دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

وتاری ھەڵبژێردراو ١

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١

وێنەی مانگی تەواو کە لە باکووری زەوییەوە سەیر کراوە

مانگ ھەروەھا پێی دەوتریت ھەیڤ (بە ئینگلیزی: Moon، بە عەرەبی: القمر) بەکار ئەھێنرێت بۆ ئاماژەدان بەھەر تەنێکی ئاسمانی یان دەستکرد، کە بە خولگەیێکی دیاری کراو بەدەوری زەویدا ئەسووڕێتەوە، یان ھەر ھەسارەیەکی تر، بۆ نموونە ھەسارەی کەیوان ھەژدە مانگی - پاشکۆی ھەیە. مانگ ناوێکی تریشی ھەیە، کە ھەندێ جار پێی ئەگوترێت (لونا)، لایەکی تری مانگ کە لەسەر زەویەوە نابینرێ پێی ئەوترێ (لای - تەنیشتی - دوور)، یان (ڕووی تاریک)، بۆیەش ئەم ناوەی پێ ئەوترێ چونکە مرۆڤ ناتوانێ لەسەر زەوی بیبینێ، وە ئەگەر گالیسکەیەکی بۆشایی بچێ بۆ ئەم ڕووە تاریکە، پەیوەندی بێ تەلیش ئەپچڕێ لە نێوان زەوی و گالیسکەکەدا. لەم وتنانەش مەبەست مانگە ناسراوەکەی نێو خەڵکانە، مانگی پاشکۆی زەوی. مانگ نزیکەی چوار ھەفتە جارێک خولێک بە دەووری زەویدا لێ ئەدات، وە لەدوای تێپەڕ بوونی ھەر کاتژمێرێک، بە ئەندازە نیو پلە ئەجوڵێ، و ڕۆیشتنەکەشی بەسەر خولگەیێکە کە لار ئەبێتەوە بەسەر بازنەی کۆشک (zodiac) بە نزیکەی پێنج پلە.

زیاتر...

وتاری ھەڵبژێردراو ٢

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢

گڵۆپی پلازما

دۆخی پلازما (بە ئینگلیزی: Plasma) دۆخێی تایبەتیە لە دۆخەکانی ماددە، بریتییە لە گزێکی بە ئایۆن بوو کە ئەلیکترۆنەکانی سەربەستن و بە گەرد یان گەردیلەکەوە نەبەستراون، ئەگەر ماددە لە سروشتدا لە سێ دۆخدا ھەبێت (ڕەقی، شلی، گاز) ئەوا پلازما دۆخی چوارەمی ماددەیە. بە پێچەوانەی گازەکانەوە چەند سیفەتێکی تایبەتی ھەیە بە ئایۆن بوون دەبێتە ھۆی دەرچوونی ئەلکترۆنێک یان زیاتر لە کاتێکدا گەرمی یان وزەیەکی دیاریکراو دەدرێتێ، ئەم بارگە کارەباییە پلازما یان ماددە جیوەییەکە دەکاتە گەیەنەرێک بۆ کارەبا، بۆیە بەھێز بەرەو بواری موگناتیسی کێش دەبێت. پلازما شێوەی گازێکی ھاوتا (مامناوەند) وەردەگرێت کە لە ھەور دەچێت بۆ نموونە ئەستێرەکان یان وەک گورزەیەکی بە ئایۆن بوو دێت کە تەپوتۆز و دەنکۆڵەکانی تێدایە و پێی دەڵێن پلازمای تەپ و تۆزاوی، ئەمەش بەھۆی گازی بە ئایۆن بووەوە دروست بووە کاتێک ئەلکترۆن بۆ دوور لە ناوک ھەڵدەدڕێت بارگە پۆزەتیڤ و نێگەتیڤەکان سەربەستتر دەبن.

زیاتر...

