فەلسەفەی شیکارانە

فەلسەفەی شیکارانە
جێبەجێکار	analytic philosopher
بەکاردەھێنێت	use–mention distinction
تاگی "ستەک ئێکسچەینج"	https://philosophy.stackexchange.com/tags/analytic-philosophy
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

فەلسەفەی شیکارانە زاراوەیەکی گشتییە بۆ شێوازێک لە فەلسەفە کە لە سەدەی بیستەم و لە وڵاتانی ئینگلیزی-ئاخێودا سەری ھەڵدا و ئەوترێت بێرتراند ڕەسڵ بناغەدانەریەتی. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، شانشینی یەکگرتوو، کەنەدا، سکاندیناڤیا، ئۆسترالیا و نیووزیلاند، زۆربەی بەشەکانی فەلسەفە لە زانکۆکاندا، خۆیان بە شوێنکەوتووی فەلسەفەی شیکارانە دەزانن. ھەندێک جار وا تێدەگەیەندرێت کە فەلسەفەی شیکارانە دژایەتیی بزاڤگەلی فەلسەفیی تر وەکو فەلسەفەی کیشوەری، تۆمیزم و مارکسیزم دەکات.

زاراوەی «فەلسەفەی شیکارانە» دەتوانێ ئاماژە بدا بە:

• نەریتێکی فەلسەفیی بەرین کە پێداگرە لەسەر ڕوونبوون، واتاداربوون و بیرکارانەبوونی قەزیەکان و ئارگومێنتەکان (کە زۆرتر لە لۆژیکی شێوەیی و شیکردنەوەی زماندا دێنە دی) و ڕێزی تایبەت بۆ زانستە سروشتییەکان دادەنێ.
• کۆمەڵێک گەشەی بەرتەسکتر لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا کە پێشینەی مێژووییی واتا بەرینەکەن (ئەوەی سەرەوە). بۆ نموونە، کارەکانی بێرتڕاند ڕاسێل، لوودڤیک ڤیتکنشتاین، جی ئی موور، گۆتلوب فریگە و پۆزیتیڤیزمی لۆژیکی.

فەلسەفەی سیاسی

لیبرالیزم

فەلسەفەی سیاسی شیکاریی ئێستا قەرزاری جۆن ڕۆڵزە، کە زنجیرەیەک لێکۆڵینەوەی لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە بەرھەمھێناوە و کتێبێکی بە ناونیشانی «تیۆرییەک لە دادپەروەری» لە ساڵی ١٩٧١دا بڵاوکردەوە. ئامانج لێی بەرگرییەکی پێشکەوتوو بوو لە پێگەی یەکسانیی لیبراڵی گشتی بەرامبەر بە دادپەروەریی تاکەکەسی. ماوەیەکی کەم دوای ئەوە، کتێبێک لەلایەن ڕۆبەرت نۆزیکی ھاوڕێی ڕۆڵزەوە بە ناونیشانی «ئەنارکی، دەوڵەت و یۆتۆپیا» دەرچوو، کە بەرگرییەک بوو لە کراوەیی بازاڕی ئازاد.

ھەروەھا لە دەیەکانی دواییدا چەندین ڕەخنە لە لیبرالیزم گیراوە، لەوانە ڕەخنەی فێمینیستی لەلایەن کاترین ماکینۆن و ئەندریا دوۆرکین، ڕەخنەی کۆمەڵگەگەرایی لەلایەن مایکل ساندڵ و ئالاسدێر ماکینتایەر، و ڕەخنەی فرەکەلتووری لەلایەن ئایمی گوتمان و چارڵز تایلۆر. یۆرگن ھابرماس، کە بە فەیلەسوفێکی شیکاری دانانرێت، نووسەرێکی گرنگی دیکەی فەلسەفەی سیاسی شیکاریی ھاوچەرخە، کە تیۆرییە کۆمەڵایەتییەکەی تێکەڵەیەکە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان، مارکسیزم، کانتی نوێ و پراگماتیزمی ئەمریکی.

مارکسیزمی شیکاری

پەرەسەندنێکی دیکە لە فەلسەفەی سیاسییدا بریتی بوو لە دەرکەوتنی قوتابخانەی مارکسیزمی شیکاری. ئەندامانی ئەم قوتابخانەیە ھەوڵ دەدەن تەکنیکەکانی فەلسەفەی شیکاری لە زانستە کۆمەڵایەتییە نوێیەکاندا وەک تیۆریی ھەڵبژاردنی عەقڵانی بەکاربھێنن بۆ ڕوونکردنەوەی تیۆرییەکانی کارڵ مارکس و جێگرەوەکانی. جیرالد کۆھن بەناوبانگترین ئەندامی ئەم قوتابخانەیەیە و کتێبەکەی بە ناونیشانی «تیۆری کارڵ مارکس بۆ مێژوو: بەرگرییەک (١٩٧٨–٢٠٠٠)» بەگشتی وەک سەرچاوەی ئەم قوتابخانەیە دادەنرێت.

