ھیدۆنیزم

ھیدۆنیزم یا چێژپەرستی بریتییە لە خێزانە تیۆرییەک کە لە ھەموویاندا چێژ ڕۆڵی سەرەکیی ھەیە. چیژخوازیی سایکۆلۆژیک بانگەشەی ئەوە دەکات کە ھەڵسوکەوتی مرۆڤ لە ڕێگەی مەیلی بۆ زیاکردنی چێژ و کەمکردنی ئێش و ئازارەوە دیاری دەکرێت. چێژخوازیی نۆرماتیڤ یان ئەخلاقی، لە لایەکی ترەوە، لەبارەی ئەوەوەیە کە مرۆڤ چۆن «دەبێت» ھەڵسەوکەوت بکات نەک چۆن ھەڵسوکەوت دەکات: دەبێت بە دوای چێژەوە بێت و خۆی لە ئازار دوور بگرێت. بەو شێوەیەش لە لای جۆن لۆکیش بەختەوەریی مرۆڤ بریتییە لە کەمکردنەوەی ئازار و زیادکردنی چێژەکان.

شێوازەکان

دەستەواژەی «ڕێبازی چێژگەری» تەنھا ئاماژە بە یەک تیۆری ناکات، بەڵکو کۆمەڵێک تیۆری دەگرێتەوە کە باس لە ڕۆڵی چێژ دەکەن. زۆرجار ئەم تیۆرییانە پۆلێن دەکرێن بۆ «ڕێبازی چێژگەریی دەروونی»، «ڕێبازی چێژگەریی بەھایی» و «ڕێبازی چێژگەریی ڕەوشتی»، ئەمەش بەپێی گرنگیدانیان بە پەیوەندیی نێوان چێژ و پاڵنەرەکان، یان بەھا، یان ڕەفتاری دروست. ھەرچەندە ئەم جیاکارییانە لە فەلسەفەی ھاوچەرخدا باو بوون، بەڵام فەیلەسوفە سەرەتایییەکان ھەمیشە بە ڕوونی جیاوازییان لە نێوانیاندا نەکردووە، و ھەندێکجار چەندین بۆچوونیان لەناو تیۆرییەکانیاندا تێکەڵ کردووە.

ڕێبازی چێژگەریی دەروونی

«ڕێبازی چێژگەریی دەروونی»یان «چێژگەریی پاڵنەرانە» ئاماژەیە بۆ ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێت ھەموو کردارەکانی مرۆڤ ئامانجیان زیادکردنی چێژ و خۆلادانە لە ئازار، ئەم بۆچوونە وەک ڕاڤەیەکی ئەزموونی بۆ پاڵنەرەکانی مرۆڤ دادەنرێت، جا چ لە ئاستی ھۆشیاری بێت یان ناھۆشیاری. ڕێبازی چێژگەریی دەروونی زۆرجار وەک جۆرێک لە خۆپەرستی تێدەگەیەنرێت، بەو مانایەی کە خەڵکی ھەوڵ بۆ بەھێزکردنی بەختەوەریی تاکەکەسی خۆیان دەدەن، ئەمەش واتە ڕەنگە کەسێک پاڵنەری یارمەتیدانی کەسانی دیکەی نەبێت مەگەر سوودێکی کەسیی تێدا ببینێتەوە. بەم شێوەیە، پێشبینی دەکرێت پاڵنەرەکانی بە بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیەوە بەسترابێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، وەک تیۆرییەک دەربارەی پاڵنەرەکانی مرۆڤ، ڕێبازی چێژگەریی دەروونی وا داناگرێت کە ھەموو ڕەفتارێک بەپێی پێویست ببێتە ھۆی چێژ؛ بۆ نموونە، ڕەنگە کەسێک ھەوڵی بەدەستھێنانی چێژ بدات بەڵام شکستی تێدا بھێنێت ئەگەر باوەڕی ھەڵەی ھەبێت یان شارەزایی پێویستی نەبێت بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی.