وتاری ھەڵبژێردراو ٣

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣

Diamond-and-graphite-with-scale.jpg

کاربۆن (بە ئینگلیزی: Carbon) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان، کە لە سروشتدا بە زۆر شێوە دەبینرێ. کاربۆن لە ھەموو بوارەکانی ژیان بەشدارە، بە تایبەتی کیمیای ئەندامی. یەکێکە لە نا کانزاکان، توانای دروستکردنی بەندی ھاوبەشی ھەیە لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە توخمەکان، لە پێکھاتەی زیاتر لە دە ملیۆن ئاوێتەدا بەشدارە، لەگەڵ ئۆکسجین یەک دەگرێ بۆ پێکھێنانی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن کە زۆرگرنگە لە گەشەکردنی ڕووەک. لەگەڵ ھایدرۆجین یەک دەگرێ بۆ پێکھێنانی ھایدرۆکاربۆنەکان کە لە زۆربەی پیشەسازییەکان بەکاردێ. وە لەگەڵ ئۆکسجین و ھایدرۆجین یەک دەگرێ بۆ پێکھێنانی ترشە چەورییەکان کە پێویستە بۆ ژیان وە ھەرورھا ئەستەری لێ دروست دەکرێ کە تام و بۆنی میوەی لێ دێ . ھەروەھا (C-١٤) بەکاردێ لە دیارکردنی تەمەن بە ڕێگای تیشک. توخمی کاربۆن تایبەتمەندی خۆی ھەیە چونکە زۆر شێوەی ھەیە لە نەرمترین شێوە (گرافیت) بۆ ڕەقترین شێوە (ئەڵماس) وە ھەروەھا توانایەکی زۆری ھەیە بۆ دروست کردنی بەندی ھاوبەش لەگەڵ توخمەکانی تر وە ھەروەھا لەگەڵ گەردیلەی تری کاربۆن.

زیاتر...

وتاری ھەڵبژێردراو ٤

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤

وێنەی کونیێکی ڕەش

کونە ڕەشەکان (بە ئینگلیزی: Black hole) بریتین لەو بۆشاییانەی‌ کە لە گەردوندا بە شێوەی‌ چاڵێکی‌ ڕەش دەردەکەون و توانای‌ راکێشانی‌ ھەر شتێکیان ھەیە بۆ ناو سکی‌ خۆیان کە لە نزیکیانەوە تێپەڕبن ھەرچەندە ئەو تەنە بە سەدەھا جار لە خۆشیان گەورەتر بێت. چەقەکەی (ناوەندەکەی) جیا دەکرێتەوە بە ھێزێکی ڕاکێشەری زۆر گەورە کە لە ناکۆتا نزیک دەبێتەوە بە شێوەیەک کە توانای ھەڵلوشینی ھەموو ئەو شتانەی ھەیە کە لێی نزیک دەبنەوە لەوانە مرۆڤ، کەشتی ئاسمانی، گەرمی، ھەتا ئەستێرەیەک یان ھەسارەیەکیش و تەنانەت ڕووناکی سەرەڕای ئەو خێراییە زۆرەی ناتوانێت ڕزگاری بێت لەو ھێزە ڕاکێشەرەی کە دەبێتە ھۆی کەوتنە ناوەوەی بۆ ناو ئەو کونە و ھەڵلوشینی. ھەرگیز ڕووناکی ناتوانێت لەو کونە بێتە دەرەوە لەبەر ئەوە تاریکە و ناتوانرێت ببینرێت. کونە ڕەشەکان پارچە پارچە نابن و بچووکیش نابنەوە ، بەڵکو بەھۆی ھەڵلوشینی شتەکانی دەوروپشتییانەوە بەردەوام لە گەورەبووندان بۆیە ھێزی کێشکردنیان زۆر دەبێت تاوای لێدێت دوور نیە ئەو گەلە ئەستێرەیەش قووت بدات کە خۆی بەشێکە لێی، و وردە وردە بکەوێتە پەل ھاویشتن بۆ گەلە ئەستێرەکانی دیکەش.

زیاتر...

