فەلسەفەی زمان

ئینسایکلۆپیدیای ئینتەرنێتی فەلسەفە

فەلسەفەی زمان

ئەوانەی کە دەستەواژەی "فەلسەفەی زمان" بەکاردەهێنن، بە شێوەیەکی گشتی بۆ ئاماژەدان بە کاری ناو بواری فەلسەفەی شیکاریی ئەنگلۆ-ئەمریکی و ڕەگ و ڕیشەکانی لە فەلسەفەی ئەڵمانی و نەمسایی سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەکاریدەهێنن. زۆرێک لە فەیلەسوفانی دەرەوەی ئەم نەریتە دید و بۆچوونیان لەسەر سروشت و بەکارهێنانی زمان هەیە، و سنووری نێوان فەلسەفەی "شیکاری" و "کیشوەری" بە تێپەڕبوونی کات زیاتر لێڵ دەبێت، بەڵام زۆربەی ئەوانەی باسی ئەم بوارە دەکەن ئاماژە بە کۆمەڵێک نەریتی دیاریکراو و نووسەری پێشەنگ و میتۆدی دیاریکراو دەکەن. ئەم وتارە ئەم تەرکیزە تەسکترە وەردەگرێت بۆ ئەوەی مێژووی نەریتێک وەسف بکات، بەڵام خوێنەران دەبێت ئەم سنووردارکردنەی مەودا لەبەرچاو بگرن.

مێژووی فەلسەفەی زمان لە نەریتی شیکاریدا بە پێشکەوتن لە لۆژیک و بە گرژییەکانی ناو گێڕانەوە نەریتییەکان دەربارەی مێشک و ناوەڕۆکەکانی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا دەست پێدەکات. جۆرێک لە شۆڕش لەم پێشهاتانەوە سەریهەڵدا، کە زۆرجار بە "وەرچەرخانی زمانی" لە فەلسەفەدا ناسراوە. بەڵام، پرۆگرامە سەرەتاییەکانی لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا ڕووبەڕووی کێشەی جددی بووەوە، و لە ئەنجامدا گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە ئاراستەکاندا ڕوویدا. بەشی 1 لە خوارەوە باس لە پێشینەکان و قۆناغە سەرەتاییەکانی "وەرچەرخانی زمانی" دەکات، لە کاتێکدا بەشی 2 باس لە پەرەسەندنی دەکات لەلایەن پۆزەتیڤیستە لۆژیکییەکان و ئەوانی ترەوە. بەشی 3 گۆڕانکارییە لەناکاوەکان کە لە ئەنجامی کارەکانی کواین و ڤیتگنشتاینەوە سەریانهەڵداوە دەخاتەڕوو، و بەشی 4 نەخشەی ڕێباز و کەسایەتییە سەرەکییەکان دەکێشێت کە لە ناوەڕاستی سەدەوە تا ئێستا بەدوایاندا هاتوون.

خشتەی ناوەڕۆکەکان

فرێگە، ڕەسڵ و وەرچەرخانی زمانی

تیۆرییە ئاماژەییەکانی مانا

فرێگە لەسەر هەست و ئاماژە

ڕەسڵ

فەلسەفەی زمانی شیکاریی سەرەتایی

تراکتاتوس لۆجیکۆ-فیلۆسۆفیکوس

بازنەی ڤیەننا و پۆزەتیڤیستە لۆژیکییەکان

تیۆریی ڕاستی تارسکی

شۆڕشەکانی ناوەڕاستی سەدە

کواین و جیاوازیی شیکاری/تێکەڵ

ڤیتگنشتاینی دواتر

بوارە سەرەکییەکان لە بواری هاوچەرخدا

تیۆرییە مەرجدارەکانی ڕاستی مانا

مانا و بەکارهێنان

تیۆریی کردەی قسەکردن و پراگماتیک

ئاراستەکانی داهاتوو و مشتومڕە سەرهەڵداوەکان

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. فرێگە، ڕەسڵ و وەرچەرخانی زمانی

أ. تیۆرییە ئاماژەییەکانی مانا

زۆربەی ئامادەکارییەکان بۆ ئەوەی کە پێی دەوترێت "وەرچەرخانی زمانی" لە فەلسەفەی ئەنگلۆ-ئەمریکیدا لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ئەنجامدرا. سەرنج چووە سەر زمان چونکە زۆرێک وەک خاڵێکی سەرەکی لە تێگەیشتن لە باوەڕ و نوێنەرایەتیکردنی جیهاندا دەیانبینی. زمان وەک "ناوەندی چەمکسازی" بینرا، وەک ویلفرێد سێلارس دواتر دەیوت. ئایدیالیستەکان کە لە شوێنپێی کانتدا کاریان دەکرد، گێڕانەوەی "تێپەڕ"ی ئاڵۆزتریان بۆ مەرجەکانی ئەگەری ئەزموون پەرەپێدا، و ئەمەش کاردانەوەی توندی لەلایەن فەیلەسوفە واقیعیترەکان و ئەوانەی لایەنگری زانستە سروشتییەکان بوون لێکەوتەوە. زانایانیش لە ساڵانی 1860 و 70دا پێشکەوتنیان لە وەسفکردنی ئەرکە مەعریفییەکاندا بەدەستهێنا، وەک بەرهەمهێنانی قسە و تێگەیشتن، وەک دیاردەیەکی سروشتی، لەوانەش دۆزینەوەی ناوچەی برۆکا و ناوچەی وێرنیکە، کە دوو ناوەندی دەماریی چالاکیی زمانین.

کاری جۆن ستیوارت میڵ لەم دەوروبەرەدا ئەزموونگەرایی بەریتانی زیندووکردەوە و ڕێبازێکی بۆ زمان لەخۆگرتبوو کە مانای وشە تاکەکان دەگەڕاندەوە بۆ ئەو شتانەی کە ئاماژەیان پێدەکردن (بڕوانە 1843، 1، 2، بەشی 5). ئەزموونگەرایی میڵ وای لێکرد کە پێی وابێت بۆ ئەوەی مانا هیچ گرنگییەکی بۆ بیرکردنەوە و تێگەیشتنی ئێمە هەبێت، دەبێت لە ڕوانگەی ئەزموونی خۆمانەوە ڕوونی بکەینەوە. بەم شێوەیە، مانا لە کۆتاییدا دەبێت لە ڕوانگەی وشەکانەوە تێبگەین کە نوێنەرایەتی کۆمەڵێک هەستی هەستپێکراو دەکەن. هەموو ئەوانەی گرنگییان بە زمان دەدا هاوڕای مەیلی ئەزموونگەرایی میڵ نەبوون، هەرچەندە زۆربەیان هاوڕای بوون لەوەی کە ئاماژەدان، نەک واتای لاوەکی، دەبێت لە چەقی گێڕانەوەی مانادا بێت. وشەیەک بە نوێنەرایەتیکردنی شتێک ئاماژەی پێدەدات، وەک چۆن ناوی من نوێنەرایەتی من دەکات، یان "بالتیمۆر" نوێنەرایەتی شارێکی دیاریکراو لە کەناری ڕۆژهەڵاتی ئەمریکا دەکات؛ وشەیەک شتێک دەگەیەنێت کاتێک "سیفەتێک دەگەیەنێت" بە دەستەواژەکانی میڵ، وەک "مامۆستا" بە گشتی ئاماژە بە شارەزایەک لە بوارێکی ئەکادیمیدا و کەسێک کە دەسەڵاتی دامەزراوەیی دیاریکراوی هەیە دەکات. بۆ زۆربەی دەربڕینەکان، فەیلەسوفان پێیان وابوو کە بۆ تێگەیشتن لە ماناکانیان ئەوەیە کە بزانن نوێنەرایەتی چی دەکەن، وەک چۆن زۆرجار پێمان وایە ناوە تایبەتەکان تەنها وەک ناونیشانێک بۆ ئەو شتانەی کە ئاماژەیان پێدەدەن خزمەت دەکەن. (میڵ هەروەها مەیلی بەکارهێنانی "مانا"ی هەبوو لە قسەکردن لەسەر واتای لاوەکی، و ڕەنگە تێبینی هەبێت لەسەر وتنی ئەوەی کە ناوە تایبەتەکان "مانا"یان هەیە، هەرچەندە ئەمە ڕەتکردنەوەی ئەوە نییە کە ئاماژە بە شتەکان دەکەن.) بەم شێوەیە،

(1) پشیلەکە لەسەر بەفرگرەکە دانیشت.

دەبێت وەک ڕێکخستنێکی ئاڵۆزی نیشانەکان تێبگەین. "پشیلەکە" ئاماژە بە چوارپێیەکی ماڵی توکن دیاریکراو دەکات، "بەفرگرەکە" ئاماژە بە شتێک دەکات، و هتد. پێویستی بە ڕوونکردنەوەی زیاتر دەبوو بۆ کردارەکان، وشەسازیی لۆژیکی و پۆلەکانی تری دەستەواژەکان، بەڵام زۆربەی فەیلەسوفان پشتیوانی گێڕانەوەی مانا بە ئاماژەدان دەزانی، و بەکارهێنانی زمان بە پرۆسەی بەڕێوەبردنی نیشانەکان دەزانی. ئەم نیشانانە ڕەنگە ڕاستەوخۆ ئاماژە بە شتەکان بکەن، یان ڕەنگە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بە نوێنەرایەتیکردنی شتێک لەناو مێشکی ئێمەدا بیکەن، بەدوای لۆکدا، کە وشەکانی وەک "نیشانەی بیرۆکەکان" وەسف کردووە (1690، III، 1).

گێڕانەوەکان کە جەختیان لەسەر ئاماژەی دەستەواژەکان دەکردەوە وەک پێکهێنەری مانای زۆربەی دەربڕینەکان، ڕووبەڕووی دوو کێشەی جددی بوونەوە. یەکەم، نەیانتوانی ئەگەری دەستەواژە بێ ئاماژەکان و ڕستە بوونییە نەرێنییەکان ڕوون بکەنەوە. لەسەر وێنەیەکی ئاماژەیی وای مانا، مانای زۆربەی دەربڕینەکان تەنها هەڵگرەکانیان دەبوو، بۆیە ڕستەیەکی بوونی وەک

(2) جۆن کۆلترەین ساکسۆفۆن دەژەنێت.

شیکردنەوەی ئاسان بوو. دەستەواژەی بابەتییەکەی، "جۆن کۆلترەین"، ئاماژەی بە کەسێکی دیاریکراو دەکرد و ڕستەکە دەربارەی ئەو دەڵێت کە کارێکی دیاریکراو دەکات: ساکسۆفۆن دەژەنێت. بەڵام چی دەربارەی ڕستەیەکی وەک

(3) فلۆجیستۆن وا بیردەکرایەوە کە هۆکاری سوتان بێت.

بە گریمانەی ئەوەی کە شتێک بە ناوی فلۆجیستۆن بوونی نییە و هەرگیز نەبووە، چۆن دەتوانین لەم ڕستەیە تێبگەین؟ ئەگەر مانای ئەو دەربڕینانە ئاماژەکەیان بێت، ئەوا ئەم ڕستەیە دەبێت وەک بێمانا بێتە بەرچاومان. ماینۆنگ (1904) پێشنیاری کرد کە ئەم جۆرە دەربڕینانە ئاماژە بە بوونەوەرانێک دەکەن کە "هەن"، بەڵام بوونیان نییە، بەمەش جۆرێک لە واقیعی پێبەخشین، هەرچەندە یەکێک لە دەرەوەی گەردوونی ڕاستەقینە. زۆرینەی فەیلەسوفان بە گومانەوە سەیری ئەمەیان دەکرد. هەندێکی تر پێشنیاریان کرد کە دەربڕینی سەرەوە ئاماژە بە چەمک یان بیرۆکەی "فلۆجیستۆن" دەکات. کێشەی ڕووبەڕووی ئەم جۆرە وەڵامانە بە ڕوونتر دێتە بەرچاو لەگەڵ ڕەچاوکردنی بوونییە نەرێنییەکان.

(4) ئەتلانتیس بوونی نییە.

ئەگەر ئەتلانتیس بوونی نەبێت، دەربڕینی "ئەتلانتیس" ئاماژە بە هیچ شتێک ناکات و هیچ مانایەکی نابێت. دەتوانرا بگوترێت کە "ئەتلانتیس" ئاماژە بە شارێکی نوقمبوو ناکات، بەڵکو بە چەمکی ئێمە بۆ شارێکی نوقمبوو. بەڵام ئەمە ئەنجامێکی پارادۆکسی لێدەکەوێتەوە کە (4) هەڵە دەکات، چونکە چەمکەکە لەوێیە بۆ ئەوەی ئاماژەی پێبکەین، بەمەش ڕەتکردنەوەی بوونی مەحاڵ دەکات. ئەمە تەنانەت ڕەنگە ئەوە بگەیەنێت کە ناتوانین بە ڕاستی بوونی هەر شتێک کە بتوانین بیهێنینە بەرچاو ڕەتبکەینەوە، کە ئەمەش باوەڕپێنەکراو دیارە.

دووەم کێشەی جددی بۆ تیۆرییە ئاماژەییەکانی مانا، کە فرێگە (1892) ئاماژەی پێکرد، زانیاریبەخشیی هەندێک ڕستەی شوناس بوو. ڕستەکانی خۆ-شوناسی تەنها لەبەر شێوەی لۆژیکیان ڕاستن، و ڕەنگە پشتڕاستیان بکەینەوە تەنانەت کاتێک نازانین دەربڕینەکە ئاماژە بە چی دەکات. بۆ نموونە، هەر کەسێک دەتوانێت پشتڕاستی بکاتەوە

(5) چیای کلیمانجارۆ چیای کلیمانجارۆیە.

تەنانەت ئەگەر نەزانن چیای کلیمانجارۆ چییە. وتنی ئەم قسەیە لەم حاڵەتەدا هیچ شتێکی گرنگ بە تێگەیشتنی ئێمە لە جیهان زیاد ناکات. بەڵام، ڕستەیەکی وەک

(6) چیای کلیمانجارۆ بەرزترین چیای ئەفریقایە.

بێگومان بۆ ئەوانەی یەکەمجار دەیبیستن زانیاریبەخش دەبێت. بەڵام لەبیرتان بێت کە بەپێی تیۆرییە ئاماژەییەکانی مانا، "چیای کلیمانجارۆ" و "بەرزترین چیای ئەفریقا" ئاماژە بە هەمان شت دەکەن و بەم پێیەش بەپێی ئەم تیۆرییانە هەمان مانا دەگەیەنن؛ بۆیە، (5) و (6) هەمان شت دەڵێن و یەکێکیان نابێت لەوی تر زیاتر یان کەمتر زانیاریبەخش بێت. کاتێک لە مانای دەربڕینێک یان ڕستەیەک تێدەگەین، فەیلەسوفان بە شێوەیەکی نەریتی پێیان وابووە کە ئەمە دەبێت جۆرێک لە جیاوازیی مەعریفی دروست بکات، بۆ نموونە، دەبێت بتوانین کردارێک ئەنجام بدەین، دەرئەنجامێک دەربهێنین، شتێک بناسینەوە، و هتد. بەم شێوەیە جیاوازییەکانی مانای دەربڕینەکان دەبێت بە جۆرێک لە جیاوازی لە گرنگیی مەعریفی نێوان دەربڕینەکاندا ڕەنگبداتەوە. بەڵام ئەگەر دەربڕینەکان ئاماژە بە هەمان شت بکەن، و ماناکەیان تەنها لە دیاریکردنی ئاماژەیەکدا بێت، ئەوا نابێت هیچ جیاوازییەکی مەعریفی لەم شێوەیە هەبێت تەنانەت ئەگەر بە ڕواڵەت جیاوازییەک لە مانادا هەبێت. تیۆرییە ئاماژەییە سادەکان چارەسەرێکی ئاشکرامان بۆ ئەم کێشەیە پێشکەش ناکەن و بۆیە ناتوانن تێگەیشتنە گرنگەکان دەربارەی مانا بگرنەبەر.

