ئەمنە سوورەکە
_in_Sulaymaniyah_03.jpg)
ئەمنە سوورەکە (بە عەرەبی: متحف الأمن الأحمر، بەمانای زیندانی سوور)[١] مۆزەخانەکەیە لە ھەرێمی کوردستان. یەکێکە لە مۆزەخانە نیشتمانییەکانی شاری سلێمانی. پێش ئەوەی مۆزەخانە بێت بینایەک بووە بۆ کۆلێژی کشتوکاڵ، دواتر بووەتە ناوەندێکی ئیدارەی ناوخۆیی، دواتر بووە بە زیندانی دەستگیرکراوەکانی ڕژێمی ڕووخاوی سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق. لە ساڵی ١٩٩١ بیناکە ئازاد کرا و کرا بە مۆزەخانە کە چەندین بەش لەخۆدەگرێت کە چۆنییەتی ژیانی گەلی کورد لەو سەردەمەدا و کاریگەرییەکانی ئەشکەنجە و کوشتن و شێوازەکانی ڕوون دەکەنەوە. مۆزەخانەکە ڕۆژانە لە کاتژمێر ھەشتی بەیانی تا چواری پاشنیوەڕۆ دەرگاکانی بەڕووی سەردانکەراندا دەکاتەوە. لە ساڵی ٢٠١٤ بەشی نوێ بۆ مۆزەخانەکە زیاد کرا.[٢][٣]
زیندان
[دەستکاری]لە ساڵی ١٩٧٩ تا ١٩٩١ لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێن لە عێراق ئەمنە سوورەکە بارەگای باکووری بەڕێوەبەرایەتیی ئاسایشی گشتیی دەزگای ھەواڵگریی وەزارەتی ناوخۆی عێراق بووە بە شێوەیەکی ھاوبەشی بە ئەمن ناو دەبرا.[٤] خەڵکێکی زۆر لەوێ بەندکراون بەتایبەتیی قوتابی و ناشناڵیستە کوردەکان و ناڕازییەکانی تر. زۆر کەس ئەشکەنجەدراون و دەستدرێژییان کراوەتە سەر. لە شەڕی سلێمانی (١٩٩١) ھێزە ئەمنییەکانی عێراق و سەربازەکان کشانەوە بۆ بارەگای ئەمن کە وەک سەنگەری بەعس لە شارەکەدا خزمەتی دەکرد و نزیکەی دوو ڕۆژ تا ئەو کاتەی لەلایەن ھێزەکانی پێشمەرگەوە زیندانەکە گیرا و لەدوای ٢ سەعات پەلاماردان. چەکداران بەخێرایی ٣٠٠ ئەمینداریان لە سێدارەدا، لەگەڵ کوشتنی خەڵکێکی زۆری مەدەنیی تووڕەی دیکە. گرووپێکی دایکان کە کوڕەکانیان لەناو شەڕەکەدا کوژرا بوون بەردباران کران و ٢١ عێراقی کوژران. لەکۆی گشتیی نێوان ٧٠٠ تا ٨٠٠ پۆلیس و سەربازی نھێنیی کوژران ھەرچەندە لەلایەن سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان مەسعوود بارزانییەوە چەندین سەرباز لێخۆشبوون و ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە ماڵ و حاڵی خۆیان لە باشوور[٥] بیناکە چەندین شوێنەواری گوللەی ھەیە لەو شەڕەدا ڕوویداوە[٦]
مۆزەخانە
[دەستکاری]لە ٢٠٠٣دا،[٧] مۆزەخانەیەک لە شوێنەکە کرایەوە بووە بەڵگەنامەی مافەکانی مرۆڤ لە عێراقی سەددام حوسێن. مۆزەخانەکە شەش ڕۆژ لە ھەفتەیەکدا کراوەیە، ئامادەبوون تێیدا بەخۆڕایییە.[٦] نمایشەکانی مۆزەخانەکە بریتین لەوەی چۆن خەڵک لە زیندان ئەشکەنجەدراون و لەگەڵ یادکردنەوەی ١٨٢ ھەزار کورد لە ھەڵمەتی ئەنفالی جینۆسایددا کوژراون، لەگەڵ پیشاندانی گوندەکانی کورد کە لە کاتی ھەڵمەتەکەدا خاپوورکران. ھەروەھا پێشانگایەکی تر ھەیە لەسەر ئەنفال و وێنەی لاشەی ھەڵواسراو و ناوی ئەو کوردانەی کە کوژراون یان بێ سەر و شوێن بوون پێشانگایەکی دواتر لەسەر کوژراوانی پێشمەرگە لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شامەوە (داعش).[٧] لە مۆزەخانەدا مێژووی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە گێڕانەوەیەکی کوردایەتیی بەکارھاتووە.[٨] بەپێی پاییز کۆکریل عەبدوڵڵا، مۆزەخانەکە ھەوڵ دەدات بە یادکردنەوەی ئەو پێشێلکارییانەی مافی مرۆڤ دژی کورد کراوە، کورد وەک نەتەوە و دەوڵەتێک پێک بھێنێت و سنووری ناسنامەی نەتەوەی کورد پێک بھێنێتەوە.[٧][١]
- پێشانگای مۆزەخانەکە
پارچە تۆپەکان لە دەرەوە پیشان دەدرێن
خانەی بەندینخانەی بنیاتنراوە
ئەشکەنجەدانی دەستگیرکراوان بە کارەبا و لەسێدارەدانیان
ئەشکەنجەدانی زیندانییەک بە فەلاقەکردن
ھۆڵی ئاوێنەکان