وتاری ھەڵبژێردراو ٥

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٥

Ecliptic plane 3d view.gif

کۆمەڵەی خۆر پێک ھاتووە لە ھەموو ئەو ھەسارانەی کە بەھۆی ھێزی ڕاکیشانەوە بەدەوری خۆردا دەسورێنەوە. لە پێکھێنەرەکانی کۆمەڵەی خۆر جگە لە ھەسارەکان مانگ و ئەستێرە و نەیزەک و پارچەی بچوکی جیابوەوە لە خۆر و ھەسارەکانی تر و خۆڵ و گاز پێک دێت. ھەموو پێکھێنەرێکی کۆمەڵەی خۆر بە دەوری خۆردا دەسورێتەوە. خۆر نزیکەی ٪٩٨ ھەموو ئەو ماددانەی تێدایە کە پێکھێنەری کۆمەڵکەن. گەورەترین بەشی کۆمەڵکەیە و زۆرترین ھێزی کێشکردنی ھەیە. بەھۆی گەورەیی قەبارەکەیەوەو رێژەی زۆری گەرد و گەردیلەوە ھێزێکی ھێندە گەورەی کێشکردنی ھەیە کە ھەموو ھەسارەکانی کۆمەڵکە بەدەوری خۆیدا دەسورێنێتەوە. لەکاتێکدا ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر ھەوڵدەدەن لە رێرەوی سورانەوەکە دەربچن و بەرەو گەردونێکی نادیار و لەلایەکی کەشەوە خۆر لە رێی ھێزکێشکدرنەکەیەوە ھەوڵ دەدات ھەریەک لەو ھەسارانە بەرەو ناوکی خۆی بەرێت بەرەنجامی ئەو دوو ھێز پێچەوانەیە ھاوسەنگیەک دروستدەکات و ھاوسەنگیەکەش بریتیە لەو تەوەرەی خولانەوەیەی کە ھەر ھەسارەیەک بەدەوری خۆردا ھەیەتی، بۆ نمونە زەوی لەماوەی ٣٦٥ ڕۆژدا ڕۆشتنێکی تەواو لەسەر تەوەرەکەی بەدەوری خۆردا دەکات.

زیاتر...

وتاری ھەڵبژێردراو ٦

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٦

وێنەی چینەکانی زەوی

زەویناسی (بە ئینگلیسی: Geology) زانست و توێژینەوەی ماکی خۆگر و تراوی پێکھێنەری جەستەی زەویە. زانستی زەویناسی کە ناسراوە بە (geoscience جیۆلۆجیا) لە کۆمەڵە زانستێک پێکھاتووە کە پەیوەستە بە توێژینەوە دەربارەی دروستبوونی زەوی و پێکھاتە و پەیوەندی بە گەردوون و گۆڕانکاریە بەردەوامەکان لە رێگەی کارتێکردنی فاکتەرە دەرەکی و ناوخۆییەکانەوە، کە پەیوەستن بە گەڕئەستێرەی زەوی و چۆنیەتی دروستبوونی و پێکھاتە سەرەکیەکانی و دیاری خستن و شیکردنەوەی پێکھاتە سەرەکیەکانی فیزیایی و کیمیاوی ناخی زەوی.

جێگەی ئاماژە پێدانە لە کۆنەوە زۆرێک لە زانستەکانی تریان بەکارھێناوە بۆ زیاتر شارەزایی بوون لە زەوی و پێکھاتەکانی وەک: زانستی فیزیا و کیمیا و گەردوونناسی و بیرکاری و زانستی زیندەوەرزانی، ئەمەش لە پێناو گەیشتن بە ئامانجێکی زانستی لە چۆنیەتی دروستبوونی پێکھاتە چین چینەکانی زەوی بە ھەموو بەشەکانیەوە ، لە رێگەی دۆزینەوەی تەواوی ئەو مادانەی کە لە زەویدا ھەن، وەک ( ئاسن و خەڵووز و نەوت و بەرد و ئاو و ھتد).