ب. فرێگە لەسەر هەست و ئاماژە

بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشانە، فرێگە پێشنیاری کرد کە دەبێت بیر لە دەربڕینەکان بکەینەوە وەک ئەوەی دوو لایەنی واتاییان هەبێت: هەست و ئاماژە. هەستی دەربڕینێک "شێوازی پێشکەشکردن"ەکەی دەبێت، وەک فرێگە وتی، کە زانیاریی بە شێوازێکی تایبەتی خۆی پێدەبەخشین. ئەو زانیارییەش لە بەرامبەردا ئاماژەیەک بۆ هەر دەربڕینێک دیاری دەکات. ئەمە بووە هۆی باوەڕێکی بڵاو لە فەلسەفەی شیکاریدا: هەست ئاماژە دیاری دەکات. ئەمە کێشەکانی ئاماژەی چارەسەر کرد بە گۆڕینی جەختکردنەوە بۆ سەر هەستی دەربڕینەکان سەرەتا و بۆ سەر ئاماژەکانیان دواتر. ڕستە بوونییە نەرێنییەکان تێگەیشتن لێیان ئاسان بوو چونکە هەستی دەربڕینێکی وەک "گەورەترین ژمارەی خۆبەش" یان "ئەتلانتیس" دەتوانرا بە شێوەیەکی لۆژیکی شیکرێتەوە یان بە ڕوونی لە ڕوانگەی وەسفەکانی ترەوە دەرببڕدرێت، تەنانەت ئەگەر کۆمەڵەی شتەکانی کە بەم زانیارییە دیاریکرابوون، لە ڕاستیدا، بەتاڵ بووبێت. باوەڕی ئێمە بەوەی کە ئەم ڕستە و دەربڕینانە مانادارن، دەرئەنجامی تێگەیشتن بوو لە هەستەکانیان، تەنانەت کاتێک تێدەگەیشتین ئەمە بێ ئاماژەیان دەهێڵێتەوە. وەک فرێگە وتی:

ڕەنگە بتوانرێت دانی پێدابنرێت کە دەربڕینێک هەستێکی هەیە ئەگەر بە شێوەیەکی ڕێزمانیی دروست پێکهێنرابێت و نوێنەرایەتی ناوێکی تایبەت بکات. بەڵام سەبارەت بەوەی کە ئایا ئاماژەیەک هەیە کە هاوتای واتای لاوەکی بێت، بەمە بڕیاری لێنادرێت... [بۆیە]، تێگەیشتن لە هەستێک بە دڵنیاییەوە گەرەنتی ئاماژەیەکی هاوتا ناکات. [واتە، ئاماژە] (1892: ل. 153 لە بێنی (1997))

زانیاریبەخشیی هەندێک بانگەشەی شوناسیش ڕوونتر بووەوە. لە ڕستەیەکی وەک (5)دا، ئێمە تەنها خۆ-شوناسی دەردەبڕین، بەڵام لە ڕستەیەکی وەک (6)دا، شتێکی بە گرنگیی مەعریفیی ڕاستەقینە دەردەبڕین، کە فراوانکردنی زانینی ئێمەی تێدایە کە بە گشتی ناتوانرێت پێشوەختە نیشان بدرێت. ئەمە بابەتێکی تریڤیاڵی شێوەی لۆژیکی نابێت وەک "A=A"، بەڵکو دۆزینەوەی ئەوەیە کە دوو هەستی زۆر جیاواز هەمان ئاماژە دیاری دەکەن، کە ئەمەش ئاماژە بە پەیوەندییە چەمکییە گرنگەکانی نێوان بیرۆکە جیاوازەکان دەکات، ئاگاداری دەرئەنجامەکانی زیاتر دەکات، و بەم شێوەیە بە چەندین شێوە ڕووناکمان دەکاتەوە. تەنانەت ئەگەر "چیای کلیمانجارۆ" و "بەرزترین چیای ئەفریقا" ئاماژە بە هەمان شت بکەن، فێربوونی ئەوەی کە وادەکەن زانیاریبەخش دەبێت، و ئێمە تێگەیشتنی خۆمان لە جیهان بە فێربوونی ئەمە زیاد دەکەین.

فرێگە هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دەربڕینانەی کە ئاماژەکانیان هاوبەشە، بە گشتی دەتوانرێت بە یەکتر بگۆڕدرێن بەبێ گۆڕینی بەهای ڕاستی ڕستەیەک. بۆ نموونە، "ئێلڤیس کۆستێلۆ" و "دێکلان ماکمانوس" ئاماژە بە هەمان شت دەکەن، و بۆیە ئەگەر "ئێلڤیس کۆستێلۆ لە لیڤەرپوڵ لەدایکبووە" ڕاست بێت، ئەوا "دێکلان ماکمانوس لە لیڤەرپوڵ لەدایکبووە"ش ڕاستە. هەر شتێک کە ڕەنگە بیخەینە پاڵ یەکێکیان، ڕەنگە بیخەینە پاڵ ئەوی تریان، تا ئەو کاتەی کە دوو دەربڕینەکە هاوئاماژە بن. بەڵام، فرێگە تێگەیشت کە هەندێک چوارچێوە هەن کە ئەم جێگۆڕکێیە تێیدا شکست دەهێنێت، یان لانیکەم ناتوانرێت گەرەنتی بکرێت. بۆ نموونە،

(7) لیز دەزانێت کە ئێلڤیس کۆستێلۆ لە لیڤەرپوڵ لەدایکبووە.

ڕەنگە ڕاست بێت، تەنانەت کاتێک

(8) لیز دەزانێت کە دێکلان ماکمانوس لە لیڤەرپوڵ لەدایکبووە.

هەڵەیە، بەتایبەتی لە حاڵەتێکدا کە لیز نازانێت ئێلڤیس کۆستێلۆ دێکلان ماکمانوسە، یان هەرگیز فێری ناوی دووەم نەبووە. لێرەدا چی ڕوویداوە؟ تێبینی بکە کە (7) و (8) هەردووکیان زنجیرەیەک وشە لەخۆدەگرن کە دەتوانن لە خۆیاندا ڕستە بن ("ئێلڤیس کۆستێلۆ لە لیڤەرپوڵ لەدایکبووە" و "دێکلان ماکمانوس لە لیڤەرپوڵ لەدایکبووە"). "لیز دەزانێت کە..." شتێک دەربارەی ئەو پێشنیارانە دەردەبڕێت (واتە، هەڵوێستی لیز بەرامبەریان). فرێگە پێشنیاری کرد کە لەم حاڵەتانەدا، ئاماژەی ئەو ڕستە جێگیرانە بەهایەکی ڕاستی نییە، وەک چۆن بە شێوەیەکی ئاسایی دەبێت، بەڵکو هەستی ڕستەکە خۆیەتی. کەسێک ڕەنگە لە هەستی ڕستەیەک تێبگات بەڵام لەوی تر نا، و بۆیە ڕستەکانی وەک (7) و (8) دەتوانن لە بەهای ڕاستییاندا جیاواز بن. فرێگە ئەم چوارچێوانەی بە "ناڕاستەوخۆ" ناوبرد، و کواین دواتر ئەم جۆرە حاڵەتانەی بە چوارچێوەی "ناڕوون" ناوبرد.

ڕودۆڵف کارناپ دواتر دەستەواژەی "هەست"ی بە "واتای ناوەکی" و "ئاماژە"ی بە "واتای دەرەکی" گۆڕی. زاراوەکانی کارناپ لە شیکاریی فەرمیی واتاییدا تا ساڵانی 1950 بڵاوبووەوە، هەرچەندە تێگەیشتنە ڕەسەنەکانی فرێگە بوو کە بوارەکەی بەرەوپێش دەبرد. نیگەرانییەکی بەرچاو بۆ چەمکی فرێگەیی هەست مایەوە. ناوەکان و دەربڕینەکانی تر لە زمانە سروشتییەکاندا بە دەگمەن کۆمەڵێک وەسفی جێگیریان هەیە کە بە شێوەیەکی گشتگیر دانپێدانرابن وەک چۆن هەستەکانی فرێگە دەبوایە وابن. فرێگە ڕەنگە وەڵامی دابایەوە کە هیچ نیازی نەبووە هەست بکاتە بابەتی کۆدەنگیی گشتی یان ڕێکوپێکیی دەروونی، بەڵام ئەمە دۆخی هەستێک زۆر نهێنیتر دەکات، هەروەها توانای ئێمە بۆ تێگەیشتنیان. فەیلەسوفە شیکارییەکانی زمان دەیان ساڵ لەگەڵ ئەمەدا خەباتیان دەکرد.

هێشتا، فرێگە بە شێوەیەکی کاریگەر نەخشەی بۆ فەلسەفە کێشابووەوە. بە ناساندنی هەستەکان وەک خاڵێکی سەرەکیی شیکاری، ناوچەیەکی جیاوازی بۆ لێکۆڵینەوەی فەلسەفی دیاریکردبوو. هەستەکان تەنها بوونەوەری دەروونی نەبوون، چونکە هەم بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن قسەکەرە جیاوازەکانەوە دەستپێڕاگەیشتن و هەم ڕەهەندێکی پێوانەیییان هەبوو، کە بەکارهێنانی دروستیان دیاری دەکرد نەک تەنها وەسفکردنی ئەدا. (بڕوانە فرێگە (1884) بۆ هێرشێکی تێروتەسەل بۆ سەر گێڕانەوە دەروونناسییەکانی مانا.) هەروەها ئەوان شتە هۆکاری و میکانیکییەکانی زانستی سروشتی نەبوون، کە بتوانرێت کورت بکرێنەوە بۆ گێڕانەوەی ڕێکوپێکیی یاسایی. ئەوان بوونەوەرانێک بوون کە ڕۆڵێکی لۆژیکی و مەعریفییان دەگێڕا، و هەم ڕوونکەرەوەی ناوەڕۆکی چەمکی و هەم گشتگیر دەبوون لە سەرانسەری زمانە سروشتییەکاندا، بە پێچەوانەی وردەکارییە ئەزموونییەکانی زمانەوانی و مرۆڤناسییەوە. بەم شێوەیە، پرۆژەیەک هەبوو بۆ فەلسەفە کە ئەنجامی بدات، جیا لە زانستە سروشتییەکان، و ئەویش شیکاریی لۆژیکیی پێکهاتەی بنەڕەتیی مانا بوو. هەرچەندە نیگەرانییە سروشتگەراییەکان لە پەرەسەندنی فەلسەفەی شیکاریدا دووبارە جەختیان لێکرایەوە، پرۆژەکەی فرێگە بۆ ماوەیەکی زۆر لە سەدەی داهاتوودا زاڵ بوو بەسەر فەلسەفەی ئەنگلۆ-ئەمریکیدا.

ج. ڕەسڵ

پردێکی گرنگ لەنێوان فرێگە و جیهانی ئینگلیزی زماندا "لەسەر ئاماژەدان"ی (1905) بێرتراند ڕەسڵ بوو. هەردووکیان بە مەشق ماتماتیکزان بوون و نیگەرانییەکی هاوبەشیان لەسەر بناغەکانی ژمێرە هەبوو. بەڵام، ڕەسڵ لەگەڵ هەندێک فەیلەسوفی پێشووتردا هاوڕا بوو کە لانیکەم هەندێک دەربڕین بەهۆی ئاماژەی ڕاستەوخۆوە مانادار بوون، بە پێچەوانەی فرێگەوە. هێشتا، ڕەسڵ توانای لە کاری فرێگەدا دەبینی و شیکارییەکی بۆ وەسفە دیاریکراوە تاکەکان ئەنجامدا. ئەمانە دەربڕینی ئاڵۆزن کە وا دەردەکەوێت ئاماژەیەکی دیاریکراو دیاری دەکەن بە پێشکەشکردنی وەسفێک، بۆ نموونە، "سەرۆکی ئەمریکا"، یان "بەرزترین کەس لەم ژوورەدا لە ئێستادا". ڕەسڵ سەری سوڕما کە چۆن

(9) پاشای ئێستای فەرەنسا کەچەڵە.

دەتوانێت مانادار بێت، بە لەبەرچاوگرتنی نەبوونی پاشای ئێستای فەرەنسا. چارەسەرەکەی ڕەسڵ ئەوە بوو کە ڕۆڵی لۆژیکیی ئەم جۆرە وەسفانە شیکاتەوە. هەرچەندە ژمارەیەکی کەمی دەربڕین ڕاستەوخۆ ئاماژەیان بە شتەکان دەکرد، زۆربەیان یان وەسف بوون کە ئاماژەیەکیان دیاری دەکرد بە پێشکەشکردنی لیستێک لە تایبەتمەندییەکان، یان کورتکراوەی شاردراوەی ئەم جۆرە وەسفانە بوون. ڕەسڵ تەنانەت پێشنیاری کرد کە زۆربەی ناوە تایبەتەکان وەسفی کورتکراوە بوون. بە شێوەیەکی ورد، وەسفەکان ئاماژەیان نەدەکرد؛ ئەوان دەستەواژەی چەندێتی بوون کە یان فراوانبوونیان هەبوو یان نەبوو. ئەوەی پێویست بوو گێڕانەوەیەک بوو کە بتوانێت مانای وەسفەکان لە ڕوانگەی ئەو پێشنیارانەی کە کورتیدەکردنەوە ڕوون بکاتەوە. ڕەسڵ (1905) ڕستەی (9)ی وەک ئەوەی سێ شتی تێدابێت شیکردەوە کە بە پێکەوە پێناسەیەکیان بۆ پێشنیارەکانی کە وەسفیان تێدابوو پێدەبەخشین. (پێشکەشکردنێکی کورتتر لە ڕەسڵ (1919)دا دێت.) ڕستەیەکی وەک "نووسەری وەیڤەرلی سکۆت بوو" سێ پێکهاتەی لۆژیکی لەخۆدەگرێت:

(10) "x وەیڤەرلی نووسی" هەمیشە هەڵە نییە (واتە لانیکەم یەک کەس وەیڤەرلی نووسیوە)

(11) "ئەگەر x و y وەیڤەرلییان نووسیبێت، x و y یەکسانن" هەمیشە ڕاستە (واتە، زۆرترین یەک کەس وەیڤەرلی نووسیوە)

(12) "ئەگەر x وەیڤەرلی نووسیبێت، x سکۆت بووە" هەمیشە ڕاستە (واتە، هەرکەسێک وەیڤەرلی نووسیبێت سکۆت بووە)

یەکەم و دووەم لێرەدا بە شێوەیەکی کاریگەر بوون و تاکبوونی ئاماژەی ئەم دەربڕینە پشتڕاست دەکەنەوە، بە ڕیز. ڕەنگە گشتگیریان بکەین و وەک یەک پێشنیار لە شێوەی "دەستەواژەیەک c هەیە کە Fx ڕاستە کاتێک x یەکسانە بە c، و Fx هەڵەیە کاتێک x یەکسان نییە بە c" دەریببڕین. (بەم شێوەیە، F بە شێوەیەکی تایبەت لەلایەن c ەوە هەڵگیراوە.) ئەمە پشتڕاستی دەکاتەوە کە تێرکەرێکی تاک هەیە بۆ وەسفەکەی کە لەلایەن دەربڕینێکەوە دراوە یان ئاماژەی پێکراوە، و ئەمە ڕەنگە ڕاست یان هەڵە بێت بەپێی دەربڕینەکەی بەردەست. پاشان دەتوانین مەرجێکی زیادە زیاد بکەین کە هەر تایبەتمەندییەک دەرببڕێت کە دەخرێتە پاڵ ئاماژەکە (کەچەڵ بوون، سکۆت، و هتد) لە شێوەی "c تایبەتمەندیی Y ی هەیە". ئەگەر هیچ شتێک تایبەتمەندیی F ی بەم شێوەیە شیکراوەوە نەبێت، (وەک "پاشای ئێستای فەرەنسا بوون" لە (9)ی سەرەوە) ئەوا "c تایبەتمەندیی Y ی هەیە" هەڵەیە، و ڕێگەیەکمان هەیە بۆ شیکردنەوەی دەربڕینە بێ ئاماژەکان. ئەم جۆرە دەربڕینانە لە ڕاستیدا دەبێت وەک دەستەواژەی چەندێتی تێبگەین و ڕەنگە وەک ئەوەی شتیان هەبێت کە لەسەریان چەندێتی دەکەن یان نەبوونی ئەم جۆرە شتانە تێبگەین؛ تێگەیشتن لە پێکهاتەی لۆژیکیی ئەو دەستەواژانە ئەوەیە کە تێگەیشتنی ئێمە پێکدەهێنێت. لە کاتێکدا ئێمە لە هەریەک لە بەشە کورتکراوەکانی دەربڕینەکە تێدەگەین، هەروەها تێدەگەین کە یەکێکیان هەڵەیە—هیچ تێرکەرێکی تاک نییە بۆ "پاشای ئێستای فەرەنسا"—و بەم شێوەیە دەتوانین لە ڕستەی "پاشای ئێستای فەرەنسا کەچەڵە" تێبگەین هەرچەندە یەکێک لە دەستەواژەکانی ئاماژە ناکات. ئەو دەربڕینە دەتوانێت ڕووداوێکی گرنگی هەبێت کاتێک وەک هێمایەکی "ناتەواو" یان "ئاڵۆز" تێیدەگەین کە ماناکەی لە پێکهاتەکانیەوە وەرگیراوە. زۆربەی ناوە تایبەتەکان، و لە ڕاستیدا نزیکەی هەموو دەربڕینەکان لە زمانێکی سروشتیدا، ملکەچی ئەم جۆرە شیکارییە دەبن، و کاری ڕەسڵ بەم شێوەیە فەلسەفەی شیکاریی لە جیهانی ئینگلیزی زماندا دەستپێکرد. (بەشداریی گرنگ هەروەها لەلایەن ج.ئی. مۆرەوە لە بوارەکانی مەعریفەتناسی و ئەخلاقدا کرا و بۆیە زۆرجار لەگەڵ ڕەسڵدا ناوی دەهێنرێت، بەڵام دەستکەوتەکانی مۆر تا ڕادەیەکی زۆر لە دەرەوەی چوارچێوەی تەرکیزی ئێمەدان لێرەدا.)