شێوە ستانداردەکەی «ڕێبازی چێژگەریی دەروونی» جەخت لەوە دەکاتەوە کە ھەوڵدان بۆ چێژ و خۆلادان لە ئازار دوو سەرچاوە سەرەکییەکەی ھەموو پاڵنەرەکانی مرۆڤن؛ بەڵام ھەندێک لە لایەنگرانی ئەم ڕێبازە شێوازی لاوازتر پێشنیاز دەکەن، و ئاماژە بەوە دەکەن کە چێژ و ئازار تا ڕادەیەک کاریگەرییان لەسەر زۆربەی کردارەکان ھەیە، یان کاریگەرییان تەنھا لە بارودۆخی دیاریکراودا دەردەکەوێت. بۆ نموونە، «ڕێبازی چێژگەریی وردبینانە» وا دادەنێت کە پاڵنەری مرۆڤ تەنھا کاتێک بە چێژ و ئازارەوە پەیوەستە کە تاکەکان بیرکردنەوەیەکی وردبینانە لە دەرەنجامە گشتییەکانی کردارەکانیان دەکەنەوە. ھەروەھا وەشێنێکی تر ھەیە کە بە «ڕێبازی چێژگەریی بۆماوەیی» ناسراوە، کە دان بەوەدا دەنێت خەڵکی ئارەزووی ھەمەجۆریان ھەیە کە لە ھەوڵدان بۆ چێژ تێدەپەڕێت، بەڵام جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕەگی ھەموو ئارەزوویەک دەگەڕێتەوە بۆ ئارەزوویەکی بنەڕەتی بۆ چێژ.

لایەنگرانی «ڕێبازی چێژگەریی دەروونی» ئاماژە بە سەرنجڕاکێشییە ڕاستەوخۆکەی و ھێزی لە ڕاڤەکردنی ڕەفتاری مرۆڤدا دەکەن، چونکە پێیان وایە زۆرێک لە ئارەزووەکان ڕاستەوخۆ بە چێژەوە پەیوەستن، لەکاتێکدا ئارەزووەکانی تر بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ھەوڵدان بۆ بەدەستھێنانی ئەو ھۆکارانەی کە دەبنە ھۆی چێژ، پێوەی پەیوەستن. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕەخنەگرانی ئەم ڕێبازە نموونەی پێچەوانە دەھێننەوە کە تێیدا وا دەردەکەوێت پاڵنەرەکان پەیوەندییان بە چێژی کەسیی تاکەوە نییە. ئەم نموونانە کرداری خۆنەویستیی ڕاستەقینە لەخۆدەگرن، وەک قوربانیدانی سەربازێک بە خۆی لە گۆڕەپانی شەڕدا بۆ ڕزگارکردنی ھاوڕێکانی، یان ئارەزووی دڵسۆزانەی دایکان و باوکان بۆ بەختەوەریی منداڵەکانیان. ھەروەھا ڕەخنەگران ئاماژە بە حاڵەتی تری ناخۆپەرستانە دەکەن، وەک ئارەزووی بەدەستھێنانی ناوبانگ لە دوای مردن. پرسیارەکە ھەروا ماوەتەوە کە ئایا دەکرێت ئەم جۆرە حاڵەتانە وەک ڕەفتارێک ڕاڤە بکرێن کە بە جۆرێک لە جۆرەکان ھەوڵ بۆ چێژ دەدات.

ڕێبازی چێژگەریی بەھایی

«ڕێبازی چێژگەریی بەھایی»یان «ھەڵسەنگاندنی» ئاماژەیە بۆ ئەو بۆچوونەی کە دەڵێت چێژ تەنھا سەرچاوەی بەھای ناوەکییە. بەھای شتێک بە ناوەکی دادەنرێت ئەگەر لە خودی خۆیدا باش بێت، بەبێ ئەوەی بەھایەکەی پشت بە ھیچ ھۆکارێکی دەرەکی ببەستێت. ئەم بەھا ناوەکییە لە «بەھای ئامرازی» جیا دەکرێتەوە، کە پەیوەستە بەو شتانەی کە بەھایان لە توانایان بۆ بەدیھێنانی شتی باشی تر وەرگرتووە. بەپێی ڕێبازی چێژگەریی بەھایی، چێژ بە شێوەیەکی ناوەکی بەھادارە، چونکە تەنانەت لە نەبوونی ھیچ سوودێکی دەرەکیشدا ھەر باش دەمێنێتەوە؛ بەڵام پارە، تەنھا وەک ئامرازێک بەھادار دادەنرێت، چونکە بۆ بەدەستھێنانی شتی باشی تر بەکاردەھێنرێت، بەڵام لە دەرەوەی ئەم بەکارھێنانانە ھیچ بەھایەکی ناوەکی نییە.