ژنە زیندانییەک کە دەستدرێژیی سێکسی کراوەتە سەر تا منداڵێکی لە دایک بووە- ھۆڵی ئاوێنەکان
ئەمنە سوورەکە (٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩)
بەندیخانە
[دەستکاری]لەنێوان ساڵانی ١٩٧٩ بۆ ١٩٩١، لە سەردەمی دەسەڵاتی سەدام حسێن لە عێراق، (ئەمنە سوورەکە) بارەگای سەرەکیی باکووری (فەرمانگەی ئاسایشی گشتی) بوو؛ کە دەزگایەکی هەواڵگریی سەر بە وەزارەتی ناوخۆی عێراق بوو و لە ناو خەڵکدا بە کورتکراوەیی تەنیا بە (ئەمن) دەناسرا. لەوێدا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک بەند کرابوون، بەتایبەتی قوتابیان، نەتەوەخوازانی کورد و جیابیرانی دیکە. زۆرێکیان ئەشکەنجە دراون و دەستدرێژییان کراوەتە سەر. لە کاتی جەنگی سلێمانی لە ساڵی ١٩٩١دا، کاربەدەستانی ئاسایش و سەربازانی عێراق پەنایان بردە بەر بارەگای (ئەمن)، کە وەک قەڵایەکی بەهێزی بەعسییەکان لە شارەکەدا مابووەوە. ئەوان بۆ ماوەی نزیکەی دوو ڕۆژ بەرپەرچی ڕاپەڕیوانیان دایەوە، تا دواجار دوای هێرشێکی چڕی دوو کاتژمێری، بەندینخانەکە لە لایەن هێزەکانی پێشمەرگەوە کۆنتڕۆڵ کرا. ڕاپەڕیوان ٣٠٠ کارمەندی (ئەمن)یان بەبێ دادگاییکردن کوشت، هەروەها خەڵکی تووڕەش ژمارەیەکی زۆری دیکەیان لەناو بردن. کۆمەڵێک لەو دایکانەی کە کوڕەکانیان لەناو ئەو کۆمەڵگەیەدا کوژرابوون، بە بەردبارانکردن و بەکارهێنانی تەور، ٢١ کەسیان لەو عێراقییانە کوشت. بە گشتی، لەنێوان ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ پۆلیسی نهێنی و سەرباز کوژران؛ هەرچەندە ژمارەیەکی زۆر لە سەربازانی زۆرەملێ لە لایەن مەسعوود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە لێخۆشبوونیان بۆ دەرکرا و ڕێگەیان پێ درا بگەڕێنەوە بۆ ماڵەکانیان لە باشوور. تەلارەکە چەندین شوێنەواری گوللەی ئەو جەنگەی پێوە ماوە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 Cockrell-Abdullah، Autumn (٢٠١٨). «Constituting Histories Through Culture In Iraqi Kurdistan». Zanj: The Journal of Critical Global South Studies. ٢ (1): ٦٥–٩١. doi:١٠.١٣١٦٩/zanjglobsoutstud.٢.١.٠٠٦٥. ISSN ٢٥١٥-٢١٣٠. JSTOR ١٠.١٣١٦٩/zanjglobsoutstud.٢.١.٠٠٦٥.
- ↑ https://web.archive.org/web/20170107170522/http://www.middle-east-online.com/?id=200461
- ↑ https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=29467[بەستەری مردوو]
- ↑ «ENDLESS TORMENT: The 1991 Uprising in Iraq And Its Aftermath». Human Rights Watch. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «ENDLESS TORMENT: The 1991 Uprising in Iraq And Its Aftermath». Human Rights Watch. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 Crowcroft، Orlando (٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣). «The World's Most Depressing Museum Is in Iraq, of Course». www.vice.com (بە ئینگلیزی). لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- 1 2 3 Larkin، Craig (٢٠٢٠). «Ethnic Identity, Memory, and Sites of Violence». لە Salvatore، Armando؛ Hanafi، Sari؛ Obuse، Kieko (eds.). The Oxford Handbook of the Sociology of the Middle East (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. doi:١٠.١٠٩٣/oxfordhb/٩٧٨٠١٩٠٠٨٧٤٧٠.٠١٣.٣٠. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٠٠٨٧٤٧-٠.
- ↑ «The Museum of Amna Suraka: a Critical Case Study of Kurdistani Memory Culture». Leiden University (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