2. فەلسەفەی زمانی شیکاریی سەرەتایی

دەستکەوتەکانی ڕەسڵ و فرێگە، لە دانانی ئەجێندایەک بۆ فەیلەسوفە شیکارییەکان کە بەڵێنی هەردوو چارەسەرکردنی کێشە فەلسەفییە دێرینەکان و پاراستنی ڕۆڵێک بۆ فەلسەفە بە شێوەیەکی یەکسان لەگەڵ زانستە سروشتییەکاندا دەدا، فەیلەسوفە ئەکادیمییەکانی ئەوروپا و ئەمریکای وروژاند. بەشی داهاتوو تیشک دەخاتە سەر سێ خاڵی گرنگ لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ئەم نەریتەدا: (1) کاری سەرەتایی لودڤیگ ڤیتگنشتاین؛ (2) پۆزەتیڤیستە لۆژیکییەکان؛ و (3) تیۆریی ڕاستی تارسکی.

أ. تراکتاتوس لۆجیکۆ-فیلۆسۆفیکوس

لودڤیگ ڤیتگنشتاین لەبەر ئارەزووی لە بناغەکانی ماتماتیکدا دەستی بە خوێندنەوەی فرێگە و ڕەسڵ کرد و چوو بۆ کامبریج بۆ خوێندن لەگەڵ ڕەسڵدا. لەوێ خوێندی، بەڵام بۆ خزمەتکردن لە سوپای نەمسا-مەجەرستاندا لە ساڵی 1914دا جێی هێشت. کاتێک وەک دیلێکی جەنگ دەستبەسەر بوو، ڕەشنووسی دەقێکی نووسی کە زۆرێک وەک لووتکەی فەلسەفەی شیکاریی سەرەتایی دەیانبینی، تراکتاتوس لۆجیکۆ-فیلۆسۆفیکوس. تێیدا، حەوت پێشنیاری نووسی و تێبینیی بەرفراوانی لەسەر شەشێکیان کرد، لەگەڵ تێبینیی بەرفراوان لەسەر تێبینییەکان، و هتد. پلانێکی کەمخەرج و بەئاواتی دانا بۆ بەدیهێنانی سیستماتیکی ئاواتەکانی فرێگە و ڕەسڵ بۆ شیکردنەوەی پێکهاتەی لۆژیکیی زمان و بیرکردنەوە.

لە ڕێگەی شیکاریی لۆژیکییەوە، ڤیتگنشتاین پێی وابوو کە دەتوانین بگەینە تێگەیشتنێک لە زمان وەک ئەوەی لە پێشنیارە سەرەتاییەکان پێکدێت کە بە توخمە ناسراوەکانی ئێستای لۆژیکی پلە یەک پەیوەستن. هەر ڕستەیەک کە هەستێکی هەبێت دەتوانێت ئەو هەستە بە ڕوونی لەم جۆرە سیستمەدا دەرببڕدرێت، و هەر ڕستەیەک کە ملکەچی ئەم جۆرە شیکارییە نەبێت، هیچ هەستێکی نابێت. "هەر شتێک کە بتوانرێت بیر لێبکرێتەوە، دەتوانرێت بە ڕوونی بیر لێبکرێتەوە. هەر شتێک کە بتوانرێت بوترێت، دەتوانرێت بە ڕوونی بوترێت." (1922، §4.116) بانگەشەکەی ڤیتگنشتاین لێرەدا ئەوە نییە کە ناتوانین وشەکان بە شێوەیەکی ناڕوون پێکەوە ببەستین؛ لە ڕاستیدا، ئێمە هەمیشە وادەکەین. بەڵکو، بە کردنی ئەوە، هیچ شتێک دەرنابڕین کە هەستێکی هەبێت. ئەوەی دەیڵێین ڕەنگە سەرسوڕمان لە هاوقسەکەرانمان بەدەست بهێنێت، و ڕەنگە تەنانەت دەستمان بۆ شتێکی گرنگ بردبێت، بەڵام ئەوەی دەیڵێین هیچ شتێکی مانادار ناگەیەنێت.

بەشێکی، ئەمە ڕەنگدانەوەی دیدی سەرەتایی ڤیتگنشتاینە کە پێشنیارەکان "وێنەی" جیهانیان دەکێشا. ئەمە بەو مانایە نییە کە نووسراوێک یان وتەیەکی دەمیی ڕستەیەک لە ڕووی بینراوەوە لەو دۆخەی کە دەریدەبڕێت دەچێت. "ئێلڤین جۆنز تەپڵی بۆ جۆن کۆلترەین لێدەدا" نە لە ئێلڤین جۆنز، نە لە جۆن کۆلترەین، و نە لە سێتێکی تەپڵ ناچێت. بەڵکو، شێوەی پێشنیارێک لە شێوەی ڕاستییەکی جیهان دەچوو. ئەوەی پێویست بوو بۆ تێگەیشتن لەمە وەک وێنەیەکی جیهان تەنها ئەوە بوو کە لە حاڵەتی وێنەی ڕاستەقینەدا پێویست بوو—هەماهەنگیی توخمەکانی ناو وێنەکە لەگەڵ شتەکانی دەرەوەی خۆی. (ڕاستییە لۆژیکییەکان بەهۆی پەیوەندییەکانی نێوان پێشنیارەکانیانەوە ڕاست دەبوون.) لە کوێدا دەمانتوانی ئەمە بکەین، زمان شتێکی بە ڕوونی دەردەبڕی؛ لە کوێدا نەماندەتوانی، سەرەڕای باشترین هەوڵەکانمان، وشەکان هیچیان نەدەوت. بەڵام، ئەمە بەو مانایە نەبوو کە هەموو شتێک دەربارەی مانا و تێگەیشتنی ئێمە لە جیهان بابەتی پێناسەی ڕوون بوو، واتە، شتێک کە بتوانین بیڵێین. لە جیاتی ئەوەی بە زمانمان بوترێت، زۆر شت تەنها دەتوانرێت نیشان بدرێت. بۆ نموونە، بیر لە دەربڕینێکی لۆژیکی وەک "و" بکەرەوە. هەر هەوڵێک بۆ ڕوونکردنەوەی هەستەکەی، وەک دانانی دوو شت لە تەنیشت یەکتر، یان بەکارهێنانی دەستەواژەیەکی تر وەک "هەردوو"، تەنها پێکهاتەی "و" دووبارە دەکاتەوە، بەم شێوەیە هیچی زیاد ناکات. شێوەی پێشنیارەکانمان نیشانی دەدات چۆن کاردەکات و ناتوانین هیچ شتێکی زانیاریبەخشتر دەربارەی بڵێین. ڤیتگنشتاین هەروەها ژمارەیەک دیدی لە کۆتایی تراکتاتوسدا دەربارەی سۆلیپسیزم، ئیرادە، و ئەخلاق، و ئەوەی کە دەتوانرێت دەربارەیان بوترێت دەربڕی؛ بەڵام ئەمانە هەندێک لە قورسترین و مشتومڕاویترین خاڵەکانی لێکدانەوەی کارەکەی دەمێننەوە. ڤیتگنشتاین خۆی وەک ئەوەی سنوورەکانی ئەوەی کە فەلسەفە دەتوانێت بیڵێت دیاریکردبێت دەبینی، و تراکتاتوسی بەبێ هیچ تێبینییەکی زیاتر داخست بە وتنی، "ئەوەی ناتوانین قسەی لەسەر بکەین، دەبێت بێدەنگ بمێنینەوە." (1922، §7)

ب. بازنەی ڤیەننا و پۆزەتیڤیستە لۆژیکییەکان

لە ساڵی 1907ەوە، کۆمەڵێک پرۆفیسۆری ئەوروپی کە لە سەرەتادا بە کۆمەڵەی ئێرنست ماخ ناسرابوون، دەستیان بە کۆبوونەوەی بەردەوام کرد بۆ گفتوگۆکردن لەسەر بابەتەکانی لۆژیک، فەلسەفە و زانست لەژێر ڕێنمایی مۆریتس شلیکدا. دواتر خۆیان بە بازنەی ڤیەننا ناوزەد کرد و گفتوگۆ بەردەوامەکانیان بووە سەرەتای بزووتنەوەیەک کە بە پۆزەتیڤیزمی لۆژیکی ناسرا، کە کارل هێمپڵ، ڕودۆڵف کارناپ، و هانس ڕایخنباشی تێدابوو، لەنێو زۆرانی تردا. ئەوان ئایدیالیزمی هیگلی بڵاو لە بازنە ئەکادیمییەکانی ئەوروپادا ڕەتکردەوە، وردبینیی توندی زانست، بەتایبەتی فیزیا، وەک نموونەیەک بۆ میتۆدەکانیان وەرگرت، و ڕەوتە دیاردەناسییەکانی ئەزموونگەرایی بەریتانی وەک بناغەیەکی مەعریفەتناسی گونجاوتر بۆ ئەم جۆرە ئامانجانە وەرگرت. کارناپ تێگەیشتنەکانی کاری فرێگەی وەرگرت و ئاڵۆزییەکی زۆری بۆ کاری شیکاری هێنا، بەتایبەتی لە کتێبی پێکهاتەی لۆژیکیی جیهان (1928)دا. پۆزەتیڤیستە لۆژیکییەکان هەروەها ئیلهامیان لە تراکتاتوسی ڤیتگنشتاینەوە وەرگرت، بەڵام دڵسۆزییان بۆ ئامانجە ئاڵۆزترەکانی زۆر لاوازە. ئەوان هاوڕای دیدی ڤیتگنشتاین بوون کە بەڵگە لۆژیکییەکان بەهۆی پەیوەندییە ناوخۆییەکانی نێوان پێشنیارەکانیانەوە ڕاستن، نەک بەهۆی هیچ ڕاستییەکی ڕاستەقینەی جیهانەوە، و ئەمەیان وەک پشتگیرییەک بۆ وەشانی نوێکراوەی جیاوازیی شیکاری/تێکەڵ لێکدایەوە. ڕستە شیکارییەکان ئەوانە بوون کە تەنها بەهۆی مانای دەربڕینە پێکهێنەرەکانیانەوە ڕاست بوون ("هەموو سەڵتەکان بێهاوسەرن") لە کاتێکدا ڕستە تێکەڵەکان بەشێکی بەهۆی ڕاستییە ئەزموونییەکانی دەرەوەی مانای دەستەواژە پێکهێنەرەکانیانەوە ڕاست بوون ("فلین سەڵتە"). ڕستە شیکارییەکان بە شیکاریی لۆژیکی پشتڕاست دەکرانەوە، لە کاتێکدا ڕستە تێکەڵەکان بە پەنابردن بۆ ڕستە چاودێرییەکان، یان بۆ داتای هەست لە گێڕانەوە وردترەکاندا پشتڕاست دەکرانەوە.

ئەمە پۆزەتیڤیستەکانی بەرەو تیۆریی پشتڕاستکردنەوەی مانا برد. ڕستە شیکارییەکان بەهۆی مانای دەستەواژەکانیانەوە ڕاست دەبوون، لە کاتێکدا هەموو ڕستە تێکەڵەکان دەبوایە ملکەچی جۆرێک لە پێوەری پشتڕاستکردنەوەی ئەزموونی بن. هەر ڕستەیەک کە نەتوانرایە بە یەکێک لەم دوو ڕێگەیە پشتڕاست بکرێتەوە، بێمانا دادەنرا. ئەمە بانگەشەکانی بە واتای نهێنی یان جادووییەوە دوورخستەوە، بەڵام هەروەها بوارە گەورەکانی ئەخلاق و میتافیزیکی وەک چۆن لەلایەن زۆرێک لە فەیلەسوفانەوە پراکتیزە دەکرا. شلیک (1933) بە بوێرییەوە وتی:

[پێشنیارێک] مانایەکی قابل بەیانی هەیە تەنها ئەگەر جیاوازییەکی قابل پشتڕاستکردنەوە دروست بکات کە ئایا ڕاستە یان هەڵە. پێشنیارێک کە بە شێوەیەک بێت کە جیهان هەمان شت بمێنێتەوە جا ڕاست بێت یان هەڵە، بە سادەیی هیچ شتێک دەربارەی جیهان ناڵێت؛ بەتاڵە و هیچ شتێک ناگەیەنێت؛ ناتوانم هیچ مانایەکی پێببەخشم. ئێمە جیاوازییەکی قابل پشتڕاستکردنەوەمان هەیە، بەڵام، تەنها کاتێک کە جیاوازییەک بێت لە شتی دراودا... (ئەیەر 1959، ل. 88)

بە "دراو" لێرەدا، شلیک ئاماژەی بە لێشاوی داتای هەست دەکرد کە دێتە بەردەممان. کەم یان هیچ ڕستەیەک بەم شێوەیە لەلایەن زۆربەی قسەکەرانەوە تێنەدەگەیشتن، بۆیە کاری فەلسەفە شیکاریی لۆژیکی و پێناسەکردنی چەمکەکانی زانستە سروشتییەکان بوو بۆ دەستەواژەکانی پشتڕاستکردنەوە. لە کاتێکدا دەتوانرا پشتڕاستکردنەوەی ئەزموونیی زۆر شت لە زانستە فیزیکییەکاندا بهێنرێتە بەرچاو (بۆ نموونە، ئەنجامی تاقیگە، پێشبینییەکان بە دەرئەنجامی قابل چاودێری)، لە بوارەکانی وەک دەرونناسی و ئەخلاقدا زۆر قورستر دەبوو. لەم حاڵەتانەدا، پۆزەتیڤیستەکان لایەنگری جۆرێک لە کورتکردنەوەی لۆژیکی بوون بۆ ڕستە پەیوەندیدارەکان لە وتارەکەدا. هەموو ڕستە و چەمکە سەرەکییەکان لە دەرونناسیدا کورت دەکرانەوە بۆ ڕستەی قابل پشتڕاستکردنەوەی ئەزموونی دەربارەی ڕەفتاری بابەتە بیرکەرەوەکان، بۆ نموونە. ڕستەیەک دەربارەی دۆخێکی دەروونی وەک توڕەیی کورت دەکراوە بۆ ڕستە دەربارەی ڕەفتاری قابل چاودێری وەک بەرزکردنەوەی دەنگ، دەربڕینی ڕوخسار، توندوتیژبوون، و هتد. ئەمە پێویستی بە "یاسای پرد" یان ڕستەی شوناسی تیۆری دەکرد بۆ یەکسانکردنی بوونەوەرەکانی، بڵێین، دەرونناسی لەگەڵ بوونەوەرەکانی زانستە فیزیکییەکان و بەم شێوەیە وەرگێڕانی دەستەواژەکانی تیۆرییە کۆنەکان بۆ نوێکان. (دیسانەوە، لە هەندێک حاڵەتدا شێوازی پەسەندکراو ئەوە بوو کە ڕاستەوخۆ یەکسانیان بکەین بە داتای هەست.) لە کوێدا ئەمە نەدەکرا، پۆزەتیڤیستەکان پێیان وابوو کە ڕستەکانی پرسیارلێکراو بێمانان، و بانگەشەیان بۆ لەناوبردنی زۆرێک لە چەمکە، ڕستە و تیۆرییە پێشەنگەکان دەکرد، کە بە سووکایەتییەوە لەژێر دەستەواژەی "میتافیزیک"دا کۆکرابوونەوە. ڕستەیەکی وەک "خودا لە دەرەوەی شوێن و کاتدا بوونی هەیە" بێگومان بەهۆی مانای دەستەواژەکانیەوە ڕاست نەبوو و ملکەچی هیچ جۆرە تاقیکردنەوەیەکی ئەزموونی نەدەبوو، بۆیە وەک قسەی بێمانا ڕەتدەکرایەوە.

