight with terrorists". CNN IBN. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  72. ^ Blakely، Rhys (22 December 2008). "A taste of defiance as massacre hotel opens for high tea". The Times. UK. لە ڕێکەوتی ٠٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  73. ^ "Gunbattle enters third day, intense firing at Taj hotel". 28 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  74. ^ "Taj operation over, three terrorists killed". Hindustan Times. India. 29 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  75. ^ "Battle for Mumbai ends, death toll rises to 195". The Times of India. India. 29 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  76. ^ "Timeline: one night of slaughter and mayhem". Evening Standard. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  77. ^ Schmitt، Eric؛ Somini Sengupta, Jane Perlez (3 December 2008). "US and India See Link to Militants in Pakistan". The New York Times. لە ڕێکەوتی ٠٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  78. ^ Perlez، Jane؛ Masood، Salman (27 July 2009). "Terror Ties Run Deep in Pakistan, Mumbai Case Shows". The New York Times. پەڕە A4. 
  79. ^ Hussain، Zahid (28 July 2009). "Islamabad Tells of Plot by Lashkar". The Wall Street Journal. Islamabad. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  80. ^ Schifrin، Nick (25 November 2009). "Mumbai terror attacks: 7 Pakistanis charged". ABC News. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 27 November 2009. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  81. ^ Rhys Blakely (26 February 2009). "Pakistani Army colonel 'was involved' in Mumbai terror attacks". The Times. London. لە ڕێکەوتی ٢٦ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  82. ^ "Who are David Headley, Tahawwur Rana?". CNN IBN. 17 November 2009. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 21 November 2009. لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  83. ^ Mohan، Vishwa (7 November 2009). "Headley link traced to Pak, 2 LeT men arrested". The Times of India. India. لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  84. ^ Associated Press, "Four more men charged in Mumbai attack", Japan Times, 27 April 2011, p. 4.
  85. ^ "PM Gilani denounces Mumbai attacks". The International News. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  86. ^ "PM Gilani expresses condolences for slain ISI men". The International News. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  87. ^ "Mumbai attacks: Pakistan's Asif Ali Zardari vows 'action' against militants". 4 December 2008. 
  88. ^ "Pakistan Continues to Resist India Pressure on Mumbai". Time. 8 January 2009. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 14 January 2009. لە ڕێکەوتی ٠٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  89. ^ Richard A. Oppel؛ Salman Masood (7 January 2009). "Gunman in Mumbai Siege a Pakistani, Official Says". The New York Times. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 11 April 2009. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  90. ^ Mubashir Zaidi (7 January 2009). "Surviving gunman's identity established as Pakistani". Dawn. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 28 May 2009. لە ڕێکەوتی ٠٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  91. ^ "Part of 26/11 plan made on our land, admits Pakistan". NDTV. 12 February 2009. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 13 February 2009. لە ڕێکەوتی ١٢ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  92. ^ Schmitt، Eric؛ Sengupta، Somini (4 December 2008). "Ex-US Official Cites Pakistani Training for India Attackers". The New York Times. لە ڕێکەوتی ٠٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  93. ^ Richard A. Oppel؛ Salman Masood (7 January 2009). "Gunman in Mumbai Siege a Pakistani, Official Says". The New York Times. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 11 April 2009. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  94. ^ Rupert، James (28 January 2009). "Pakistan's Partial Crackdown Lets Imams Preach Jihad". Bloomberg. لە ڕێکەوتی ٠٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  95. ^ Reporters Without Borders (13 November 2009). "Two journalists held after helping media probe Mumbai attacker's background". Reporters Without Borders. لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  96. ^ Nirupama Subramanian (24 November 2009). "Kasab's village remains a no-go area for journalists". The Hindu. Chennai, India. لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  97. ^ "Slain navigator of Porbandar trawler was imprisoned in Pak". The Economic Times. India. 30 September 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 28 May 2009. لە ڕێکەوتی ١٥ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  98. ^ "Terror boat was almost nabbed off Mumbai". The Economic Times. India. 10 December 2008. لە ڕێکەوتی ١٧ی ئایاری ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  99. ^ "Mumbai terrorist attacks of 2008". Encyclopaedia Britannica. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  100. ^ "Scores killed in Mumbai rampage". CNN. 26 November 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  101. ^ "Indian forces storm Jewish centre". BBC News. 27 November 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 28 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  102. ^ "One Japanese killed, another wounded in Mumbai shootings". Channel NewsAsia. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  103. ^ P.S. Suryanarayana (27 November 2008). "Caught in the crossfire, 9 foreign nationals killed". The Hindu. Chennai, India. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  104. ^ Stevens، Andrew؛ Kapur، Mallika؛ Shah Singh، Harmeet؛ Ahmed، Saeed؛ Sidner، Sara؛ Vinci، Alessio؛ Sayah، Reza؛ Newton، Paula (29 November 2008). "Indian official: Terrorists wanted to kill 5,000". CNN. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  105. ^ Krishnakumar P؛ Vicky Nanjappa (30 November 2008). "Rediff: Doctors shocked at hostages's torture". Rediff.com. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 5 March 2009. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  106. ^ Naughton، Philippe (27 November 2008). "British yachting tycoon Andreas Liveras killed in Bombay terror attacks". The Times. UK. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  107. ^ "Three top cops die on duty". The Times of India. India. 27 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  108. ^ "Indian victims include financier, journalist, actor's sister, police". CNN. 30 November 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  109. ^ "Israel: 6 bodies removed from Jewish center". Associated Press. 28 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  110. ^ ی ا "Turkish Press Daily News". turkishpress.com. لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  111. ^ ی ا ب پ ت ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری ASSOCIATED PRESS-27th نەدراوە
  112. ^ "Pulwama attack: India will 'completely isolate' Pakistan". BBC (بە زمانی ئینگلیزی). 16 February 2019. لە ڕێکەوتی ١٦ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  113. ^ "Aussies in Mumbai accounted for: DFAT". ABC News. 30 November 2008. لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  114. ^ Identity of 2nd Canadian killed in Mumbai attacks confirmed Social Sharing
  115. ^ "Battle rages for Mumbai hostages". BBC News. 29 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  116. ^ Ucciso da una granata era in in viaggio col figlio
  117. ^ Briton killed in Mumbai
  118. ^ "Dutch died in Mumbai: NOS News". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 4 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  119. ^ "Dutchman wounded in Mumbai: Nu.nl". لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  120. ^ List of those known to have died in the Mumbai attacks
  121. ^ "Hema died of smoke inhalation, says consul-general". The Star. The Star. 30 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 December 2008. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  122. ^ "CEO of Mauritian bank reported missing in Mumbai". nerve.in. لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  123. ^ Correspondent، By Pamela Raghunath, (29 November 2008). "Commandos free Mumbai". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 3 December 2008. 
  124. ^ "Mexican national among Mumbai victims: Mexican Foreign Ministry". The Times of India. 30 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  125. ^ "Sporean hostage killed". The Straits Times. 28 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  126. ^ Thai woman shot dead my militants in Mumbai, Bangkok Post, Accessed 29 November 2008
  127. ^ Kumar، Raj (29 November 2008). "13 foreigners died in Mumbai: MHA". The Telegraph. Calcutta, India. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  128. ^ Ediciones El País. "El matrimonio español herido en el atentado de Bombay vuelve a casa". EL PAÍS. لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە. 
  129. ^ "Los dos españoles heridos en los atentados de Bombay regresarán a España en un avión-ambulancia". Internacional (بە زمانی Spanish). Europa Press. 30 November 2008. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  130. ^ "Filipino tourist injured in Mumbai hotel attack". لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  131. ^ "Norway condemns terrorist attacks in India". Norwegian Broadcasting Corporation. The Norway Post. 28 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  132. ^ ی ا ب Sullivan، Tim؛ Ravi Nessman (30 November 2008). "India terror begins with corpses on train platform". AP via Yahoo! News. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 3 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  133. ^ Of 58 killed at terminus, 22 were Muslims, The Times of India (3 December 2008)
  134. ^ Blakely, Rhys؛ Jeremy Pag (1 December 2008). "Defiant Leopold café shows that Mumbai is not afraid". The Times. London. لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  135. ^ Blakely، Rhys؛ Page، Jeremy (1 December 2008). "Defiant Leopold caf shows that Mumbai is not afraid". The Times. London. لە ڕێکەوتی ٢٨ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  136. ^ "Scores killed in Mumbai attacks". 
  137. ^ "Scores killed in Mumbai rampage". CNN. 26 November 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  138. ^ Stevens، Andrew؛ Kapur، Mallika؛ O'Sullivan، Phil؛ Turner، Phillip؛ Hiranand، Ravi؛ Wong، Yasmin؛ Shah Singh، Harmeet (27 November 2008). "Fighting reported at Mumbai Jewish center". CNN. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  139. ^ "Topic Galleries". Chicago Tribune. [بەستەری مردوو]
  140. ^ "TaraTV". 
