ڕاپەڕینی ئاگری

ڕاپەڕینی ئاگری
بەشێک لە سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا
لە چەپەوە بۆ ڕاست: خالس بەگی سپکی، ئیحسان نووری پاشا، فەرزەندە.
ڕێکەوت تشرینی یەکەمی ۱۹۲۷ – ١٧ ئەیلوول ١٩٣٠ شوێن پارێزگاری کاراکۆسە (ئێستا ئاگری)، تورکیا ئەنجام سەرکەوتنی تورکیا ڕاپەڕین سەرکوت کرا ھەڵوەشاندنەوەی کۆماری ئارارات
شەڕکەرەکان
تورکیا	کۆماری ئارارات پشتیوانان: فێدراسیۆنی شۆڕشگێڕی ئەرمەنی
فەرماندە و سەرکردەکان
مستەفا کەمال ئاتاتورک عیسمەت ئینۆنو فەوزی پاشا ئبراھیم تالی ئۆنگۆرەن عیززەتین پاشا ساڵح پاشا	ئیحسان نووری پاشا ئیبراھیم حەسکی فەرزەندە خالس بەگی سپکی
یەکە تێوەگڵاوەکان
سوپای سێیەم IX Corps VII Corps	خۆییبوون
ھێز
١٠٬٠٠٠–١٥٬٠٠٠ ھێز	٥٬٠٠٠–٨٬٠٠٠
زەرەر و زیانە گیانییەکان
٤٬٥٠٠–٤٧٬٠٠٠

ڕاپەڕینی ئاگری، ھەروەھا ناسراو بە ڕاپەڕینی ئارارات، یەکێک لە ڕاپەرینییەکە کوردەکانی پارێزگای ئاگری، لە باکووری کوردستان، دژی حکوومەتی تورک لە ١٩٣٠ بوو. سەرکردەی ھێزە چەکدارەکان لە کاتی ڕاپەڕین ئیحسان نووری پاشا لە ھۆزی جیبران بوو.

پێشینە

لە ١٩٢٦، پێش ڕاپەڕینی ئاگری، ئیبراھیم حەسکی ڕێبەرایەتیی ھۆزەکانی حەسەنان، جەلالی و حەیدەرانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا (١٦ی ئایار–١٧ی حوزەیرانی ١٩٢٦). لە ١٦ی ئایار، ھێزە کوردییەکان لە ناوچەی دەمیرکاپی دژی فەوجی ٢٨ی پیادەی فیرقەی ٩ی پیادەی سوپای تورکیا و فەوجێکی ژەندرمە جەنگان. ھێزەکانی تورکیا تێکشکان و فەوجی ٢٨ی پەرتەوازە ناچار بوو بەرەو دۆغوبایەزید پاشەکشە بکات. لە ١٦/١٧ی حوزەیران، حەسکی و ھێزەکانی لەلایەن فەوجەکانی ٢٨ و ٣٤ی سوپای تورکیا دەورە دران و ناچار بوون لە ڕێگەی یوکاری دەمیرکاپی بەرەو ئێران پاشەکشە بکەن.

خۆییبوون

لە ١١ی حوزەیرانی ١٩٣٠، وەڵامە چەکدارییەکان بە سەرکردایەتیی ساڵح پاشا بۆ ڕاپەڕینەکە لەلایەن سوپای تورکیاوە دژی یاخیبووەکانی ئاگری دەستی پێ کرد. بەپێی وادی جەوایدە، خۆییبوون، ڕێکخراوی ناسیۆنالیستی کوردیی کورمانجی کە ھەماھەنگیی ڕاپەڕینەکەی دەکرد، بەپەلە داوای یارمەتیی لە کوردان کرد. ئەوە ڕاپەڕینێکی کوردی بوو لەلایەن زۆربەی کوردانی کورمانجی، کە ژمارەیان زۆر زیاتر بوو لە قزڵباشەکانی دێرسیم. ھەر بۆیە، بۆ بێزاریی تورکەکان، داواکاریی خۆییبوون لە بەرەیەکی بەرفراواندا وەڵام درایەوە بە ھێرشێکی پێچەوانە لە کێوی تندوورەک، ئیدر، ئەردیش، کێوی سوبحان، وان و بدلیس، کە تورکەکانی ناچار کرد بە شێوەیەکی کاتی ھێرشەکەیان دژی ئاگری ڕابگرن. لە تەممووزدا، خۆییبوون بڕیاری دا لە شەوی ٤–٥ی ئابدا ھێزی کۆمەک لە سووریاوە بۆ ڕاپەڕینەکە بنێرێت. دەبوو پێنج گرووپی جیاواز لەلایەن ھاجۆ ئاغا، قەدری جەمیلپاشا، خەمیل کوڕی ئیبراھیم پاشا، ڕەسووڵ ئاغا محەممەد لە ناوچەی بۆتان و مستەفا و بۆزان شاھین سەرکردایەتی بکرێن. بەڵام پلانەکە وەک ئەوەی بڕیاری لێ درابوو جێبەجێ نەکرا، و سێ لە ھێزە کۆمەکەکان گەڕانەوە دوای ئەوەی ھەستیان بە ماندووبوونی پیاوەکانیان کرد.