تیۆریی پشتڕاستکردنەوەی مانا نزیکەی دەستبەجێ ڕووبەڕووی کێشەی گەورە بووەوە، زۆرجار بەهۆی ناڕەزایەتییەکانی نێوان پۆزەتیڤیستەکان خۆیانەوە. بۆ یەکێک، هەر ڕستەیەک کە تیۆرییەکەی خۆی دەردەبڕی، نە شیکاری بوو، و نە ملکەچی پشتڕاستکردنەوەی ئەزموونی بوو، بۆیە وا دەردەکەوت یان خۆی ڕەتدەکاتەوە یان بێمانایە. گشتگیرییە گشتگیرەکان لەوانەش یاسا زانستییەکان وەک "هەموو ئەلکترۆنەکان بارگەی 1.6×10-19 کۆڵۆمبیان هەیە" هەروەها کێشەدار بوون، چونکە لە کۆمەڵە سنووردارەکانی ڕستە چاودێرییەکانەوە دەرنەدەهێنران. (بڕوانە هێمپڵ (1950)، بەتایبەتی §2.1) ڕستە دژە-ڕاستییەکان، وەک "ئەگەر ئەم شەکرەمان بخستایەتە ناو ئاو، دەتوایەوە"، کێشەی هاوشێوەیان دروست دەکرد. هەوڵەکان بۆ چاککردن بەردەوام بوون، هەرچەندە ناڕەزایەتی لە تەواوی پرۆگرامەکە تا ناوەڕاستی سەدە لە زیادبووندا بوو.

ج. تیۆریی ڕاستی تارسکی

لە دوو کاری پێشەنگدا (1933 و 1944)، ئەلفرێد تارسکی بازێکی گەورەی بۆ شیکاریی وردی مانا هەڵدا، کە نیشانیدا دەتوانرێت بە هەمان شێوەی سیستماتیکی کە سینتاکس مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت، مامەڵە لەگەڵ واتاییدا بکرێت. سینتاکس، یاسا و پێکهاتەکانی کە دووبارە پێکەوەبەستنی وشە و دەستەواژەکان بۆ ڕستە ڕێکدەخەن، بە سەرکەوتوویی لەلایەن لۆژیکزانانەوە شیکرابووەوە، بەڵام چەمکە واتاییەکانی وەک "مانا" یان "ڕاستی" بۆ چەندین ساڵ بەرەنگاری ئەم جۆرە هەوڵانە بوونەوە.

تارسکی بەدوای شیکارییەکدا دەگەڕا بۆ چەمکی ڕاستی کە هیچ بانگەشەیەکی ڕوون یان ناڕوونی تێدا نەبێت بۆ چەمکە سروشتییە واتاییەکان، و پێناسەیەکی لە ڕوانگەی سینتاکس و تیۆریی کۆمەڵەوە پێشکەش کرد. بە جیاکردنەوەی مێتازمان و زمانی ئۆبجێکت دەستیپێکرد؛ زمانی ئۆبجێکت ئەو زمانەیە (سروشتی یان فەرمی) کە ئامانجی شیکاریی ئێمەیە، لە کاتێکدا مێتازمان ئەو زمانەیە کە شیکاریی خۆمانی تێدا ئەنجام دەدەین. مێتازمان ئەو زمانەیە کە بەکاریدەهێنین بۆ خوێندنی زمانێکی تر، و زمانی ئۆبجێکت ئەو زمانەیە کە دەیخوێنین. بۆ نموونە، منداڵان کە زمانی دووەم فێر دەبن، بە شێوەیەکی گشتی لە پۆلەکاندا بەشداری دەکەن کە بە زمانی دایکیان بەڕێوەدەچێت و زمانی دووەم وەک ئۆبجێکتێک بۆ خوێندن مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن. بەم شێوەیە، کۆپیی هەموو ڕستەکانی زمانی ئۆبجێکت دەبێت لە مێتازماندا جێبکرێنەوە و مێتازمان دەبێت سەرچاوەی پێویستی تێدابێت بۆ وەسفکردنی سینتاکسی زمانی ئۆبجێکت، هەروەها. لە ڕاستیدا، زمانی ئۆبجێکت پێشبینیی ڕاستی خۆی لەخۆناگرێت—ئەمە تەنها دەتوانێت لە مێتازماندا ڕووبدات، چونکە پێویستی بەوەیە کە قسەکەران دەربارەی ڕستەکان خۆیان قسە بکەن، نەک لە ڕاستیدا بەکاریانبهێنن. مشتومڕێکی گەورە هەیە دەربارەی ئەو شێوەیەی کە مێتازمانێک دەبێت بیگرێتەبەر بۆ ئەوەی شیکاریی زمانێکی سروشتی ممکن بکات، و تارسکی بە ئاشکرا گومانی لەوە هەبوو کە ئەم میتۆدانە بە ئاسانی لە زمانە فەرمییەکانەوە بۆ زمانە سروشتییەکان بگوازرێنەوە، بەڵام ئێمە لێرەدا ناچینە ناو ئەم پرسانەوە.

تارسکی وتی کە پێناسەیەکی ڕاستی دەبێت "لە ڕووی فەرمییەوە دروست" بێت یان وەک خۆی وتی:

(14) بۆ هەموو x، ڕاست(x) ئەگەر و تەنها ئەگەر Fx.

یان ڕستەیەک کە بە بەڵگە یەکسان بێت بەمە، کە "ڕاست" بەشێک نەبێت لە F. ئەمە تا ڕادەیەکی زۆر مەرجێکی فەرمی بوو، بەڵام تارسکی بانگەوازێکی بەهێزتری بۆ "گونجاویی ماددی" یان هەستێک کە پێناسەکەمان سەرکەوتوو بووە لە گرتنی ئەو جۆرە هاوتاییەی نێوان دۆخی کارەکان و ڕستەکان کە بە شێوەیەکی کلاسیک لەگەڵ ڕاستیدا پەیوەست بووە زیاد کرد. بۆیە، بۆ نموونە، پێناسەی ڕاستی ئێمە دەبوایە ڕستەیەکی وەک ئەمەی تێدابێت:

(15) "بەفر سپییە" ڕاستە ئەگەر و تەنها ئەگەر بەفر سپی بێت.

تێبینی بکە کە نیشانەی وتنی لێرەدا نیوەی یەکەمی ئەم ڕستە مێتازمانە دەکاتە دەربارەی ڕستە زمانی ئۆبجێکتەکە "بەفر سپییە"؛ نیوەی دووەمی ڕستە مێتازمانەکە دەربارەی بەفر خۆیەتی. تارسکی پاشان پێناسەیەکی ڕاستی پێشکەش کرد

"ڕستەیەک ڕاستە ئەگەر لەلایەن هەموو شتەکانەوە تێربکرێت و ئەگەرنا هەڵەیە." (1944، ل. 353)

کە تێرکردن پەیوەندییەکە لەنێوان شتە هەڕەمەکییەکان و ئەرکە ڕستەییەکان، و ئەرکە ڕستەییەکان دەربڕینێکن کە پێکهاتەیەکی فەرمیی زۆر وەک ڕستە ئاساییەکانیان هەیە، بەڵام گۆڕاوی ئازادیان تێدایە، بۆ نموونە، "x شینە" یان "x لە y گەورەترە". تارسکی پێی وابوو کە ڕەنگە بتوانین نیشانی بدەین کام شتانە سادەترین ئەرکە ڕستەییەکان تێردەکەن و پاشان کۆمەڵێک مەرجی زیاتر پێشکەش بکەین کە لەژێریاندا ئەرکە ئاوێتەکان لە ڕوانگەی ئەو ئەرکە سادانەوە تێردەکرێن. (چاککردنی زیاتر بۆ چاپی 1956ی وتارەکە کرا بۆ ئەوەی هەندێک تایبەتمەندیی تیۆریی مۆدێل لەخۆبگرێت کە لێرەدا باسی ناکەین.) کاتێک تارسکی پێناسەیەکی ئیندەکشنی بۆ ئۆپەراتۆرەکانی تری لۆژیکی پلە یەک زیاد کرد، پێدەچوو پێناسەیەکی ڕاستی بەبێ پەنابردن بۆ چەمکە سروشتییە واتاییەکان درابێت، هەرچەندە فیڵد (1972) دەیوت کە "دیاریکردن" و "تێرکردن" چەمکی واتایی بوون هەروەها. ئایا ئەمە دەبێت وەک گێڕانەوەیەکی دابەزێنەری ڕاستی بخوێنرێتەوە یان شیکارییەکی تیۆرییەکی هاوتایی بەهێز، خاڵێکی مشتومڕی گەورە بوو لەنێو فەیلەسوفە شیکارییەکاندا، بەڵام زۆر وەک کاری پێشووتری فرێگە، ڕۆڵێکی زۆر گرنگتری گێڕا لە قەناعەتپێکردنی نەوەکانی دواتری لۆژیکزانان و فەیلەسوفان کە شیکاریی چەمکە فەلسەفییە نەریتییە سەختەکان بە ئامرازەکانی لۆژیکی مۆدێرن هەم لە توانایاندایە و هەم زۆر بەرهەمدارە.

3. شۆڕشەکانی ناوەڕاستی سەدە

تا ناوەڕاستی سەدەی 20، ئەو ڕێبازەی کە لەلایەن فرێگە، مۆر و ڕەسڵەوە سەریهەڵدا لەگەڵ پۆزەتیڤیستە لۆژیکییەکاندا ڕەگی داکوتا. جەنگی جیهانیی دووەم کاریگەرییەکی زۆری هەبوو لە پەرشوبڵاوکردنی بەتواناترین فەیلەسوفان لە کیشوەرەکەوە، و زۆرێکیان لە زانکۆکانی بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکاندا نیشتەجێ بوون، دید و بۆچوونەکانیان بڵاوکردەوە و کاریگەرییان لەسەر نەوەکانی دواتری فەیلەسوفان دانا. بەڵام، نەریتی شیکاری هەمیشە ڕەوتێکی بەهێزی ڕەخنەی لەناو خۆیدا هەبوو، و هەندێک لە پایەکانی ئۆرتۆدۆکسیی سەرەتایی پێشتر لەژێر گومانی ئەندامانی بازنەی ڤیەننا وەک ئۆتۆ نۆیرات (بڕوانە (1933)ی) و ناڕازییانی وەک کارل پۆپەردا بوون. بەشی داهاتوو باس لە کاری دوو کەسایەتی دەکات، کواین و ڤیتگنشتاینی دواتر، کە بەرەنگاری دیدە وەرگیراوەکان بوونەوە لە فەلسەفەی زماندا و وەک کەسایەتیی گواستنەوە بۆ دیدە هاوچەرخەکان خزمەتیان کرد.

أ. کواین و جیاوازیی شیکاری/تێکەڵ

و.ڤ.ئۆ. کواین (1953) هێرشی کردە سەر ناوکی پۆزەتیڤیزمی لۆژیکی، و لە ڕاستیدا فەلسەفەی شیکاری، بە هێرشکردنە سەر جیاوازیی شیکاری/تێکەڵ. پۆزەتیڤیستەکان دڵخۆش بوون بە داننان بە جیاوازییەک لەنێوان ئەو ڕستانەی کە بەهۆی مانای دەستەواژەکانیانەوە ڕاست بوون و ئەوانەی کە بەهۆی ڕاستییەکانەوە ڕاست بوون، بەڵام کواین جۆرێک لە گومانکاریی دەربارەی مانای دەربڕینە تاکەکان هێنایە گۆڕێ. زۆر وەک پۆزەتیڤیستەکان، ئەو وریای هەر شتێک بوو کە ملکەچی پشتڕاستکردنەوەی ئەزموونی نەدەبوو و مانای وەک یەکێکی تر لەم جۆرە شتانە دەبینی.

کواین بیرۆکەی مانای وەک شتێکی ڕاستەقینە کە بە جۆرێک لە مێشکماندا ئامادەیە لە دەرەوەی ئەو شێوانەی کە لە ڕەفتارماندا خۆی دەردەخات ڕەتکردەوە. دواتر ئەمەی بە "ئەفسانەی مۆزەخانە" ناوبرد—شوێنێک "کە تێیدا پیشاندراوەکان ماناکانن و وشەکان ناونیشانەکانن." (1969، ل. 27) بە ڕۆحێکی ئەزموونگەرایی بەهێزەوە، وتی کە ئێمە هیچ دەستڕاگەیشتنێکمان بەم جۆرە شتانە لە ئەزموونماندا نییە، بۆیە نەیاندەتوانی ڕەفتاری زمانیمان ڕوون بکەنەوە، و بۆیە هیچ شوێنێکی ڕەوایان لە گێڕانەوەی ئێمەدا نەبوو. کواین سەری سوڕما کە ئایا جیاوازییەکی پرەنسیپی لەنێوان وتە شیکاری و تێکەڵەکاندا هەیە یان نا. لە پێداچوونەوەی بیرۆکە زاڵەکانی شیکاریدا، هەریەکێکیانی بە ناتەواو یان پرسیار-هەڵگر دۆزیەوە. شیکاری دۆگمایەک بوو، بابەتێکی باوەڕ بوو لەنێو ئەزموونگەران (بەتایبەتی پۆزەتیڤیستە لۆژیکییەکان) و یەکێک کە نەیدەتوانی بەرگەی لێکۆڵینەوەی وردتر بگرێت. سەرەڕای ئەوەش، پۆزەتیڤیستەکان شیکارییان لەگەڵ دۆگمایەکی دووەمدا، کورتکردنەوەی ئەزموونی، جووت دەکرد، ئەو دیدەی کە هەر ڕستەیەک یان دەربڕینێک دەتوانرێت پارچە ناوەڕۆکێکی ئەزموونی تایبەتی خۆی لە ئەزموونی ئێمەوە بۆ دیاریبکرێت. بانگەشەکەی کواین ئەوە نەبوو کە نابێت ئەزموونگەر بین یان نیگەرانی ئەم جۆرە ناوەڕۆکە ئەزموونییە بین، بەڵکو ئەوە بوو کە هیچ ڕستەیەک یان دەربڕینێکی تاک ناتوانرێت ئەم جۆرە ناوەڕۆکەی بە تەنیا بۆ تەرخانبکرێت. ڕستەکانی زمانمان بە هاوکاریی یەکتر کاردەکەن بۆ "ڕووبەڕووبوونەوەی دادگای ئەزموون" وەک یەک. ئەم گشتگیرییە جۆرێک لە یەکسانیخوازیی لەنێوان ئەو ڕستانەی کە پابەندین پێیانەوە دەگەیاند، هەروەها. هەر بانگەشەیەک دەتوانرا بە ڕاست دابنرێت، جا چی دەبێت، ئەگەر ئامادەبین بەشەکانی تری "تۆڕی باوەڕ"ەکەمان بگۆڕین بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بگونجێت، و هەر بانگەشەیەک—تەنانەت یەکێک کە پێشتر وەک بانگەشەیەک دەربارەی مانا وەرمانگرتبوو، وەک "هەموو سەڵتەکان بێهاوسەرن"—دەتوانرا بگۆڕدرێت ئەگەر بارودۆخەکان پێویستیان پێی بێت. (1953، ل.43) هەندێک ڕستە بەرگرییەکی تا ڕادەیەک بەهێزیان لە گۆڕین دەبوو، بۆ نموونە، یاساکانی لۆژیک، بەڵام ئەوان تەنها لەبەر ناوەندیبوونیان لە شێوازەکانی ئێستای بیرکردنەوەماندا ئەو دۆخەیان هەیە. بانگەشەکانی تر کە کەمتر ناوەندین دەتوانرا بە ئاسانتر بگۆڕدرێن، ڕەنگە تەنها بە گرنگیپێدانێکی کاتی، بۆ نموونە، بانگەشەکان دەربارەی ژمارەی خانووە خشتە سوورەکانی سەر شەقامی ئێلم. ئەم قابل گۆڕینە فراوانە بووە هۆی دانانی تۆنێک بۆ مەعریفەتناسی لە فەلسەفەی شیکاریدا لە ماوەی نیوەی دووەمی سەدەی 20دا.