  141. ^ "India under attack". The Economist print edition. The Economist. 27 November 2008. لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  142. ^ "Mumbai terror kills 65". [بەستەری مردوو]
  143. ^ "Encounter on at Nariman House in South Mumbai". 
  144. ^ Velsey، Kim. "The New York Times - Breaking News, World News & Multimedia". International Herald Tribune. لە ڕێکەوتی 2018-05-01 ھێنراوە. 
  145. ^ "Slain NSG commando paid tributes at special ceremony in Delhi". 
  146. ^ TERROR TAKES OVER MUMBAI Archived 22 October 2009 لە وەیبەک مەشین.. The Statesman.
  147. ^ "Timeline: one night of slaughter and mayhem". Evening Standard. 27 November 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  148. ^ “There was absence of overt leadership on the part of Hasan Gafoor, the CP, and lack of visible Command and Control at the CP’s office,” said the report prepared by former Governor and Union Home Secretary R.D. Pradhan. PTI (21 December 2009). "Pradhan Committee finds serious lapses on Gafoor's part". The Hindu. Chennai, India. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 31 July 2010. لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  149. ^ Sapna Agarwal (27 December 2008). "No consensus on security plan even a month after Mumbai attacks". Business Standard. لە ڕێکەوتی ٢٨ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  150. ^ "PM for federal agency, better legal framework". NDTV. 1 December 2008. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  151. ^ "Mumbai attacks probed as India-Pakistan relations strained". CNN. 1 December 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 19 February 2009. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  152. ^ Jeremy Page؛ Tom Coghlan؛ Zahid Hussain (1 December 2008). "Mumbai attacks 'were a ploy to wreck Obama plan to isolate al-Qaeda'". The Times. UK. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  153. ^ "Don't look at Mumbai attacks through prism of Kashmir". Rediff News. Rediff.com. 16 December 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 March 2009. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  154. ^ "FBI chief hails India cooperation after Mumbai attacks". The Economic Times. India. 3 March 2009. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 6 August 2009. لە ڕێکەوتی ٠٤ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  155. ^ "Interpol 'not given Mumbai data'". BBC. 23 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  156. ^ PTI (16 June 2009). "Pak might soon move troops from border with India". The Times of India. New York. لە ڕێکەوتی ١٥ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  157. ^ "India directs anger at politicians after Mumbai attacks.". 1 December 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 28 May 2009. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  158. ^ Aditi Pai (4 December 2008). "Vilasrao Deshmukh quits as Maharashtra CM". India Today. لە ڕێکەوتی ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  159. ^ "Maharashtra Deputy CM RR Patil resigns". CNN-IBN. 1 December 2008. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 2 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  160. ^ ROBERT F. WORTH. "Muslims in India Put Aside Grievances to Repudiate Terrorism". New York Times. 
  161. ^ Erika Kinetz (17 December 2008). "Mumbai attack dents business travel". Yahoo News. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  162. ^ Rivers، Tom (27 November 2008). "Mumbai Attacks Draw Worldwide Condemnation". Voice of America. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 18 March 2009. لە ڕێکەوتی ٠١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  163. ^ Claudine Beaumont (27 November 2008). "Mumbai attacks: Twitter and Flickr used to break news". The Daily Telegraph. London. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە 19 February 2009. لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  164. ^ Robert Mackey (26 November 2008). "Tracking the Mumbai Attacks". The New York Times. لە ڕێکەوتی ٢٨ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  165. ^ Polgreen، Lydia؛ Vikas Bajaj (20 July 2009). "Suspect Stirs Mumbai Court by Confessing". The New York Times. لە ڕێکەوتی ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٩ ھێنراوە. 
  166. ^ "This R-Day, get ready for Discovery channel's 'Battle Ops'". The Hindu. 25 January 2018. لە ڕێکەوتی ٢٢ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  167. ^ "9:56 Operation Black Tornado: How 26/11 Mumbai Attack Started". Veer by Discovery. لە ڕێکەوتی ٢٢ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  168. ^ https://www.hindustantimes.com/hollywood/movie-on-mumbai-attacks-criticised-for-not-mentioning-role-of-pakistan/story-KncsLj9gStUIbQuTPJtIqI.html
  169. ^ "The Siege takes the reader into the heart of the 26/11 attack". IBNLive. لە ڕێکەوتی 2013-12-03 ھێنراوە. 


ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found, or a closing </ref> is missing