دوایین ھێرش دژی کێوی ئاگری

تا کۆتاییی ھاوینی ١٩٣٠ ھێزی ئاسمانیی تورکیا پێگەکانی کوردی لە دەوروبەری کێوی ئاگری لە ھەموو ئاراستەکانەوە بۆردوومان دەکرد. بەپێی ژەنەڕاڵ ئیحسان نووری، باڵادەستیی سەربازیی ھێزی ئاسمانیی تورکیا کوردانی بێ ورە کرد و بووە ھۆی خۆبەدەستەوەدانیان.

لە ماوەی ڕاپەڕینەکەدا، ھێزی ئاسمانیی تورکیا ھەروەھا بۆردومانی چەندین ھۆز و گوندنشینی کوردی کرد. بۆ نموونە، ھۆزەکانی ھالیکانلی و ھەرکی لە ١٨ی تەممووز و ٢ی ئاب، بە ڕیزبەندی، بۆردوومان کران. گوندە یاخیبووەکان بە بەردەوامی لە ٢–٢٩ی ئاب بۆردومان کران. لە ١٠–١٢ی حوزەیران پێگەکانی کورد بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆردومان کران، و ئەمەش کوردەکانی ناچار کرد بەرەو پێگە بەرزەکانی دەوروبەری کێوی ئاگری پاشەکشە بکەن. لە ٩ی تەممووز ڕۆژنامەی «جومھوریەت» ڕای گەیاند کە ھێزی ئاسمانیی تورکیا بۆمب بەسەر کێوی ئاگریدا «دەبارێنێت». ئەو کوردانەی لە بۆردوومانەکان ڕزگاریان ببوو، بە زیندوویی دەستگیر کران. لە ١٣ی تەممووز، ڕاپەڕین لە زیلان سەرکوت کرا. فەوجی ١٠–١٥ فڕۆکە بۆ تێکشکاندنی ڕاپەڕینەکە بەکارھێنران. لە ١٦ی تەممووز، دوو فڕۆکەی تورکی خرانە خوارەوە. بۆردومانی ئاسمانی بۆ چەند ڕۆژێک بەردەوام بوو و کوردەکانی ناچار کرد بەرەو بەرزیی ٥٠٠٠ مەتر (١٦٠٠٠ پێ) پاشەکشە بکەن. تا ٢١ی تەممووز، بۆردوومان چەندین قەڵای کوردی وێران کردبوو. لە ماوەی ئەم ئۆپەراسیۆنانەدا، سوپای تورکیا ٦٦٠٠٠ سەربازی کۆ کردەوە (بە پێچەوانەی ئەمە ڕۆبێرت و. ئۆڵسن لە بەرھەمێکی تردا ژمارەی ١٠٠٠٠–١٥٠٠٠ سەرباز دەدات، بەرھەمەکانی تریش ئەم ژمارانە باس دەکەن) و ١٠٠ فڕۆکە. دوایین ھێرشی گەورەی ڕاپۆرتکراوی کوردەکان لە ٢ی ئەیلوول ڕووی لە وان کرد. یاخیبووەکان وردە وردە بەھۆی ژمارەی زۆری سوپای تورکیا تێکشکێنران. شاڵاوەکە دژی کوردەکان تا ١٧ی ئەیلوولی ١٩٣٠ کۆتایی ھات.

ڕاپەڕینەکە لە ١٩٣١دا شکستی ھێنا، و تورکیا کۆنترۆڵی ناوچەکەی وەرگرتەوە.

دەرئەنجام

لەبەر ئەوەی سنووری نێوان تورکیا و ئێران بە تەنیشت کێوی ئاگریی بچووکدا تا لووتکەکەی دەڕۆیشت، تورکیا نەیدەتوانی ڕێگری لە شەڕکەرە کوردەکان بکات لە بەزاندنی سنوور لەو شوێنەدا. بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە تورکیا داوای کرد کە تەواوی کێوەکەی بۆ چۆڵ بکرێت. لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٣٢، فارس و تورکیا ڕێککەوتنامەی پەیوەست بە دیاریکردنی سنووری نێوان فارس و تورکیایان (ناوی فەرمی بە فەڕەنسی «ئاکۆرد ڕێلاتیف ئا لا فیکساسیۆن دێ لا لیگنە فرۆنتیێر ئێنترێ لا پێرسێت ئێ لا تورکی») لە تاران واژوو کرد. تورکیا کۆنترۆڵی تەواوی بەسەر چیاکانی ئاگریی بچووک و ئاگری و خاکی نێوان گوندی ئەرمەنیی گویربەران و کوچ داغ وەرگرت. وەک قەرەبوو، وڵاتی فارس نەوەد میلی چوارگۆشەی لە نزیک قۆتور دەست کەوت.

فەرماندەی ڕاپەڕینەکە ڕۆڵی ھێزی ئاسمانیی تورکیای لە شکستپێھێنانی ڕاپەڕینی ئاگری لە پەرتووکەکەیدا بە ناوی «لا ڕیڤۆڵت دێ لاگریدەغ» (ڕاپەڕینی کێوی ئاگری) بە بەڵگە کردووە.