ڕێبازی چێژگەریی بەھایی جەخت لەوە دەکاتەوە کە تەنھا چێژ خاوەنی بەھای ناوەکییە، لەکاتێکدا شتەکانی تر تەنھا بەھای ئامرازییان ھەیە بەو ئەندازەیەی کە دەبنە ھۆی چێژ یان بەشدارن لە خۆلادان لە ئازار. کۆی بەھای ھەر شتێک پشت بە کۆی بەھای ناوەکی و ئامرازییەکەی دەبەستێت. لە ھەندێک حاڵەتدا، شتە ناخۆشەکان، وەک ئەنجامدانی نەشتەرگەرییەکی بەئازار، دەکرێت لە ڕوانگەی ڕێبازی چێژگەریی بەھایییەوە بە باش دابنرێن، ئەگەر دەرەنجامە ئەرێنییەکانیان زاڵ بێت بەسەر ئەو ئازارەی کە لەخۆی دەگرێت.

«ڕێبازی چێژگەریی ژیربێژانە»یەکێکە لە شێوازەکانی «ڕێبازی چێژگەریی بەھایی» کە تیشک دەخاتە سەر چەمکی خۆشگوزەرانی، یان ئەوەی کە بۆ تاک باشە. ئەم ڕێبازە جەخت لەوە دەکاتەوە کە چێژ و ئازار ئەو دوو ھۆکارە سەرەکییەن کە ئاستی خۆشگوزەرانیی کەسێک دیاری دەکەن، ئەمەش واتە کوالێتی ژیانی تاک بە تەواوی پشت بە ھاوسەنگیی نێوان چێژ و ئازار لە ژیانیدا دەبەستێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێبازی چێژگەریی ژیربێژانە بوار بۆ ئەگەری بوونی بەھای ناوەکی بۆ شتەکانی تر جگە لە خۆشگوزەرانی دەکاتەوە، وەک جوانی یان ئازادی.

بەپێی «ڕێبازی چێژگەریی چەندایەتی»، بەھای ناوەکیی چێژ تەنھا لەسەر بنەمای توندی و ماوەکەی دیاری دەکرێت، بەجۆرێک کە بەھادارترین چێژ ئەوەیە کە توندییەکی زیاتری ھەیە یان بۆ ماوەیەکی درێژتر بەردەوام دەبێت؛ بەڵام لایەنگرانی «ڕێبازی چێژگەریی جۆری»، ڕەھەندێکی تر زیاد دەکەن، و جەخت لەوە دەکەنەوە کە کوالێتیی چێژ ڕۆڵێکی زیادەی لە دیاریکردنی بەھایەکەیدا ھەیە. ئەوان دەڵێن کە چێژە فیکرییە باڵاکان، وەک چێژوەرگرتن لە ھونەرە بەرزەکان یان فەلسەفە، بەھایەکی زیاتریان ھەیە لە چێژە ھەستەکییە سادەکان، وەک چێژی خواردن و خواردنەوە، تەنانەت ئەگەر چێژە فیکرییەکان توندییان کەمتر بێت.

لایەنگرانی «ڕێبازی چێژگەریی بەھایی» مەیلیان بۆ تیشک خستنە سەر ئەو تێگەیشتنە ڕاستەوخۆیە ھەیە کە چێژ بە بەھاوە دەبەستێتەوە، یان تێبینی ئەوە دەکەن کە چێژ بە گشتی بە شتێکی خوازراو دادەنرێت. ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێت زۆربەی جۆرەکانی چێژ بەھایەکیان ھەیە، بیرۆکەیەکە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان قبوڵکراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو ئیدیعا توندڕەوانەترەی کە دەڵێت ھەموو جۆرەکانی چێژ بەھای ناوەکییان ھەیە، و چێژ تەنھا سەرچاوەی ئەم بەھایەیە، ھێشتا جێگەی مشتومڕە. ھەندێک لە ڕەخنەگران ئاماژە بەوە دەکەن کە ھەندێک جۆری چێژ لەوانەیە بێ بەھا یان تەنانەت زیانبەخش بن، وەک چێژە شەرمھێنەرەکان یان سادیستییەکان. ھەروەھا ڕەخنە لەلایەن فرەبەھاخوازانەوە دێت کە پێیان وایە شتی تر جگە لە چێژ ھەن کە خاوەنی بەھای ناوەکین.