زیاتر...

وتاری ھەڵبژێردراو ٧

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٧

وێنەی دەرچوونی تیشکی گاما لە ناوکی گەردیلە

تیشکی گاما (بە ئینگلیزی: Gamma Ray) تیشکێکی کارۆموگناتیسییە بەمەش لە شەپۆلەکانی ڕووناکی دەچێت بێجگە لەوەی کە درێژی شەپۆلەکەی زۆر لە درێژی شەپۆلی ڕووناکی کورتترە واتا لەرەی شەپۆڵی زیاترە لەھەریەک لە (حەوت جۆرەکانی شەبەنگی کارۆموگناتیسی) وزەیەکی زۆر بەرزی ھەیە و بە خێرایی ڕووناکی دەردەچێت، توانایەکی زۆری لە تێپەڕبوون بە ناو تەنەکاندا ھەیە، تەنھا ئەو بەربەستە ئەستوورانە نەبێت کە لە قوڕقوشم دروست کراون. ئەم تیشکە بەھۆی وزەکەیەوە دەناسرێتەوە، تیشکی گاما وزە زۆر بەرزەکان کە زاناکان تێبینیان کردوون لە ناوچە گەرمەکانی گەردوونەوە بێن، گەردیلە تیشکدەرەکان و تەقینەوە ناوکیەکان تیشکی گاما بەرھەمدەھێنن. ئەم تیشکانە دەتوانن شانەی زیندوو بکوژن، بۆیە لە بواری پزیشکیدا بۆ لەناوبردنی شانە شێرپەنجەییەکان بەکاردێن. تیشکی گاما ناتوانێت بە تەواوەتی بەرگە ھەوای زەوی ببڕێت بۆیە زاناکانی گەردوونناسی دەزگای کەشفکردنی تیشکی گاما لەسەر مانگە دەستکردەکان دادەنێن.

زیاتر...

وتاری ھەڵبژێردراو ٨

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٨ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٨

وتاری ھەڵبژێردراو ٩

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٩ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٩

وتاری ھەڵبژێردراو ١٠

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٠ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٠

وتاری ھەڵبژێردراو ١١

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١١ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١١

وتاری ھەڵبژێردراو ١٢

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٢ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٢

وتاری ھەڵبژێردراو ١٣

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٣ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٣

وتاری ھەڵبژێردراو ١٤

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٤ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٤

وتاری ھەڵبژێردراو ١٥

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٥ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٥

وتاری ھەڵبژێردراو ١٦

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٦ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٦

وتاری ھەڵبژێردراو ١٧

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٧ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٧

وتاری ھەڵبژێردراو ١٨

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٨ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٨

وتاری ھەڵبژێردراو ١٩

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٩ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/١٩

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٠

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٠ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٠

وتاری ھەڵبژێردراو ٢١

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢١ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢١

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٢

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٢ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٢

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٣

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٣ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٣

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٤

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٤ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٤

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٥

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٥ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٥

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٦

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٦ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٦

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٧

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٧ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٧

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٨

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٨ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٨

وتاری ھەڵبژێردراو ٢٩

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٩ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٢٩

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٠

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٠ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٠

وتاری ھەڵبژێردراو ٣١

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣١ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣١

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٢

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٢ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٢

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٣

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٣ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٣

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٤

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٤ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٤

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٥

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٥ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٥

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٦

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٦ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٦

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٧

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٧ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٧

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٨

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٨ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٨

وتاری ھەڵبژێردراو ٣٩

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٩ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٣٩

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٠

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٠ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٠

وتاری ھەڵبژێردراو ٤١

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤١ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤١

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٢

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٢ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٢

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٣

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٣ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٣

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٤

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٤ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٤

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٥

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٥ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٥

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٦

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٦ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٦

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٧

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٧ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٧

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٨

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٨ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٨

وتاری ھەڵبژێردراو ٤٩

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٩ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٤٩

وتاری ھەڵبژێردراو ٥٠

دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٥٠ دەروازە:زانست/وتاری ھەڵبژێردراو/٥٠