کۆھن شیکاری لۆژیکی و زمانەوانی بەکارھێنا بۆ ڕوونکردنەوە و بەرگریکردن لە تێڕوانینی ماتریالیستیی مارکس بۆ مێژوو. ئابووریناس جۆن ڕۆمەر، کۆمەڵناس جۆن ئێڵستەر، و کۆمەڵناس ئێریک ئۆلین ڕایت لە مارکسییە شیکارییە دیارەکان بوون. کاری ئەم فەیلەسوفانە لە دواییدا کاری کۆھنیان بەھێزتر کرد لە ڕێگەی بەکارھێنانی شێوازەکانی زانستی کۆمەڵایەتی نوێ وەک تیۆریی ھەڵبژاردنی عەقڵانی، بۆ تەواوکردنی بەکارھێنانی تەکنیکە فەلسەفییە شیکارییەکانی کۆھن لە لێکدانەوەی تیۆریی مارکسیزمدا. کۆھن خۆی دواتر ڕاستەوخۆ تێکەڵ بە فەلسەفەی سیاسی جۆن ڕۆڵز بوو، و ئامانجی پێشخستنی تیۆرییەکی سۆسیالیستی بوو بۆ دادپەروەری کە دژ بە مارکسیزمی نەریتی و ئەو تیۆرییانە بوو کە ڕۆڵز و نۆزیک پەرەیان پێدابوو.

کۆمەڵگەگەرایی

کۆمەڵگەگەرایییەکان (کۆمۆنیزم) وەک ئالاسدێر ماکینتایەر، چارڵز تایلۆر، مایکل واڵتزەر و مایکل ساندڵ ڕەخنەیەک لە لیبرالیزم پێشکەش دەکەن کە تەکنیکە شیکارییەکان بەکاردەھێنێت بۆ دابڕینی گریمانە بنەڕەتییەکانی تاکە لیبراڵەکان وەک ڕۆڵز، و پاشان بەرەنگاربوونەوەی ئەم گریمانانە. کۆمەڵگەگەرایان بەرەنگاری ئەو گریمانە لیبراڵییە دەبنەوە کە دەڵێت دەکرێت تاک بە تەواوی سەربەخۆ لەو کۆمەڵگایەی تێیدا گەورە بووە و ژیاوە سەیر بکرێت، و گفتوگۆی ئەو بیرۆکەیەی تاک دەکەن کە جەخت لەسەر ئەو ڕۆڵە دەکاتەوە کە کۆمەڵگا لە داڕشتنی بەھاکانی یان شێوازی بنیاتنانی بیرکردنەوە یان بۆچوونەکانیدا دەیگێڕێت.

فەلسەفەی زانست

کاردانەوەی نەرێنی بەرامبەر بە ھەردوو چەسپاندنی پۆزەتیڤیزمی لۆژیکی و ڕەخنەکانی فەیلەسوفی زانست کارڵ پۆپەر، کە پێوەری بەھەڵەخستنەوەی پێشنیاز کرد بۆ حوکمدان لەسەر ئەوەی ئاخۆ گریمانەکان زانستین یان نازانستی؛ و گفتوگۆکانی فەلسەفەی زانست لە ماوەی چل ساڵی ڕابردوودا کە تیۆرییە کۆمەڵایەتییە بنیاتنەرەکان (Social Constructivism) و تیۆری ڕێژەیی زانست زاڵ بوون بەسەریدا. فەلسەفەی بایۆلۆجیاش گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، بەتایبەتی بەھۆی ئەو مشتومڕە گەورەیەی کە لە ساڵانی دواییدا لەسەر سروشتی پەرەسەندن، بەتایبەتی ھەڵبژاردنی سروشتی، ھەبووە.

ناسیاریناسی

تیۆری ناسیاریناسی وەک بابەتێکی فەلسەفەی شیکاری لە ماوەی پەنجا ساڵی ڕابردوودا زیندوو کرایەوە، و ئەمەش بە شێوەیەکی گەورە دەگەڕێتەوە بۆ وتارەکەی گێتییەر کە لە ساڵی ١٩٦٣ بە ناونیشانی «ئایا باوەڕی ڕاستی پاساودراو ناسیاریناسییە؟» دەرچوو. بەشێکی زۆری لێکۆڵینەوەکانی ناسیاریناسی ئێستا ئامانجیان چارەسەرکردنی ئەو کێشانەیە کە نموونەکانی گێتییەر بۆ مۆدێلی نەریتی باوەڕی ڕاستی پاساودراو بۆ ناسیاریناسی ھێنایانە ئاراوە، و ئەمەش پەرەپێدانی تیۆرییەکانی پاساودانەوە لەخۆدەگرێت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ نموونەکانی گێتییەر، یان پێشکەشکردنی جێگرەوە بۆ مۆدێلی باوەڕی ڕاستی پاساودراو.

زانستی جوانی

فەیلەسوفە شیکارییەکان لە بیرکردنەوە لە ھونەر و حوکمی جوانکاری خاو بوون، ئەمەش لە ئەنجامی ھێرشەکانی بیرمەندانی پۆست مۆدێرن بۆ سەر چەمکە جوانکارییە نەریتییەکانی جوانی و بەرزڕاگرتن. سووزان لانگەر و نێڵسن گودمان لە پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا بە شێوازێکی شیکاری مامەڵەیان لەگەڵ ئەم کێشانەدا کرد. لە سەردەمی گودمانەوە، جوانکاری وەک پسپۆڕییەک بۆ فەیلەسوفە شیکارییەکان گەشەی کردووە.