بەبێ پارچە ناوەڕۆکێکی ئەزموونی ڕێک و پێک یان ڕاستییەکی شیکاری بۆ لەنگەرگرتنی گێڕانەوەیەکی مانا، کواین کەم سوودی لە مانا دەبینی. لە جیاتی ئەوە، کارەکەی تیشکی دەخستە سەر هاوئاماژەیی و ڕەزامەندیی نێوان قسەکەران. لە کتێبی وشە و شت (1960)دا، پێشنیاری کرد کە دۆخی ئێمە وەک قسەکەر زۆر لەوەی زمانەوانێکی مەیدانی دەچێت کە هەوڵی وەرگێڕانی زمانێکی تازە دۆزراوە دەدات کە هیچ پەیوەندییەکی دیاری لەگەڵ زمانە ناوچەییەکانی تردا نییە. ئەم ڕێبازەی بە "وەرگێڕانی ڕادیکاڵ" ناوبرد. لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم جۆرە دۆخەدا، بەدوای دەربڕینە دووبارەبووەکاندا دەگەڕێین و هەوڵدەدەین ئاماژە بۆیان دابین بکەین. لە نموونە کلاسیکییەکەیدا، لەگەڵ خەڵکی ناوچەکەدا دەوەستین، تێبینی دەکەین کە کەروێشکەکان ناوبەناو ڕادەکەن و خەڵکی ناوچەکە کاتێک کەروێشکەکان تێدەپەڕن "گاڤاگای" دەڵێن؛ ڕەنگە ئەمە وامان لێبکات وتەکانیان وەک وشەی خۆمان "کەروێشک" وەربگێڕین. بیرکردنەوە لە قابل وەرگێڕانی وتەیەک بەوی تر بەم شێوەیە هەمان جۆرە کاریگەریی تیۆری-دروستکردن بەدەست دەهێنێت کە قسەکردن لەسەر مانای هاوبەش دەیکرد، بەڵام بەبێ پەنابردن بۆ شتە ئەبستراکتەکانی وەک مانا. بەڵام، ئەمە هەروەها بووە هۆی تێزەکەی کواین بۆ "نادڵنیایی وەرگێڕان". کاتێک ئەم جۆرە گریمانانە لەسەر بنەمای چاودێریکردنی ڕەفتاری قسەکەران دروست دەکەین، ئەو بەڵگەیە هەمیشە گریمانەکەمان کەمتر دیاری دەکات، و بەڵگەکە دەتوانرا لەگەڵ وەرگێڕانی تردا بگونجێنرێت، تەنانەت ئەگەر دەست بکەن بەوەی کەمێک سەیر بێنە گوێمان. بۆیە، "گاڤاگای" ڕەngە هەروەها وەک "نانی ئێوارە" وەربگێڕدرێت (ئەگەر خەڵکی ناوچەکە کەروێشک بخۆن) یان "ئەوەتا، پارچەیەکی لێنەکراوەی کەروێشک!" ڕەنگە بتوانین وەرگێڕانە ئەگەرییەکان کەمێک بە چاودێریکردنی زیاتر تەسک بکەینەوە، هەرچەندە نەک بە دوورخستنەوەی لۆژیکیی هەموو ئەوانی تر. پرسیاری ڕاستەوخۆ لە قسەکەرە ناوچەییەکان ڕەنگە هەروەها کۆمەڵەی وەرگێڕانە ئەگەرییەکان کەمێک کەم بکاتەوە، بەڵام ئەمە گریمانەی فەرمانکردنێک بەسەر بڕێکی زۆر لە زاراوە ئەبستراکتەکاندا دەکات کە لەگەڵ ئەو قسەکەرانەدا هاوبەشمانە، و ئەم فەرمانکردنە وا گریمانە دەکرێت لەسەر تێگەیشتنێکی هاوبەش لە جۆرە سادەترەکانی وشەسازی کە پێی دەستمان پێکردووە بوەستێت. بۆیە، هیچ شتێک کە بتوانین دەربارەی ئەو قسەکەرانە چاودێری بکەین، بە تەواوی دروستیی یەک وەرگێڕان بەسەر هەموو ڕکابەرەکاندا دیاری ناکات و وەرگێڕان هەمیشە نادڵنیایە. ئەمە بەو مانایە نییە کە نابێت هەندێک وەرگێڕان لەسەر ئەوانی تر پەسەند بکەین، بەڵام بنەماکانمان بۆ کردنی ئەوە بە گشتی نیگەرانییە پراگماتیکییەکانن دەربارەی سادەیی و کارایی. هەروەها دەبێت تێبینی بکەین کە هەر قسەکەرێک تا ڕادەیەکی زۆر لە هەمان دۆخدایە کاتێک دێتە سەر تێگەیشتن لە قسەکەرانی تر تەنانەت لە زمانی دایکیشیدا؛ ئێمە تەنها ڕەفتارە قابل چاودێرییەکانی قسەکەرانی ترمان هەیە و ئاشنایی لەگەڵ بەکارهێنانی خۆمان بۆ ئەم جۆرە دەستەواژانە، و دەبێت بەردەوام هەڵسەنگاندن بۆ قسەکەرانی تر لە گفتوگۆدا بەم شێوانە بکەین. دۆناڵد دەیڤدسۆن، قوتابیی کواین، بەردەوام دەبێت لە پەرەپێدانی زیاتری ئەم بیرۆکانە لە شوێنپێی کوایندا. دەیڤدسۆن جەختی لەوە کردەوە کە ئەو لێکدانەوانەی کە ئێمە بۆ دەربڕینەکانی زمانی دایکی خۆمان دروستی دەکەین، هیچیان کەمتر ڕادیکاڵ نین لەوەی کواین پێشنیاری دەکرد بۆ وەرگێڕانە هەوڵدراوەکانی زمانەوانە مەیدانییەکە بۆ دەربڕینە ڕادیکاڵە نوێکان (بڕوانە 1984ی).

کاری کواین ئیلهامی زۆرانی بەخشی، بەڵام هەروەها کەوتە بەر هێرشی توند. ئەو ڕەفتارگەراییەی کە لە ناوکی گێڕانەوەکەیدا بوو، لەلایەن زۆرینەی فەیلەسوفان و زانایانی مەعریفییەوە پەسەندی لەدەستدا. زۆربەی ڕەخنەکانی نۆوام چۆمسکی (1959) لە ب.ف. سکینەر دەتوانرێت بگوترێت بۆ کاری کواینیش دەگونجێت. جەختکردنەوە لەسەر زگماکی و زانینی شاراوە لە کاری چۆمسکیدا هەروەها ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند بووەتەوە، بەڵام ئەم ڕەخنەیە فەیلەسوفان و زمانەوانانی نەگەڕاندووەتەوە بۆ ئەو جۆرە ئەزموونگەراییە ڕەفتارگەراییە بەهێزەی کە گێڕانەوەکەی کواین لەسەری دامەزرابوو. هێشتا، زۆربەی فەیلەسوفە هاوچەرخەکانی زمان قەرزاری کواینن بۆ هەڵوەشاندنەوەی دۆگماکانی فەلسەفەی شیکاریی سەرەتایی و کردنەوەی ڕێڕەوی نوێی لێکۆڵینەوە.

ب. ڤیتگنشتاینی دواتر

ڤیتگنشتاین لە سەرەتای ساڵانی 1920دا کامبریجی جێهێشت و بۆ چەند ساڵێک بەدوای پرۆژەی دەرەوەی ئەکادیمیادا گەڕا. لە ساڵی 1929دا گەڕایەوە و دەستی بە کارکردنی جۆری زۆر جیاواز کرد. بابەتێکی مشتومڕی گەورەیە، تەنانەت لەنێو شوێنکەوتووانی ڤیتگنشتاینیشدا، کە چەند لێکچوون لەنێوان ئەم قۆناغانەدا هەیە. زۆرێک لە فەیلەسوفانی زمان باسی "ڤیتگنشتاینی دواتر" دەکەن وەک ئەوەی دیدە پێشووترەکان بە تەواوی جیاواز و ناتەبا بووبن، لە کاتێکدا هەندێکی تر پێداگری دەکەن کە بەردەوامییەکی بەهێز لە تێم و میتۆدەکاندا هەیە. هەرچەندە کاری سەرەتایی لەو کاتەدا بە فراوانی بە هەڵە لێکتێدەگەیشترا، کەم گومان هەیە لەوەی کە هەندێک گۆڕانکاریی گرنگ ڕوویانداوە، و ئەمانە شایەنی ئاماژەپێکردنن لێرەدا.

لە کتێبی لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکان (1953)دا کە دوای مردنی بڵاوکرایەوە، ڤیتگنشتاین لە هەندێک لە ئاواتە تیۆرییەکانی فەلسەفەی شیکاری لە نیوەی یەکەمی سەدەدا دابڕا. لە کوێدا فەیلەسوفە شیکارییەکانی زمان هەوڵیان بۆ سیستمە لۆژیکییە جوان و کەمخەرجەکان دەدا، لێکۆڵینەوەکان پێشنیاریان کرد کە زمان کۆمەڵەیەکی هەمەچەشن و گۆڕاوی "یارییە زمانییەکان"ە—چالاکییە کۆمەڵایەتییە ئامانجدارەکان کە وشەکان تەنها ئەوەندە ئامراز بوون بۆ ئەنجامدانی کارەکان، نەک پێکهاتەی جێگیر و هەمیشەیی لە پێکهاتەیەکی لۆژیکیدا. نوێنەرایەتی، ئاماژەدان و وێنەکێشان هەندێک لەو ئامانجانە بوون کە ڕەنگە لە یاریکردنی یارییەکی زمانیدا هەمانبێت، بەڵام بە هیچ شێوەیەک تەنها ئەوانە نەبوون. ئەم وەرچەرخانە لە فەلسەفەی ڤیتگنشتایندا نیگەرانییەکی نوێی بۆ ڕەهەندە "پراگماتیکی"یەکانی بەکارهێنانی زمان هێنایە ئاراوە. قسەکردن لەسەر گرنگیی پراگماتیکی دەربڕینێک بەم مانایە، ڕەچاوکردنی ئەوەیە کە چۆن تێگەیشتن لێی ڕەنگە لە کردارەکاندا، یان ڕێنماییکردنی کردارەکاندا، دەربکەوێت، و بەم شێوەیە سەرنجمان بۆ بەکارهێنان بگۆڕین نەک چەمکە ئەبستراکتەکانی شێوەی لۆژیکی کە لە شێوەکانی پێشووتری فەلسەفەی شیکاریدا باو بوو. (تیۆریزانانی کردەی قسەکردن هەروەها جیاوازییەک لەنێوان پراگماتیک و واتاییدا دەکەن بە مانایەکی کەمێک سنووردارتر، وەک لە §4.2دا دەیبینین.) ئەو دیدەی کە "مانا بەکارهێنانە" (1953، ل.43) زۆرجار دەخرایە پاڵی، هەرچەندە لێکدانەوەکانی ئەم دیدە زۆر جیاواز بوون. ڕایت (1980 و 2001) ئەمەی وەک بانگەوازێک بۆ کۆنڤێنشناڵیزمی کۆمەڵایەتی دەربارەی مانا خوێندەوە، ماکداوڵ (1984) بە ڕوونی ئەم جۆرە دەرئەنجامێکی ڕەتکردەوە و براندۆم (1994) وەک خاڵێکی چوونەژوورەوەی بۆ گێڕانەوەیەکی مانا وەرگرت کە هەم پێوانەیی و هەم پراگماتیکییە (واتە، لە ڕوانگەی ئەرک و مافەکانی کردنی شتەکان بە شێوازی دیاریکراو بەپێی پراکتیزە هاوبەشەکاندا دەربڕدراوە). بەڵام دەتوانرێت بە دڵنیاییەوە بگوترێت کە ڤیتگنشتاین وێنەیەکی زمانی وەک وێنەکێشانێکی لۆجیکیی جیاکراوەی ڕاستییەکان ڕەتکردەوە و نیگەرانییەکی بۆ ڕەهەندە پراگماتیکییەکانی زیاد کرد. ناتوانرێت تەنها سەیری ڕەهەندی نوێنەرایەتی زمان بکرێت و چاوەڕێ بکرێت لەوەی کە مانا چییە تێبگەین.

دووەم پەرەسەندنی گەورە لە کاری دواتری ڤیتگنشتایندا، مامەڵەکردنی بوو لەگەڵ یاسا و شوێنکەوتنی یاسا. بانگەشەکانی مانا جۆرێک لە کۆنترۆڵیان بەسەر کردارەکانمانەوە هەبوو، بەڵام نەک ئەو جۆرەی کە شتێک وەک یاسایەکی سروشت دەیبێت. بانگەشەکان دەربارەی مانا ڕەنگدانەوەی پێوەرەکانی بەکارهێنان بوون و ڤیتگنشتاین وتی کە ئەمە خودی بیرۆکەی "زمانێکی تایبەت"ی بێمانا دەکرد. بەمە، مەبەستی ئەوەیە کە ممکن نابێت زمانێک هەبێت کە ماناکانی تەنها بۆ یەک کەس، قسەکەری ئەو زمانە، دەستپێڕاگەیشتبێت. زۆربەی فەلسەfەی مۆدێرن لەسەر مۆدێلە کارتێزییەکان بنیاتنرابوو کە زمانی گشتییان لەسەر بناغەیەکی ئەڵقە تایبەتەکان دادەمەزراند، کە ئەمەش ئەوەی دەگەیاند کە زۆربەی (ڕەنگە هەموو) تێگەیشتنی سەرەتایی ئێمە لە زمان هەروەها تایبەت دەبێت. کێشەکە لێرەدا، ڤیتگنشتاین وتی، ئەوەیە کە بۆ شوێنکەوتنی یاسایەک بۆ بەکارهێنانی دەربڕینێک، پەنابردن بۆ شتێکی تایبەت بەس نییە. بەم شێوەیە، زمانێک کە تەنها بۆ یەک کەس تێگەیشتن لێی ممکن بێت، مەحاڵ دەبێت چونکە بۆ ئەو قسەکەرە مەحاڵ دەبێت مانای نیشانە گریمانەییەکانی دابمەزرێنێت.

ئەگەر زمانێک تایبەت بوایە، ئەوا تەنها ڕێگە بۆ دامەزراندنی مانا، بە جۆرێک لە ئاماژەپێکردنی تایبەت دەبوو، بۆ نموونە، تەرکیزکردن لەسەر ئەزموونەکانی خۆت و بە تایبەتی وتنی، "من ئەم هەستە بە 'ئازار' ناودەبەم". بەڵام بۆ دامەزراندنی مانای نیشانەیەک، شتێک دەبێت شێوازێکی بەکارهێنانی دروستی ئەو نیشانەیە لە داهاتوودا بەسەر قسەکەرەکەدا بسەپێنێت، ئەگەرنا ئاماژەپێکردنە گریمانەییەکە هیچ بەهایەکی نییە. بە گریمانەی ئەوەی کە بەم جۆرە ئەڵقەیەکی تایبەت دەستمان پێکرد، لە بەکارهێنانەکانی دواتری دەستەواژەکەدا چی دەتوانێت ڕووبدات؟ ناتوانین بە سادەیی بڵێین کە هەمان هەستی پێشووترمان هەیە، یان بە هەمان شێوە دێتە بەرچاو، چونکە ئەم جۆرە هەستانە باون تەنانەت کاتێک هەڵە دەکەین و بۆیە ناتوانن دروستی پێکبهێنن. ڕەنگە کەسێک بڵێت کە تەنها دەبێت بیری بێتەوە چۆن لە ڕابردوودا نیشانەکەی بەکارهێناوە، بەڵام ئەمە هێشتا وامان لێدەکات بپرسین. لەو حاڵەتەدا چی لەبیرە؟ تا نەڵێین چۆن ئەڵقەیەکی تایبەت دەتوانێت نموونەیەکی بەکارهێنانی دروست دابمەزرێنێت، یادەوەری لە بابەتەکە دەرچووە. بۆ کەمکردنەوەی ئەم کێشەیە، ڤیتگنشتاین سەرنجی خۆی بۆ بواری دیاردە گشتییەکان گۆڕی، و پێشنیاری کرد کە ئەوانەی هەمان جوڵە لەگەڵ یاساکاندا دەکەن، "شێوەی ژیان"ێک هاوبەش دەکەن، کە زۆربەیان وەک کەلتووری کەسێک یان کۆی گشتیی ئەو پراکتیزە کۆمەڵایەتییانەی کە تێیدا بەشدارە وەریانگرتووە. کرێپکە (1982) لێکدانەوەیەکی دیاری بۆ بەڵگەی زمانی تایبەتی ڤیتگنشتاین پێشکەش کرد، هەرچەندە بۆچوونەکان لەسەر دڵسۆزییەکەی بۆ کاری ڤیتگنشتاین جیاوازن. نەوەکانی دواتری فەیلەسوفان لە هەردوو لای ئەتڵەسییەوە بە قووڵی لەژێر کاریگەریی ئەم بەڵگەیەدا بوون و دەیان ساڵ لەگەڵ دەرئەنجامەکانیدا خەباتیان دەکرد.

