شەڕی سلێمانی (١٩٩١)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
شەڕی سلێمانی
بەشێک لە ڕاپەڕین
Facade of Amna Suraca-Red House - Saddam-Era Prison and Torture Center Destroyed in 1991 Uprising - Sulaiman-Suleimaniya - Kurdistan - Iraq.jpg
پێشەوەی بینای ئەمنە سوورەکە کە لەسەردەمی سەدام حوسەین زیندان و جێگەی ئەشکەنجەدان بوو
ڕێکەوت ٥ی ئازار-٣ی نیسانی ١٩٩١
شوێن سلێمانی، عێراق
ئاکام سەرکەوتنی کورد
  • کۆڕەوی کوردان
  • کوردەکان دوای چەند مانگێک شارەکەیان گرتەوە
ئاڵوگۆڕی
ناوچەکانی ژێر دەسەڵات
سلێمانی کۆنترۆڵ کرا لەلایەن کوردەکان، دواتر ھێزەکانی عێراق دووبارە کۆنترۆڵیان کردەوە بەڵام ھێزەکانی پێشمەرگە دوای چەند مانگێک شارەکەیان گرتەوە
شەڕ لە نێوان
 عێراق
  • پاسەوانی نیشتیمانی
  • ھێزە دڵسۆزەکانی حیزبی بەعس
  • موجاھیدینی خەلقی ئێران
کوردستان پێشمەرگە
سەرکردەکان و ڕێبەران
عێراق سەددام حوسێن
عێراق عەلی حەسەن ئەلمەجید
مەسعوود ڕەجەوی
جەلال تاڵەبانی

نەوشیروان مستەفا
مەسعوود بارزانی
عوسمان حاجی مەعروف[١]

شەڕکەر
٩٠٬٠٠٠ ٢٠٬٠٠٠
زیانەکان و دۆڕانەکان
١٧٬٠٠٠ قووربانی[٢]
٧٠٠ کووژران
٦٬٠٠٠ قووربانی

شەڕی سلێمانی یەکێک بوو لە گەورەترین شەڕەکان لە ماوەی ڕاپەڕینی گەلانی عێراق لە ساڵی ١٩٩١، سلێمانی، کە شارێکی کوردی بوو بە ژمارەی دانیشتووانی زیاتر لە ١٠٠ ھەزار کەس، یەکەم شاری عێراق بوو کە لەلایەن یاخیبووەکان و کۆنترۆڵ بکرێت و کۆتا شاریش بوو کە لەلایەن حکوومەتی عێراقییەوە کۆنترۆڵ بکرێتەوە.[٢] شارەکە لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە دووبارە کۆنترۆڵ کرایەوە دوای ئەوەی ھێزەکانی پێشمەرگە ھێرشێکی نوێیان دەستپێکرد لە ٢٠ی مانگی حەوت.

پێشەکی[دەستکاری]

لەوەتەی ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبەری لە ساڵی ١٩٧٤ دا کۆتایی ھات، کورد بەردەوام لە شەڕی چەکداریی بوونە دژی ڕژێمی سەدام. دوای جەنگی کەنداو بە قورسی زیانی بە سوپای عێراق گەیاند و ڕاپەڕینی گەلانی باشووری عێراق دەستی پێ کرد، جاشە کوردەکان دەستیان گرت بەسەر شاری ڕانیە دا بە پاڵپشتی دانیشتووانی ناوچەکە و ژمارەیەکی زۆر ھێزی میلیشیا یەکیان گرت لەگەڵ ھێزەکانی پێشمەرگە و ھەستی شۆڕشگێڕیی بڵاوبوویەوە بۆ ھەموو کوردستان و خەڵکی ڕژانە سەر شەقامەکان، ھێزەکانی پێشمەرگە چوونە ناو شارەکان و دەستیان گرت بەسەر ڕانیە و چوارقوڕنە و کۆیە و سلێمانی و ھەڵەبجە و عەربەت و ھەولێر دھۆک و زاخۆ و کەرکووک.[٣]

ڕاپەڕین[دەستکاری]

ھێرشی پێشمەرگە[دەستکاری]

ڕاپەڕین لە ٧ ی ئازارەوە دەستی پێ کرد کە پێشمەرگە بە چەکی سووکەوە چوونە ناو شار و ھێزەکانی حکوومەتیان وەدەرنا. دواتر خەڵکی ئاسایی پەیوەندییان بە ھێزەکانی پێشمەرگەوە کرد، خەڵکی دواتر ڕژانە سەر شەقامەکان و ھاوکاری پێشمەرگەیان کرد و بۆ ئەنجامدانی ھێرشی سەرتاسەری بۆسەر ھەموو بینا حکومی و زیندانییەکان و بە سەدان زیندانی سیاسییان ئازاد کرد.

دوایین و گەورەترین خاڵی بەرەنگاریی ھێزە ئەمنییەکانی عێراق بەڕێوەبەرایەتی ئاسایش بوو. ھێزەکانی بەعس بۆ ماوەی زیاتر لە ٢ کاتژمێر بەرەنگارییان کرد، بە چوونە ناوەوەی ھێزەکانی پێشمەرگە و ھاوڵاتیان بۆ ناو بیناکە لە ڕۆژی تا ٨ ی مارس، تەواوی شارەکە کۆنترۆڵ کرا. زۆر بەعسیی دیل کراو لەلایەن ھاوڵاتیانی توڕەوە بە مشار پارچھـ پارچھـ کران بەزیندوویی یان سوتێندران، بەپێی ڕاپۆرتی ھیومن ڕایتس وۆچ، بە مەزەندەیی ٧٠٠ کەسی ئەمنی بەعس بەم شێوەیە لەلایەن ھاوڵاتیانەوە کوژراون، بەڵام زۆرێک لە سەربازانی ئاسایی لێبوردران و ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە ماڵەوە.

