کونەڕەش

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە کونی ڕەشەوە)
Jump to navigation Jump to search
کونێکی ڕەشی ڕاستەقینە کە لە نیسانی ٢٠١٩ لەلایەن تەلیسکۆپی ئاسۆی ڕووداوەوە گیراوە

کونەڕەش یان کونی ڕەش (بە ئینگلیزی: Black hole) بریتییە لە بۆشایییەک کە لە گەردوون بە شێوەی کونێکی ڕەش دەردەکەوێت. کونەڕەشەکان توانای ڕاکێشانی ھەر شتێکیان ھەیە بۆ ناوەوەیان، کە لە نزیکیانەوە تێپەڕبێت، گەر ئەو تەنە بە سەدان جار لە خۆشیان گەورەتر بێت.

کونەڕەش چەقەکەی (ناوەندەکەی) بەوە جیا دەکرێتەوە کە ھێزێکی ڕاکێشەری(ڕاکێشانی) زۆر گەورەی هەیە لە ناکۆتا نزیک دەبێتەوە بە شێوەیەک کە توانای ھەڵلوشینی ھەموو ئەو شتانەی ھەیە کە لێی نزیک دەبنەوە لەوانە مرۆڤ، کەشتی ئاسمانی، گەرمی، ھەتا ئەستێرەیەک یان ھەسارەیەکیش و تەنانەت ڕووناکی سەرەڕای ئەو خێراییە زۆرەی کە هەیەتی ناتوانێت ڕزگاری بێت لەو ھێزە ڕاکێشەرەی کە دەبێتە ھۆی کەوتنە ناوەوەی بۆ ناو ئەو کونە و ھەڵلووشینی. ھەرگیز ڕووناکی ناتوانێت لەو کونە بێتە دەرەوە لەبەر ئەوە تاریکە و ناتوانرێت ببینرێت. کونە ڕەشەکان پارچە پارچە نابن و بچووکیش نابنەوە، بەڵکو بەھۆی ھەڵلوشینی شتەکانی دەوروپشتییانەوە بەردەوام لە گەورەبووندان بۆیە ھێزی کێشکردنیان زۆر دەبێت تاوای لێدێت دوور نیە ئەو گەلە ئەستێرەیەش قووت بدات کە خۆی بەشێکە لێی، و وردە وردە بکەوێتە پەل ھاویشتن بۆ گەلە ئەستێرەکانی دیکەش.

زانست چەند لێکدانەوەیەکی سەبارەت بەم نھێنییە ئەنجامداوە و چەندەھا ڕا و بۆچوون ھەیە لەبارەی دروست بوونی ئەو چاڵانەوە، یەکێک لەو ڕایانە دەڵێت ھەموو شتێک لە گەردووندا ژیانی بە سێ قۆناغدا تێپەڕدەبێت، ئەم یاسا گەردوونییە ئەستێرەکانیش دەگرێتەوە کە بریتیە لە قۆناغی لە دایک بوون و گەورەبوون و گەشەکردن و لە دوایشدا قۆناغی لاوازی و پیربوون و لە ناوچوونە واتە مردن، زاناکان پێیان وایە ئەم چاڵە ڕەشانە لە دوایین قۆناغی دوا ھەمینی ژیانی خۆیاندان و دەڵێن ھەرکاتێک قەبارەی تەنێک زیاد دەبێت بەو پێیەش ھێزی راکێشانی ئەو تەنە زیاد دەکات، بە پێی ئەم تیۆرییەش چاڵە ڕەشەکان لە قۆناغی گەورەبونێکی ئێجگار زۆردان بۆیە ھێزی راکێشانیان بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر زیادی کردووە و ھەموو شتێک بەرەو لای خۆیان کێش دەکەن تەنانەت تیشکیش ناتوانێت لە کایەی ڕاکێشانی ئەو چاڵانە ڕزگاری ببێت.