4. بوارە سەرەکییەکان لە بواری هاوچەرخدا

دوای کارە پێشەنگەکانی کواین و ڤیتگنشتاین لە ناوەڕاستی سەدەدا، زۆرینەی دیدەکانی کە لە بوارەکەدا دەربڕدراون، ڕەنگە بە گشتی لە دوو گرووپدا کۆبکرێنەوە: ئەوانەی جەخت لەسەر مەرجەکانی ڕاستی بۆ ڕستەکان دەکەنەوە لە تیۆرییەکی مانادا و ئەوانەی جەخت لەسەر بەکارهێنان دەکەنەوە. تیۆرییە مەرجدارەکانی ڕاستی بەردەوامی دەدەن بە شیکاریی فەرمیی فرێگە، کارناپ و تارسکی، بەبێ گریمانە ڕادیکاڵترەکانی پۆزەتیڤیزم، لە کاتێکدا تیۆرییەکانی بەکارهێنان و تیۆریی کردەی قسەکردن جەختکردنەوەی ڤیتگنشتاین لەسەر پراگماتیکی بەدڵەوە وەردەگرن. پوختەیەکی کورت لە کەسایەتی و پرسە سەرەکییەکان لە هەریەک لەمانەدا لە خوارەوە دێت.

أ. تیۆرییە مەرجدارەکانی ڕاستی مانا

زۆرینەی فەیلەسوفانی زمان کە لە نەریتی شیکاریدا کاردەکەن، هاوڕای تێگەیشتنەکەی فرێگەن کە ئێمە مانای وشەیەک دەزانین کاتێک ڕۆڵی لە ڕستەیەکدا دەزانین و مانای ڕستەیەک دەزانین کاتێک مەرجەکانی کە لەژێریاندا ڕاست دەبێت دەزانین. دەیڤدسۆن (1967) و لویز (1972) بانگەشەیان بۆ ئەم جۆرە ڕێبازە کرد و وەک خاڵی وەرچەرخان لە پەرەسەندنیدا دەوەستن. تیۆرییە مەرجدارەکانی ڕاستی بە گشتی بە گریمانەی ئەوە دەستپێدەکەن کە شتێک زمانێکە یان دەربڕینێکی زمانییە ئەگەر و تەنها ئەگەر بەشە گرنگەکانی بتوانن ڕاستییەکانی جیهان نوێنەرایەتی بکەن. ڕستەکان ڕاستییەکان یان دۆخی کارەکان لە جیهاندا نوێنەرایەتی دەکەن، ناوەکان ئاماژە بە شتەکان دەکەن، و هتد. تەرکیزی سەرەکیی تیۆرییەکی مانا هەر ڕستەکان دەمێنێتەوە، چونکە وا دەردەکەوێت ڕستەکان بنەڕەتیترین یەکەکانی زانیاری پێکدەهێنن. بۆ نموونە، وتنی ناوی "جۆن کۆلترەین" وا دەرناکەوێت هیچ شتێک بڵێت تا ئاماژە بە کەسێک نەکەین و بڵێین، "ئەمە جۆن کۆلترەینە" یان پشتڕاستی بکەینەوە "جۆن کۆلترەین لە کارۆلاینای باکوور لەدایکبووە" و هتد. ئەم دیدەی ڕستە وەک بنەڕەتیترین یەکەکانی مانا لەگەڵ پێکهاتەییدا گونجاوە، ئەو دیدەی کە ڕستەکان لە کۆمەڵێک توخمی سادەتری کۆتایی پێکدێن کە ڕەنگە دووبارە بەکاربهێنرێنەوە و بە شێوازی نوێ پێکەوەببەسترێن، تا ئەو کاتەی کە ئێمە مانای ئەو دەربڕینە ژێر-ڕستەییانە وەک بەشدارییەک بۆ مانای ڕستەکان تێدەگەین. ڕەنگە ناوەکان و دەربڕینە ئاماژەییەکانی تر وەک "دیاریکردنی" ئاماژەکانیان تێبگەین، کە باقیی ڕستەکە شتێکیان دەخاتە پاڵ، زۆر بە نزیکەیی. تیۆرییە مەرجدارەکانی ڕاستی مانا هەروەها بۆ ئەوانەی کە حەزیان بە واتاییەکی سروشتگەرایی و کورتکەرەوەییە سەرنجڕاکێش بوون، کە پەنا بۆ هیچ شتێکی دەرەوەی جیهانی سروشتی وەک ڕوونکەرەوەی مانا نابەن. گێڕانەوەی سروشتگەرایی بەهێز هەروەها لەلایەن ئیڤانس (1983)، دێڤیت (1981)، و دێڤیت و ستێرلنی (1999)ەوە پێشکەش کراون.

زۆر سەرنج لەم بوارەدا لە بیست و پێنج ساڵی ڕابردوودا ئاراستەی تیۆرییەکانی ئاماژە کراوە، بە لەبەرچاوگرتنی گرنگیی ڕوونکردنەوەی بەشدارییان لە گێڕانەوە تیۆرییەکانی ڕاستیدا. ئەو دیدەی کە زۆرجار دەخرێتە پاڵ فرێگە، کە هەستی ناوە تایبەتەکان ئەرکێکی کۆمەڵێک وەسف بوو، وای لە زۆر فەیلەسوف کرد کە بەدوای گێڕانەوەیەکی مەرجداردا بگەڕێن کە ئەم جۆرە وەسفانە لە مەرجەکانی ڕاستی بۆ ئەو ڕستانەی کە تێیدا ڕوویانداوە جێبکەنەوە وەک ڕێگەیەک بۆ ڕوونکردنەوەی ئاماژەکانیان. بەڵام، شەپۆلێکی نوێی ئارەزوو بۆ شێوە ڕاستەوخۆترەکانی ئاماژە لە ساڵانی 1970کاندا دەستیپێکرد. پەرۆشی بۆ ئەم ڕێبازە لە کتێبی ناونان و پێویستی (1980)ی کرێپکە و زنجیرەیەک وتاری هیلاری پەتنامەوە سەریهەڵدا. (1973 و 1975) لەوێدا، هێرشیان کردە سەر ئەو چەمکەی کە وتە شوناسییەکان هاومانایی دەردەبڕن، کە لە کاتی ناساندنیاندا پێشوەختە دەزانرا. ئەگەر ئێمە (یان هەرکەسێک کە دەستەواژەکە دەناسێنێت) دیاری بکەین کە ئەریستۆ نووسەری ئەخلاقی نیکۆماخی، مامۆستای ئەسکەندەر، و هتدە، وا دەردەکەوێت پێشوەختە بزانرێت کە ئەمە ڕاستە دەربارەی ئاماژەی ئەو ناوە. ئاماژەکە تەنها ئەو شتەیە کە هەموو یان زۆربەی "کۆمەڵەی وەسفەکان" کە هەستی ئەو ناوە دەردەبڕن تێردەکات. بەڵام ئەگەر دۆزیمانەوە کە زۆر یان هەمووی ئەمە هەڵە بوو دەربارەی ئەو کەسەی کە ناومان لێنابوو "ئەریستۆ"، ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە ئەریستۆ بوونی نەبووە، یان کەسێکی تر ئەریستۆ بووە؟ زۆر هەمان شت دەتوانرێت دەربارەی دەستەواژەکانی جۆری سروشتی بوترێت: ئێمە وا بیرمان دەکردەوە کە نەهەنگەکان ماسین، بەڵام ئەو شیردەرە گەورانە سی و مەمکیان هەیە، بۆیە ئایا هیچ نەهەنگێک بوونی نییە؟

لە جیاتی ئەوە، پەتنام و کرێپکە پێشنیاریان کرد کە ناوە تایبەتەکان و دەستەواژەکانی جۆری سروشتی (و وەسفەکانی وەک "ڕەگی دووجای 289") دیاریکەری ڕەقن، یان دەربڕینێکن کە ئاماژە بە هەمان شتەکان یان جۆرەکان دەکەن لە هەموو جیهانە ئەگەرییەکاندا بەبێ ئەوەی ئەو پەیوەندییە بە جۆرێک لە ناوەڕۆکی وەسفییەوە ناوبژیوانی بکرێت. پارچەی تری ناوەڕۆکی وەسفی لە ڕاستیدا لەگەڵ ئەو دەربڕینانەدا پەیوەستن—ئێمە دەڵێین کە ئەریستۆ ئەخلاقی نیکۆماخی نووسی و نەهەنگەکان شیردەرن، و هتد—بەڵام ئاماژەکانیان لە کاتی ناساندنیاندا جێگیر دەکرێت و بەکارهێنانی ئێمە ئەو ئاماژەیە دەپارێزێت، نەک ناوەڕۆکە وەسفییەکە. ئەو وەسفانەی کە لەگەڵ دیاریکەرێکی ڕەقدا پەیوەستن ("نووسەری ئەخلاقی نیکۆماخی"، و هتد) بەم شێوەیە هەمیشە قابل گۆڕینن. ئەمە وەک جۆرێک لە دەرەکیبوون لە واتاییدا بینراوە، کە تێیدا مانای وشەکان بە تەواوی لەلایەن دۆخە دەروونییەکانی ئەو قسەکەرانەی کە بەکاریاندەهێنن دیاری ناکرێت، یان وەک پەتنام بە ناوبانگییەوە گاڵتەی پێکرد، "ماناکان تەنها لەناو سەردا نین" (1975، ل. 227). کارە دیارەکانی ئەم دواییانە لەم بوارەدا بریتین لە کیچەر و ستانفۆرد (2000)، سۆمس (2002) و بێرگەر (2002). چەندین گێڕانەوە پێشنیاریان کردووە کە لە کاتێکدا دیاریکردنی ڕەق لە خۆیدا هەندێک قابل باوەڕی هەیە، توخمە کورتکەرەوەییەکانی ئەم تیۆرییانە وامان لێدەکەن گێڕانەوەیەکی ئاماژەیی زۆر ڕاستەوخۆ و بێ ناوبژیوانیمان هەبێت کە دەبێت چاکبکرێت یان بگۆڕدرێت (دەمیت (1974)، ماکبێس (1995) و وۆڵف (2006)).

ب. مانا و بەکارهێنان

تیۆرییەکانی پشتڕاستکردنەوە دوای کواین لە پەسەندی کەوتن، بەڵام بە کاری مایکل دەمیت لەسەر مانا و لۆژیک و هەروەها کاری لێکدانەوەی بەرفراوانی لەسەر فرێگە زیندووکرانەوە. (بڕوانە 1963، 1974، 1975 و 1976ی.) دەمیت هاوڕای نیگەرانیی پۆزەتیڤیستەکان بوو لەسەر گرنگیی مەعریفیی وتەیەک، کە وەک نیگەرانیی ڕاستەقینەی فرێگە لە قسەکردن لەسەر هەستدا لێکیدایەوە. زۆرێک فرێگەیان وەک پلاتۆنیستێک دەربارەی مانا دەخوێندەوە، بەڵام دەمیت بەرەنگاری پێویستیی ئەم جۆرە فراوانبوونە ئۆنتۆلۆژیانە و قابل باوەڕییان وەک ڕوونکەرەوەی ڕاستییە واتاییەکان بە گشتی بووەوە. هەڵوێستی دەمیت کەمتر بەرهەمی دژایەتیی پێشوەختەی ئۆنتۆلۆژی بوو وەک لە بەردەوامیی تێمە ڤیتگنشتاینییەکان. دەمیت وتی کە مۆدێلێکی مانا مۆدێلێکی تێگەیشتنی ئێمەیە کاتێک ئەم جۆرە مانایانە دەزانین. ئێمە هەندێک جار دەتوانین ئەم تێگەیشتنە بە ڕوونی دەرببڕین، بەڵام مۆدێلێکی مانا ناتوانێت ئەم جۆرە پێوەرێکی ڕوونی لەسەر ئازاری پاشەکشەی بێکۆتایی لەخۆبگرێت. (تێبینیی بەڵگەی زمانی تایبەتی ڤیتگنشتاین لەسەر ئەم خاڵە بکە.) بەم شێوەیە، ئەو زانینەی کە بە گشتی تێگەیشتن پێکدەهێنێت، دەبێت زانینێکی ناڕوون بێت و ئێمە تەنها دەتوانین ئەم جۆرە زانینە ناڕوونە بخەینە پاڵ کاتێک جۆرێک لە پێوەری قابل چاودێریمان هەبێت بۆ کردنی ئەوە. ئەم پێوەرە قابل چاودێرییانە بابەتی بەکارهێنانی ڕستە و دەربڕینەکان دەبن. (بڕوانە دەمیت 1973، ل. 216 و دواتر.)

لە کاتێکدا ئەم جۆرە تێکەڵەیەی بەکارهێنان و پشتڕاستکردنەوە ڕەنگە بۆ ڕستە و مەرجەکان کە ناوبەناو ڕوودەدەن ڕاستەوخۆ بێت، لە حاڵەتێکدا کە ڕوونادەن بابەتێکی تەواو جیاوازە. دەتوانین لە مانای ڕستەیەک تێبگەین کە مەرجەکانی ڕاستییەکەی هەرگیز لە ڕاستیدا ڕوونادات یان هەرگیز (بە شێوەیەکی پراکتیکی) ناتوانرێت پشتڕاست بکرێتەوە، بۆ نموونە، "هەموو ژمارەیەکی جووت کۆی دوو ژمارەی خۆبەشە". زانینی ئەوەی کە چییە بۆ مەرجێک کە ڕووبدات و زانینی ئەوەی کە حاڵەتێکی دیاریکراو ئەمە نموونە دەکات، مەرجی جیاوازن، بۆیە مانا ناتوانێت پشتڕاستکردنەوەی سادەی دانانی کەسێک لە دۆخێکی دیاریکراودا و بینینی ئەوەی کە کام ڕستە دەڵێت بێت. دەمیت گێڕانەوەکەی بە زیادکردنی مەرجەکانی وەک پێشکەشکردنی دەرئەنجامە دەرئەنجامییە دروستەکانی ڕستەیەک، بەکارهێنانی نوێی دروستی ڕستەیەک و حوکمەکان دەربارەی بەڵگەی پێویست یان ئەگەری بۆ ڕاستی یان هەڵەیی ڕستەیەک فراوان کرد. ئەو پێداگری دەکات کە جۆرێک لە پێشکەشکردنی خۆ-پشتڕاستکەرەوە پشتگیریی ئەم داواکارییانە دەکات و ڕێگەمان پێدەدات هەموو تایبەتمەندییەکانی بەکارهێنانی زمان و مانا دەربهێنین، هەرچەندە ئەمە خاڵێکی مشتومڕاوی دەمێنێتەوە بۆ زۆرێک کە گومانیان لەم جۆرە ئەڵقانە و بناغەخوازیی مەعریفی بە گشتی هەیە.

خوێندنەوەی دەمیت بۆ جەختکردنەوەی ڤیتگنشتاین لەسەر بەکارهێنان تەنها یەکێک نەبووە. بەدوای سێلارس (1967)دا، تیۆریزانانی وەک هارمان (1982 و 1987)، بلۆک (1986 و 1987)، و براندۆم (1994) هەموویان بەدوای واتایی "ڕۆڵی دەرئەنجامی" یان "ڕۆڵی چەمکی"دا گەڕاون کە تێگەیشتن لە مانای ڕستەکانیان وەک تێگەیشتنێک لەو دەرئەنجامانەی کە کەسێک بۆ و لەو ڕستەیەوە دەریدەهێنێت تایبەتمەند کردووە. بلۆک و هارمان بە ڕوونی ئەمەیان وەک بناغەیەکی گێڕانەوەیەکی ئەرکیی ناوەڕۆکی دەروونی لە دەرونناسیدا وەرگرتووە، هەروەها. براندۆم بەدوای ئەم جۆرە ستراتیژییە ڕوونکردنەوەییە هۆکارییانەدا نەگەڕاوە، بەڵکو لە جیاتی ئەوە جەختی لەسەر ڕەهەندی عەقڵانیی لێهاتوویی زمانی و گرنگیی دەرئەنجام بۆ ئەم جۆرە گێڕانەوەیەک کردووەتەوە. ئێمە لە مانای ڕستەیەک تێدەگەین کاتێک ڕستەکانی تر وەک پەیوەندیدار پێی تێدەگەین و لە و بۆیان دەرئەنجام دەردەهێنین لە کاتی پێدان و داواکردنی هۆکار بۆ ئەو بانگەشانەی کە دەیکەین. فراوانکردنێکی بەرچاوی ئەم کارە، کە گێڕانەوەیەکی پێوانەیی بەهێزی مانا پێشکەش دەکات بە پێچەوانەی توندی کورتکردنەوەی هۆکاریی باسکراوی سەرەوە، لە لانس و ئۆلیری-هاوتۆرن (1997)دا پێشکەش کراوە.