بۆ پشتگیریکردن لەو بیرۆکەیەی کە جوانی دەکرێت سەرچاوەیەکی زیادەی بەھا بێت، فەیلەسوف جۆرج ئێدوارد موور تاقیکردنەوەیەکی ھزریی خستەڕوو کە دوو جیھانی لەخۆگرتبوو: یەکێکیان زۆر جوان و ئەوی تریان تەنھا کەڵەکەیەک لە پیسی؛ و گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە جیھانە جوانەکە باشتر دەردەکەوێت تەنانەت ئەگەر کەسێکیش نەبێت چێژی لێ وەربگرێت. فەیلەسوف ڕۆبێرت نۆزیک تاقیکردنەوەیەکی ھزریی کاریگەری تری خستەڕوو، کە پەیوەندی بە ئامێرێکەوە ھەیە کە دەتوانێت ئەزموونی چێژی دەستکرد دروست بکات. نۆزیک تێبینی کرد کە زۆربەی خەڵکی نایانەوێت ھەموو ژیانیان لەناو ئەم وەھمە پڕ چێژەدا بەسەر بەرن، ئەمەش وای لێکرد کە بڵێت «ڕێبازی چێژگەری» ناتوانێت بەھای ڕەسەنایەتی و ئەزموونی ڕاستەقینە ڕاڤە بکات.

ڕێبازی چێژگەریی ڕەوشتی

«ڕێبازی چێژگەریی ڕەوشتی»یان «چێژگەریی پێوانەیی» ئاماژەیە بۆ ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێت ھەوڵدان بۆ چێژ و خۆلادان لە ئازار ئەو بنەما باڵا ڕەوشتیانەن کە دەبێت ڕەفتاری مرۆڤ ڕێکبخەن. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە تێڕوانینە ڕەوشتییەکانی تر، وەک ئەرک یان دادپەروەری یان فەزیلەت، تەنھا بەو ئەندازەیە گرنگییان ھەیە کە کاریگەرییان لەسەر چێژ و ئازار ھەیە.

تیۆرییەکانی «ڕێبازی چێژگەریی ڕەوشتی» دەکرێت پۆلێن بکرێن بۆ تیۆرییە خۆپەرستانەکان و ئەوانی تر کە سودگەران. «ڕێبازی چێژگەریی خۆپەرستانە» دەڵێت کە ھەموو کەسێک دەبێت تەنھا ھەوڵ بۆ بەدەستھێنانی چێژی تایبەتی خۆی بدات. بەپێی ئەم بۆچوونە مشتومڕاوییە، تاک ھۆکارێکی ڕەوشتی ھەیە بۆ گرنگیدان بە بەختەوەریی کەسانی تر تەنھا ئەگەر ئەم بەختەوەرییە کاریگەری لەسەر خۆشگوزەرانیی کەسیی خۆی ھەبێت. بۆ نموونە، ئەگەر ھەستی تاوانباریی کەسێک زیاد بکات کاتێک زیان بە کەسانی تر دەگەیەنێت، ئەوا ئەم ھەستە دەبێتە ھۆکارێک بۆی کە خۆی لە ئازاردان بەدوور بگرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، تاک ئازاد دەمێنێتەوە لە زیانگەیاندن بە کەسانی تر، بەڵکو لەوانەیە لە ڕووی ڕەوشتییەوە داواشی لێ بکرێت کە ئەم کارە بکات، ئەگەر ئەم ڕەفتارە سوودێکی گشتگیری بۆ بەدەست بھێنێت کە زاڵ بێت بەسەر زیانە دەرەنجامەکانی.