ھەندێک زانا پێیان وایە چاڵە ڕەشەکان پاشماوەی ئەو ئەستێرە گەورانەن کە تەقیونەتەوەو لە ئاکامی ئەو تەقینەوەیەش گەرماییەکی زۆر بەجێ ماوە لە بۆشایی گەردووندا و لە پاش ئەم تەقینەوەیەش جارێکی تر کۆبۆتەوە و ئەستێرەیەکی نیوترۆنییان دروستکردووە کە تیرەکەی ١٠ کیلۆمەتر دەبێت. چاڵە ڕەشەکان لە گەردیلەی نیۆترۆنی دروست بوون و چڕییەکی ئێجگار زۆریان ھەیە، چڕیەکەیان ھێندە زۆرە ئەگەر بە ئەندازەی کەوچکی چایەک لەو ماددەیە و بە تەرازویەک بیکێشین دەبینین کێشەکەی نزیکەی یەک میلیار تەن قورسە. چاڵە ڕەشەکان لە گەردونودا بە خێراییەکی زۆر لە ھاتووچۆیەکی بەردەوام دان و لە کاتی ئەو ھاتووچۆکردنەشدا ھەر شتیک لێییان نزیکببێتەوە بە خێرایی ھەڵی دەلووشن تەنانەت تیشکیش، لە بەر ئەم ھۆیە ناتوانرێن بەئاسانی ببینرێن مەگەر لە کاتیکدا نەبێت کە روبەڕی ئەستێرەک دەوەستێن.

ھەندێک زانای دیکە وایان پێناسە دەکەن کە وەک پاکژکەرەوەیەکی گەردوونی وەھان بۆ گواستنەوەی ئەو ئەستێرانەی کە ژیانیان تێدانەماوە بۆ جیھانیکی دیکە، یەکێک لەو سیفەتە سەیرانەی کە ئەم چاڵانە ھەیانە ئەوەیە لە پاش لووشدانی ھەر تەنێک ئەو تەنە بە شێوەیەک لە گەردووندا ون دەبێت کە دەڵێی ھەرگیز بوونی لەم جیھانەدا نەبووە.

دۆزینەوە[دەستکاری]

ئەلبەرت ئاینشتاین لە ساڵی ١٩١٥ز تیۆری (بیردۆزی) ڕێژەی گشتی خۆی خستەڕوو. دوای ئەوە گەردوونزانی ئەڵمانی بەناوی کاڕڵ شوارتس شیلیت سوودی لە ھاوکێشەکانی ڕێژەی گشتی بینی و پیشانیدا کە گەردوون لەدەورووبەری ئەو تەنانەی کە بارستاییان جیاوازە تا چ ڕادەیەک دەچەمێتەوە. ئەو دۆزییەوە کە ھەر بڕێک لە ماددە ئەگەر بە ڕادەیەکی زۆر بەرز چڕببێتەوە و بپەستێورێت ئەوا ھێزی کێشکردنەکەی بە ڕادەیەک دەبێت کە گەردوون دەچەمێنێتەوە و ھەموو ڕووناکیەک ھەڵدەگەڕێنێتەوە سەرخۆی و کونی ڕەش دەردەکەوێت، شوارتس شیلیت تەنھا بە لێکدانەوەی ھاوکێشەی ماتماتیکی (بیرکاری) کونی ڕەشی دۆزییەوە و ساڵی ١٩٦٧ز جۆن ویلێر ئەو تەنانەی ناونا کونەڕەش.

دەکرێت لە کام ماددە کونی ڕەش دروست بکرێت؟[دەستکاری]

دەتوانین لە ھەموو ماددەیەک کونی ڕەش دروست بکەین بە مەرجێک ھێزی کێشکردنەکەی یەکسان بێت بە خێرایی ڕووناکی بۆ نموونە دەتوانین زەوی بپەستێوین ھەتا نیوە تیرەکەی دەبێتە ٠٫٨٨ سانتیمەتر ئەوکاتە زەوی دەبێتە کونێکی ڕەش و گەردوون بەسەرخۆیدا دەچەمێنێتەوە ھەروەھا گونجاوە کونی ڕەش لە ئاو و ماددە شلەکانیش دروست بکەین.

سەرچاوەکان[دەستکاری]