ج. تیۆریی کردەی قسەکردن و پراگماتیک

کاری دواتری ڤیتگنشتاین ئارەزووی لە ڕەهەندە پراگماتیکییەکانی بەکارهێنانی زمان لەنێو هەندێک فەیلەسوفی بەریتانیدا وروژاند کە ماوەیەکی کەم دوای مردنی کاریان دەکرد، بەڵام ژمارەیەک بێزار بوون لە ڕێبازە دابەزێنەرتر و "زمانی ئاسایی"ی شوێنکەوتووانی ڤیتگنشتاین، کە نزیکەی هیچ ڕۆڵێکیان بۆ گێڕانەوە تیۆرییەکان لە وەسفکردنی زماندا نەدەبینی. هەندێکیان لە جیاتی ئەوە هەڵیانبژارد بەدوای ئەوەدا بگەڕێن کە بە تیۆریی کردەی قسەکردن ناسراوە، کە لە سەرەتادا لەلایەن کاری جۆن ئۆستنەوە ڕابەرایەتی دەکرا. (بڕوانە گرایس (1975)، ئۆستن (1962) و سێرل (1969).) ئەم فەیلەسوفانە بەدوای گێڕانەوەیەکدا دەگەڕان بۆ زمان کە تێیدا ڕستەکان ئامراز بوون بۆ ئەنجامدانی کارەکان، لەوانەش پۆلێنکردنی بەکارهێنانەکان کە پارچەکانی زمان دەتوانرا بۆیان بەکاربهێنرێت. لە کاتێکدا مانای کۆنڤێنشناڵ گرنگ مایەوە، تیۆریزانانی کردەی قسەکردن تەرکیزی خۆیان بۆ پشکنینی ئەو شێوازە جیاوازانەی کە تێیدا وتە و نووسراوی ڕستەکان ڕەنگە ڕۆڵ بگێڕن لە بەدەستهێنانی ئامانجی جۆراوجۆردا فراوان کرد. بۆ نموونە، ڕستەی

(16) لە دەرەوە هەتاوە.

دەتوانێت ڕاپۆرتێک بێت، ئامۆژگارییەک بێت بۆ نەبردنی چەتر، درۆیەک بێت (ئەگەر هەتاو نەبێت)، پراکتیزەکردنی ئینگلیزی بێت، گاڵتەپێکردنێک بێت و زۆر شتی تر بەپێی ئەو سیناریۆیەی کە تێیدا بەکاردەهێنرێت.

بۆ ئەوەی بە ڕوونی ببینین چۆن تیۆریزانانی کردەی قسەکردن ڕەنگە مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسانەدا بکەن، دەبێت تێبینیی یەکێک لە دۆکترینە سەرەکییەکانی بکەین، جیاوازیی پراگماتیک/واتایی. ڕەنگە ئەمە بە گشتی بە وتنی ئەوەی کە زانیاریی واتایی پەیوەندی بە دەربڕینە زمانییەکانەوە هەیە (وەک وشە و ڕستە)، لە کاتێکدا زانیاریی پراگماتیکی پەیوەندی بە وتەکان و ئەو ڕاستییانەی کە دەوریان داوە هەیە بڵێین. خوێندنی پراگماتیک بەم شێوەیە هیچ سەرنجێک بە تایبەتمەندییەکانی وەک ڕاستی یان ئاماژەی وشە و دەربڕینەکان ناگرێتەوە، بەڵام سەرنج بە زانیاری دەربارەی ئەو چوارچێوەیەی کە تێیدا قسەکەرێک وتەکەی کردووە و چۆن ئەو مەرجانە ڕێگە بە قسەکەرەکە دەدەن یەک پێشنیار نەک یەکێکی تر دەرببڕێت دەگرێتەوە. ئەم توخمە زۆر چوارچێوەییەی پراگماتیک زۆرجار دەبێتە هۆی سەرنجی تایبەت بۆ ئەو ئامانجانەی کە قسەکەرێک ڕەنگە بە وتنی ڕستەیەک بە شێوازێکی دیاریکراو لەو چوارچێوەیەدا بەدەستی بهێنێت و بۆچی ڕەنگە وای کردبێت. بەم شێوەیە، ئەوەی قسەکەرێک لە وتنی شتێکدا مەبەستییەتی، زۆرجار بە جەختکردنەوە لەسەر نیازەکانی قسەکەرەکە ڕوون دەکرێتەوە: بۆ ئاشکراکردنی ئەوە بە گوێگر کە قسەکەرەکە دەیەوێت گوێگر بە شێوازێکی دیاریکراو وەڵام بداتەوە و بەم شێوەیە وا لە گوێگرەکە بکات بەم شێوەیە وەڵام بداتەوە. بەڵام، ڕەنگە حاڵەتێک هەبێت کە ئەم نیازانە هیچ پەیوەندییەکیان بە مانای ڕستەکەوە نەبێت. ڕەنگە بڵێم، "لە دەرەوە باران دەبارێت"، بە نیازی ئەوەی کە وات لێبکەم چەترەکەت ببەیت، بەڵام ئەوە مانای ڕستەکە نییە. بە هەمان شێوە، ڕەنگە وتبێتم، "کەناڵی کەشوهەوا پێشبینیی باران دەکات بۆ ئەم ئێوارەیە"، بەو نیازە، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە ئەو دوو ڕستەیە هەمان مانا دەگەیەنن.

ئەو نیازانەی کە سەرکەوتنیان بە تەواوی بابەتی بەدەستهێنانی دانپێدانانی گوێگرە لە خودی نیازەکە خۆی، پێیان دەوترێت نیازی ئیلۆکیوشنی؛ ئەو نیازانەی کە سەرکەوتنیان بە تەواوی بابەتی وایە کە گوێگرەکە وا لێبکەن شتێک بکات (لە سەرووی تێگەیشتن لە ناوەڕۆکە واتاییەکەی ئەوەی کە وتراوە)، پێیان دەوترێت نیازی پێرلۆکیوشنی. نیازە پێرلۆکیوشنییەکان دەبێت لە ڕێگەی کردە ئیلۆکیوشنییەکانەوە بەدەستبهێنرێن، بۆ نموونە، ئاگادارکردنت لە نیازەکانم بۆ ئەوەی وات لێبکەم شتێک دەربارەی کەشوهەوا تێبگەیت، وات لێدەکات بیر لە چەترەکەت بکەیتەوە و بیبەیت. بەدوای باخ و هارنیش (1979)دا، تیۆریزانانی کردەی قسەکردن بە شێوەیەکی گشتی کردەی قسەکردن بە چوار ژێر-پێکهاتەی شیکاریی کردەی قسەکردن تایبەتمەند دەکەن: (1) کردەی وتە، واتە، خودی دەربڕین یان نووسینی وشە و ڕستەکان؛ (2) کردەی پێشنیاری، واتە، ئاماژەکردن بە شتەکان و پێشبینیکردنی تایبەتمەندی و پەیوەندییەکانیان؛ (3) کردەی ئیلۆکیوشنی، کە بەهۆیانەوە قسەکەران لەگەڵ قسەکەرانی تردا کارلێک دەکەن و وتەکان جوڵە پێکدەهێنن لەو کارلێکەدا، بۆ نموونە، بەڵێن و فەرمان؛ و (4) کردەی پێرلۆکیوشنی، کە بەهۆیانەوە قسەکەران شتێک لەوانی تردا دروست دەکەن یان بەدەستیدەهێنن بەوەی کە دەیڵێن، بۆ نموونە، قەناعەتپێکردن یان ڕازیکردنی کەسێک. هەندێک تیۆریزان هەروەها "نیازی مانا" و "نیازی پەیوەندی" بەم لیستەیە زیاد دەکەن بۆ جەختکردنەوە لەسەر تێگەیشتنی هاوبەش لە مانای کۆنڤێنشناڵیی پەیوەست بە وشەکان و نێوان-بابەتیی کردەی قسەکردن. وەک چۆن ئەم پۆلانە ڕەنگە ئاماژەی پێبکەن، تیۆریی کردەی قسەکردن هەروەها ڕەچاوکردنی زۆر زیاتری تایبەتمەندییە گفتوگۆییەکانی وتار و لایەنە کۆمەڵایەتییەکانی پەیوەندییەکانی لەخۆگرتووە لە لقەکانی تری فەلسەفەی زمان. لەبەر ئەم هۆکارە، خاڵی پەیوەندیی بەهێز لەنێوان گێڕانەوە واتاییە ئاڵۆزەکان و لێکۆڵینەوە ئەزموونییەکانی زانایانی کۆمەڵایەتیدا پێشکەش دەکات.

گرایس (1975) هەروەها پێشنیاری کرد کە فەلسەفە دەبێت ڕەچاوی ئەو شێوازانە بکات کە تێیدا قسەکەران لەوەی کە بە توندی، بە ئاشکرا لەلایەن وتەکانیانەوە وتراوە تێدەپەڕن بۆ ڕەچاوکردنی ئەوەی کە بە شێوەیەکی چوارچێوەیی لەلایەن ئەوانەوە ئاماژەی پێکراوە. بە "ئاماژەپێکراو"، لێرەدا، ئێمە ڕەچاوی ئەو شێوازانە دەکەین کە تێیدا ئەو شتانەی کە قسەکەرێک دەیڵێت، ڕەنگە قسەکەرێکی تر بانگهێشت بکات بۆ کۆمەڵێک دەرئەنجامی زیاتر، بەڵام نەک بە مانای لۆژیکیی توندی پێویستبوون یان بابەتێکی تەواو فەرمیی مانای کۆنڤێنشناڵ. گرایس ئەم ئاماژەپێکراوانەی بۆ دوو پۆلی گەورە دابەش کرد: ئاماژەپێکراوە کۆنڤێنشناڵەکان و ئاماژەپێکراوە گفتوگۆییەکان. ئاماژەپێکراوە کۆنڤێنشناڵەکان ئەوانەن کە لەسەر بنەمای مانای کۆنڤێنشناڵیی وشە بەکارهاتووەکان دەخرێنە پاڵ وتەکان، هەرچەندە نەک بەو شێوازانەی کە لە پێویستبوونە لۆژیکییە ئاساییەکانەوە ئاشنان. بۆ نموونە:

(17) مایکڵ هاندەری ئۆریۆڵسە، بەڵام لە بالتیمۆر ناژی.

(18) مایکڵ هاندەری ئۆریۆڵسە، و لە بالتیمۆر ناژی.

(19) هاندەربوونی مایکڵ بۆ ئۆریۆڵس چاوەڕواننەکراوە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە لە بالتیمۆر ناژی.

لێرەدا، (19) لەلایەن (17)ەوە ئاماژەی پێکراوە، بەڵام نەک لەلایەن (18)ەوە. ئەم شکستە بابەتی جیاوازییەکانی ئەوە نییە کە چی (17) و (18) ڕاست دەکات، بەڵکو لەو شێوازەدایە کە تێیدا کۆنڤێنشنەکان و پرەنسیپە گفتوگۆییەکان ڕێگە بە قسەکەران دەدەن ئەم جۆرە زانیارییە بگەیەنن. بە نزیکەیی، وشەی "بەڵام" لەلایەن قسەکەرانی ئینگلیزییەوە بەکاردەهێنرێت بۆ جەختکردنەوە لەسەر جیاوازی و سەرسوڕمان، وەک چۆن قسەکەرێک لە وتنی (17)دا دەیکات.

ئاماژەپێکراوە گفتوگۆییەکان لەسەر بنەمای زنجیرەیەک ماکسیم و گریمانە دیاری دەکرێن کە بەهۆیانەوە قسەکەران لە گفتوگۆدا لەگەڵ یەکتردا هاوکاری دەکەن، بەپێی گرایس. ئەو ماکسیمەکانی چەندێتی (بەشدارییەکەت زانیاریبەخش بکە بەڵام نەک بە شێوەیەکی زیادەڕۆیانە)، کوالێتی (بەشدارییەکەت ڕاست بکە)، پەیوەندی (پەیوەندیدار بە)، و شێواز (ڕوون بە) پێشنیار دەکات. بۆ ئەوەی هەستێک بە چۆنیەتیی جێبەجێکردنی ئەمانە وەربگرین، یەکێک لە نموونەکانی گرایس (1975) ڕەچاوبکەین:

(20) سمیس وا دەرناکەوێت ئەم ڕۆژانە هاوڕێ کچێکی هەبێت.

(21) ئەو زۆر سەردانی نیویۆرکی کردووە لەم دواییانەدا.

بیر لە دوو کەس بکەرەوە کە گفتوگۆ دەکەن، کە A دەڵێت (20) و B دەڵێت (21). B ئاماژە بەوە دەکات کە سمیس ڕەنگە هاوڕێ کچێکی لە نیویۆرک هەبێت، بە گریمانەی ئەوەی کە B شوێنی ماکسیمە باسکراوەکانی سەرەوە دەکەوێت. ئەگەرنا، بڵێین، چونکە B شتێکی هەڵە یان ناپەیوەندیدار دەڵێت، ئەوا قسەکەران ناتوانن هاوکاری بکەن و پەیوەندی دەڕووخێت. گرایس پێداگری دەکات کە ئەم ئاماژەپێکراوە گفتوگۆییانە قابل ژماردنن بە لەبەرچاوگرتنی جۆرە دروستەکانی زانیاریی چوارچێوەیی و پاشخان، لەگەڵ مانای زمانیی ئەوەی کە وتراوە و پابەندبوونی قسەکەران بە ماکسیمە هاوکارییەکانی باسکراوی پێشووتر، و زۆربەی ئەدەبیاتی سەر ئاماژەپێکراوە گفتوگۆییەکان هەوڵیان داوە ئەم چەمکە بسەلمێنن. زۆرێک لە فەیلەسوفان کە لەسەر ئەم لایەنانەی پراگماتیک کاردەکەن، نیگەرانن کە ئەم ماکسیمانە بەس نابن وەک گێڕانەوەیەک بۆ ئاماژەپێکراو، و خوێنەران دەبێت ڕاوێژ بە دەیڤس (1998) بکەن بۆ نوێترین کۆمەڵەی ناڕەزایەتییەکان بۆ سەر گێڕانەوە کلاسیکییەکانی گرایس.

سەرنجدان بە هەردوو شێوەی ئاماژەپێکراو سەرنجی فەیلەسوفانی بۆ بابەتەکانی پێشگریمانە ڕاکێشاوە، هەروەها. وەک چۆن ناوەکە ئاماژەی پێدەکات، گفتوگۆی ئەم بابەتە تیشک دەخاتە سەر ئەو جۆرە زانیارییانەی کە وەک پاشخان پێویستن بۆ ئەوەی جۆرە جیاوازەکانی تایبەتمەندییە لۆژیکی و گفتوگۆییەکان ڕووبدەن. نموونە باوەکە، "ئایا وازت لە دزیکردن لە فرۆشگای مەی هێناوە؟" پێشگریمانە دەکات کە تۆ دزیت لە فرۆشگای مەی کردووە. ئاماژەپێکراوەکانی هەردوو شێوەکە بەم شێوەیە جۆرە جیاوازەکانی پێشگریمانە لەخۆدەگرن، بۆ نموونە ئاماژەپێکراوە کۆنڤێنشناڵەکەی "بەڵام" لە (17)دا پێشگریمانەی پێشنیارێک دەکات دەربارەی دیمۆگرافیای هاندەرانی ئۆریۆڵس، و زۆربەی کاری ئەم دواییانە لە پراگماتیکدا تەرخانکراوە بۆ پەرەپێدانی پۆلێنکردنی پێشگریمانە لە کاردا لە گفتوگۆدا. دوو جدیترین پرسیار بۆ تیۆریزانان بریتین لە (1) چۆن پێشگریمانەکان دەخرێنە ناو یان "دەخرێنەکار" لەو ڕستانەی کە تێیدا ڕۆڵ دەگێڕن و (2) چۆن "دەگوێزرێنەوە" یان هەڵدەگیرێن لەو بەش و پارچانەی ڕستە کە تێیدا دەردەکەون بۆ سەر ڕستە ئاست-بەرزترەکان. سەرچاوەی زۆربەی کارەکان لەسەر ئەمە لانگێندۆن و ساڤین (1971)ە، و ئەدەبیاتێکی بەرفراوان لەبەر ڕۆشنایی ئەوەدا لە زمانەوانی و واتایی فەرمیدا پەرەی سەندووە.