کاردانەوەی حکوومەت[دەستکاری]

دوای شکستی یاخیبوان لە باشوور و کەوتنی ھەموو شارەکانی باشوور و کۆنترۆڵ کردنیان لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی عێراق، حکوومەتی عێراق بەرەو بەرەو باکوور کەوتە ڕێ و فرۆکە و تۆپ و تانکی قورسیان بۆ ڕوبەڕوبونەوەی پێشمەرگە نارد. لەگەڵ کەمی خۆراک و نەبوونی پاڵپشتی نێودەوڵەتی، پێشمەرگە لە ڕووی ژمارەی ھێز و چەکەوە کەمتر بوو لە حکوومەتی عێراق دوای ئەوەی یەک لەسەر سێی ھێزەکانی عێراق لەسەر سنووری سلێمانی بوون، ئەمە لەکاتێکدا ٢٠ ھەزار پێشمەرگە پارێزگاری شارەکەیان دەکرد. لە دەوروبەری سلێمانی شەڕی قورس ڕوویدا. دوای ئەوەی ماوەی ١٠ ڕۆژ پێشمەرگە بەرەنگاری ھێزەکانی عێراقی کرد کە زیاتر لە ٩٠ ھەزار سەرباز بوون بە پاڵپشتی تانک و فڕۆکە، دواجار کشانەوە بۆ ناو شارەکە. لە ھەردوولادا زیانە گیانییەکان قورس بوون، پێشمەرگە، کە چەکی کەمتریان پێبوو، ٦ ھەزار کوژراویان ھەبوو لە کۆی ئەو ٢٠ ھەزار ھێزە بنەڕەتییەی ھەیان بوو، بەھۆی ئەوەی سوپای عێراق مەشقی تاکتیکی نەبوو، تووشی قوربانییەکی گەورە بوون و نزیکەی ١٧ ھەزار سەربازیان لەدەستدا.

لە ٣١ ی ئاداردا ھێرش و پەلاماری حکوومەت بۆسەر خودی شارەکە دەستی پێ کرد. ھێرشەکە لە ڕۆژئاواوە دەستی پێ کرد و سەرنجی خستە سەر گەڕەکە مەدەنییەکانی بەختیاری و ڕزگاری. ھەروەھا ناوچەی ئازادیش بە قورسی و بە ھێرشی ھەلیکۆپتەرەکان لێیدرا. لە ١ی نیسان دا، پێشمەرگە ھێرشی کردە سەر ھێزەکانی عێراق لەو گردانەوە کە بەسەر گەڕەکی بەختیاریدا دەڕوانێت، لە ھێرشەکەدا چارەکێکی تانکەکانی سوپای عێراقی تێکشکێندران بەڵام لە ٢ ی نیسان پێشمەرگە داوای لە خەڵکی سڤیل کرد شارۆچکەکە چۆڵ بکەن و بەرەو باکوور ھەڵبێن پێش ئەوەی ھێزەکانی عێراق بێنە شارەکەوە. لە دوایین ھەوڵیدا بۆ ھێشتنەوەی شارەکە لەژێر کۆنترۆڵیدا، پێشمەرگە ھێرشێکی خۆکوژی دەستپێکرد بەناوی شەھید مەحموود، کە تێیدا چەندین یەکەی ھێزەکانی پیادەی عێراقیان کۆتایی پێبھێنا و تا کۆتایی ٢ی نیسان بە سەرکەوتوویی ڕێگای سنەیان کۆنترۆڵ کرپ. بۆ ئەوەی لە قڕکردن دوورکەونەوە، ئەو پێشمەرگانەی مابوون کشانەوە بۆ چیای قەندیل. لە ٣ی نیسان سوپای عێراق کۆنترۆڵی شارەکەی کرد کە وەک شارێکی تارمایی وابوو بەھۆی ئەوەی ھەموو خەڵکی مەدەنی لە ترسی تۆڵەکردنەوەی حکوومەت ھەڵھاتبوون. شارەکە دواتر ڕووبەڕووی تاڵانکاری ھێزە عێراقییەکان بوویەوە.

دەرئەنجام[دەستکاری]

دوای ئەوەی بەشێکی زۆر لە کوردەکان گەڕانەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان، لە مانگی تەمموزدا پێشمەرگە بڕیاری دا جارێکی دیکە ڕووبەڕووی سوپای عێراق ببنەوە. ڕۆژی ٢٠ی تەممووز، پێشمەرگەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، ھێرشێکی ھاوبەشیان کردە سەر شارەکانی ھەولێر و دھۆک و سلێمانی. لە تشرینی یەکەمی ١٩٩١ ئاگربەست واژوو کرا کە تێیدا حکوومەت کۆنترۆڵی چەند ١٦ ھەزار کیلۆمەتر دووجای لە خاکی عێراق بەجێھێشت لەژێر دەسەڵاتی ھێزەکانی پێشمەرگەدا. ئەم ناوچەیە بوو بە ھەرێمێکی کوردی خۆبەڕیوەبەری بەشێک لە عێراق و بە تەواوی لەلایەن سەدام حوسێنەوە ئابڵوقە درا و لە باقی وڵات دابڕدرا.[٢][٣]

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری shura نەدراوە
  2. ^ ئ ا ب "The 1991 Uprising in Iraq And Its Aftermath". Hrw.org. Retrieved 16 October 2014.
  3. ^ ئ ا "History of Peshmerga" (PDF). Etd.lib.fsu.edu. p. 59. Archived from the original (PDF) on 29 October 2013. Retrieved 16 October 2014.