5. ئاراستەکانی داهاتوو و مشتومڕە سەرهەڵداوەکان

لە کاتێکدا شیکاریی زمانی وەک چۆن بۆ ماوەیەکی زۆر لە سەدەی بیستەمدا زاڵ بوو، چیتر زاڵ نییە بەسەر بیرکردنەوەی فەلسەفەی شیکاریدا، هێشتا بوارێکی زیندووە کە بەردەوامە لە پەرەسەندن. وەک لە ڕۆژە سەرەتاییەکانی فەلسەفەی شیکاریدا، ئارەزوویەکی زۆر هەیە بۆ لێکچوونەکانی نێوان ناوەڕۆکی وتەکان و خستنەپاڵی ناوەڕۆک بۆ دۆخە دەروونییەکان، بەڵام زۆرێک لە زانایانی مەعریفی لە گریمانە شیکارییە کلاسیکییەکە دوورکەوتوونەتەوە کە بیرۆکەکان ناوەڕۆکێکی هێمایی یان ڕستە-ئاسایان هەبووە. بەدوای ئەو ئاراستەانەی کە لە ڕومێلهارت و ماککلێلاند (1986)دا نەخشەکێشراون، هەندێک لە زانایانی مەعریفی پەیوەندیگەریان لە باوەش گرتووە، دیدێک کە جەخت لەسەر کارلێکی داینامیکیی نێوان کۆمەڵە گەورەکانی گرێ پەیوەستەکان دەکاتەوە (زۆر وەک دەمارەکان لە مێشکدا)، وەک مۆدێلێک بۆ مەعریفە. بیرکردنەوە بەم شێوەیە پرۆسێسکردنی هێما نابێت، هاوشێوەی مۆنۆلۆگێکی ناوەکی، و مەودای گێڕانەوە نەریتییەکانی زمان و مانا زۆر کەم دەبێتەوە. خوێنەران دەتوانن ڕاوێژ بە تۆمبەرلین (1995) بکەن بۆ تێڕوانینێکی گشتیی بوارەکە و چێرچلاند (1995) بۆ یەکێک لە بە پەرۆشترین لایەنگرەکانی. بەرگرییەک لە ڕێبازە پرۆسێسکردنی هێما نەریتیترەکان هەروەها پەرەی سەندووە، بەتایبەتی لە کاری فۆدۆر و لێپۆر (1999)دا، کە بە بەرەنگاریی ڕادیکاڵتریش بۆ پرۆسێسکردنی هێما لە شێوەی تیۆریی سیستمە داینامیکییەکاندا تەواوکراوە (بڕوانە ڤان گێلدەر 1995 و ڕۆکوێڵ 2005).

زۆربەی کاری ئەم دواییانەی فەلسەfەی زمان هەروەها نیگەرانیی هەستیاریی چوارچێوەی دەربڕین و ڕستەکان بووە. ئەمە تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی جەختکردنەوەی زیاد لەسەر هەستیاریی چوارچێوە لە مەعریفەتناسیدا (دیرۆز 1998؛ لویز 1996) و مێتا-ئەخلاقدا (دانسی 1993) بووە. بێگومان، جەختکردنەوەیەکی زۆر زیاتر لەسەر چوارچێوە لە پەنجا ساڵی ڕابردوودا لەلایەن تیۆرییەکانی بەکارهێنان و کردەی قسەکردنەوە کراوە. ئەم دواییانە، هەندێک لایەنگریی ناهەستیاریی چوارچێوەیان کردووە وەک شێوازی زاڵی زمانە سروشتییەکان. کاپێلن و لێپۆر (2005) نایڵێن کە هیچ وشە یان ڕستەیەکی هەستیار بە چوارچێوە بوونی نییە، بەڵکو بانگەشە بۆ مینیمالیزمی واتایی دەکەن، ئەو دیدەی کە ژمارەیەکی تا ڕادەیەک کەمیان هەیە و ئەوانیش پۆلە ناسراوەکانی وەک جێناو و ئاماژەکانن. ئەوان ئەمە لەگەڵ کاری نوێ لەسەر ناوەڕۆکی کردەی قسەکردندا تێکەڵ دەکەن بۆ ئەوەی بەرەنگارییەکی بەرچاو بۆ ژمارەیەکی زۆر لە فەیلەسوفە هاوچەرخەکان دروست بکەن. ئەم مشتومڕەی نێوان مینیمالیستەکان و چوارچێوەخوازان بەڵێن دەدات لە چەند ساڵی داهاتوودا مشتومڕێکی زیندوو بێت لە فەلسەفەی زماندا.

6. سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

(کارەکان سەرەتا بەپێی بەرواری بڵاوکردنەوەی ڕەسەنیان ڕیزکراون، لەگەڵ چاپی نوێتر و بەرفراوانتر لە هەندێک نووسیندا.)

ئۆستن، ج.ل. (1962) چۆن کارەکان بە وشەکان ئەنجام دەدرێن. ئۆکسفۆرد: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد.

باخ، ک. و هارنیش، ڕ. (1979) پەیوەندیی زمانی و کردەی قسەکردن. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی MIT.

بێرگەر، ئالان. (2002) دەستەواژەکان و ڕاستی: ئاماژەی ڕاستەوخۆ و ئانافۆریک. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی MIT.

بلۆک، ن. (1986) "ڕیکلامێک بۆ واتاییەک بۆ دەرونناسی." لە پ. فرێنچ، ت. ئوهلینگ و هـ. وێتستاین (دەستکاریکەران). لێکۆڵینەوەکانی فەلسەفەی میدوێست، بەرگی 10، ل. 615-678. مینیاپۆلیس: چاپخانەی زانکۆی مینیسۆتا.

بلۆک، ن. (1987) "ڕۆڵی ئەرکی و مەرجەکانی ڕاستی"، پرۆسیدینگەکانی کۆمەڵەی ئەرستۆیی 61، 157-181.

براندۆم، ڕ. (1994) ڕوونکردنەوەی. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی زانکۆی هارڤارد.

کاپێلن، هـ. و لێپۆر، ئی. (2005) واتایی ناهەستیار. ئۆکسفۆرد: باسیل بلاکوێڵ پاب.

کارناپ، ڕ. (1928) پێکهاتەی لۆژیکیی جیهان (Die Logische Aufbau der Welt). جۆرج، ئی. (وەرگێڕ) نیویۆرک: ئۆپن کۆرت کلاسیکس، 1999.

چۆمسکی، ن. (1959) "پێداچوونەوەیەک بە ڕەفتاری زارەکیی ب.ف. سکینەر." لە زماندا، 35(1)، 26-58.

چێرچلاند، پ. (1995) بزوێنەری عەقڵ، کورسیی ڕۆح: گەشتێکی فەلسەفی بۆ ناو مێشک. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی MIT.

دانسی، ج. (1993) هۆکارە ئەخلاقییەکان. ئۆکسفۆرد: باسیل بلاکوێڵ پاب.

دەیڤدسۆن، د. (1967) "ڕاستی و مانا." لە دەیڤدسۆن (1984)، ل. 17-36.

دەیڤدسۆن، د. (1984) لێکۆڵینەوەکان لە ڕاستی و لێکدانەوەدا. ئۆکسفۆرد: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد.

دەیڤس، و. (1998) ئاماژەپێکراو: نیاز، کۆنڤێنشن و پرەنسیپ لە شکستی تیۆریی گرایسیدا. کامبریج: چاپخانەی زانکۆی کامبریج.

دیرۆز ک. (1995) "چارەسەرکردنی کێشەی گومانکاری." پێداچوونەوەی فەلسەفی 104(1)، 1-7، 17-52.

دێڤیت، مایکل. (1981) دیاریکردن. نیویۆرک: چاپخانەی زانکۆی کۆڵۆمبیا.

دێڤیت، م. و ستێرلنی، ک. (1999) زمان و واقیع. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی MIT.

دەمیت، م. (1963) "واقیعییەت." لە دەمیت (1978)، ل. 145-165.

دەمیت، م. (1973) "بناغەی فەلسەفیی لۆژیکی ئینتویشنستی." لە دەمیت (1978)، ل. 215-247.

دەمیت، م. (1974) "کەسایەتیی کۆمەڵایەتیی مانا." لە دەمیت (1978)، ل. 420-430.

دەمیت، م. (1975) "جیاوازیی فرێگە لەنێوان هەست و ئاماژەدا." لە دەمیت (1978)، ل. 116-144.

دەمیت، م. (1976) "تیۆرییەکی مانا چییە؟ (II)" لە ڕاستی و مانادا: وتارەکان لە واتاییدا. ج. ئیڤانس و ج. ماکداوڵ. (دەستکاریکەران) ئۆکسفۆرد: چاپخانەی کلارێندۆن.

دەمیت، م. (1978) ڕاستی و نهێنییەکانی تر. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی زانکۆی هارڤارد.

ئیڤانس، ج. (1983) جۆرەکانی ئاماژە. ئۆکسفۆرد: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد.

فیڵد، هـ. (1972) "تیۆریی ڕاستی تارسکی." گۆڤاری فەلسەفە 69، 347-75.

فیڵد، هـ. (1977) "لۆژیک، مانا و ڕۆڵی چەمکی" گۆڤاری فەلسەفە 74، 379-408.

فۆدۆر، ج و ئی. لێپۆر. (1999) "هەموو لە دەریادا لە بۆشایی واتاییدا: چێرچلاند لەسەر لێکچوونی مانا." گۆڤاری فەلسەfە 96، 381-403.

فرێگە، ج. (1892) "لەسەر هەست و ئاماژە." لە خوێنەری فرێگە. بێنی، م. (دەستکاریکەر) لەندەن: چاپخانەی پێنگوین، 1997.

فرێگە، ج. (1884) بناغەکانی ژمێرە: لێکۆڵینەوەیەکی لۆجیکی-ماتماتیکی لە چەمکی ژمارەدا. ج. ئۆستن (وەرگێڕ) ئیڤانستن: چاپخانەی زانکۆی نۆرسوێستەرن، 1980.

گرایس، پ. (1975) "لۆژیک و گفتوگۆ." لە لێکۆڵینەوەکان لە ڕێگەی وشاندا، ل. 22-40. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی زانکۆی هارڤارد، 1989.

هارمان، ج. (1982) "واتایی ڕۆڵی چەمکی." گۆڤاری نۆتردامی لۆژیکی فەرمی 23، 242-56.

هارمان، ج. (1987) "واتایی ڕۆڵی چەمکی (نا-سۆلیپسیستی)." لە ئاراستە نوێیەکان لە واتاییدا. ئی. لێپۆر. (دەستکاریکەر) لەندەن: چاپخانەی ئەکادیمیک.

هێمپڵ، س. (1950) "کێشە و گۆڕانکارییەکان لە پێوەری ئەزموونگەرایی مانادا." ڕیڤینوو ئینتەرناسیۆنال دو فیلۆسۆفی 11، 41-63.

کیچەر، پ. و م. ستانفۆرد. (2000) "چاککردنی تیۆریی هۆکاریی ئاماژە بۆ دەستەواژەکانی جۆری سروشتی." لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکان 97، 99-129.

کرێپکە، س. (1972) ناونان و پێویستی، کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی زانکۆی هارڤارد.

کرێپکە، س. (1982) ڤیتگنشتاین لەسەر یاسا و زمانی تایبەت. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی زانکۆی هارڤارد.

لانس، م. و ئۆلیری-هاوتۆرن، ج. (1997) ڕێزمانی مانا. کامبریج، بەریتانیا: چاپخانەی زانکۆی کامبریج.

لانگێندۆن، د.ت. و ساڤین، هـ.ب. (1971) "کێشەی پرۆجێکشن بۆ پێشگریمانەکان." لە س.ج. فیلمۆر و د.ت. لانگێندۆن (دەستکاریکەران) لێکۆڵینەوەکان لە واتایی زمانیدا. نیویۆرک: هۆڵت، ڕاینارت و وینستن.

لویز، د. (1972) "واتایی گشتی." لە ج. هارمان و د. دەیڤدسۆن (دەستکاریکەران) واتایی زمانی سروشتی. دۆردرێخت: د. ڕایدل پاب.

لویز، د. (1996) "زانینی دەستپێنەگەیشتوو." گۆڤاری ئوسترالاسیی فەلسەفە 74(4)، 549-67.

لۆک، ج. (1690) وتارێک دەربارەی تێگەیشتنی مرۆڤ. پ. نیدیچ. (دەستکاریکەر) ئۆکسفۆرد: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، 1975.

ماکبێس، د. (1995) "ناوەکان، جۆرە سروشتییەکان و دیاریکردنی ڕەق." لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکان 79، 259-281.

ماکداوڵ، ج. (1984) "ڤیتگنشتاین لەسەر شوێنکەوتنی یاسایەک." سینتێز 58(3)، 325-364.

ماینۆنگ، ئ. (1904) "Über Gegenstandstheorie." لە ئ. ماینۆنگ (دەستکاریکەر)، Untersuchungen zur Gegenstandstheorie und Psychologie، لایپزیگ: بارت.

میڵ، ج.س. (1843) سیستەمی لۆژیک: عەقڵانی و ئیندەکشنی. ستۆکتن، کالیفۆرنیا: چاپخانەی زانکۆی پاسیفیک، 2002.

نۆیرات، ئۆ. (1933) "ڕستەکانی پرۆتۆکۆڵ." ج. شیک. (وەرگێڕ) لە ئ. ئەیەر (دەستکاریکەر) پۆزەتیڤیزمی لۆژیکی، ل. 199-208. نیویۆرک: چاپخانەی ئازاد، 1959.

پەتنام، هـ. (1973) "مانا و ئاماژە." گۆڤاری فەلسەfە 70، 699-711.

پەتنام، هـ. (1975) "مانای مانا." لە مێشک، زمان و واقیع، ل. 215-271. کامبریج: چاپخانەی زانکۆی کامبریج.

ڕۆکوێڵ، ت. (2005) "بۆشاییە سەرنجڕاکێشەکان وەک مۆدیول: کورتکردنەوەیەکی نیمچە-لەناوبەرانەی زیرەکیی دەستکردی هێمایی بۆ تیۆریی سیستمە داینامیکییەکان." مێشک و ئامێرەکان 15(1)، 23-95.

ڕومێلهارت، د. و ماککلێلاند، ج. و گرووپی لێکۆڵینەوەی PDP. (2006) پرۆسێسکردنی دابەشکراوی هاوتەریب: لێکۆڵینەوەکان لە مایکرۆپێکهاتەی مەعریفەدا، بەرگی 2: مۆدێلە دەروونی و بایۆلۆژییەکان. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی MIT.

ڕەسڵ، ب. (1905) "لەسەر ئاماژەدان." مێشک 14، 479-493.

ڕەسڵ، ب. (1919) "وەسفەکان." لە پێشەکییەک بۆ فەلسەفەی ماتماتیک ل. 167-180. لەندەن: جۆرج ئالێن و ئونکین لتد.

کواین، و.ڤ.ئۆ. (1953) "دوو دۆگمای ئەزموونگەرایی." لە لە ڕوانگەیەکی لۆژیکییەوە، ل. 20-46. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی زانکۆی هارڤارد.

کواین، و.ڤ.ئۆ. (1960) وشە و شت. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی MIT.

کواین، و.ڤ.ئۆ. (1969) "ڕێژەیی ئۆنتۆلۆژی." لە ڕێژەیی ئۆنتۆلۆژی و وتارەکانی تر، ل 26-68. نیویۆرک: چاپخانەی زانکۆی کۆڵۆمبیا.

شلیک، م. (1933) "پۆزەتیڤیزم و واقیعییەت." د. ڕاینین. (وەرگێڕ). لە ئ. ئەیەر (دەستکاریکەر) پۆزەتیڤیزمی لۆژیکی، ل. 82-107. نیویۆرک: چاپخانەی ئازاد، 1959.

سێرل، ج. (1969) کردەی قسەکردن: وتارێک لە فەلسەفەی زماندا. کامبریج، بەریتانIA: چاپخانەی زانکۆی کامبریج.

سێلارس، و. (1967) زانست و میتافیزیک. ئاتاسکادێرۆ، کالیفۆرنیا: چاپخانەی ڕیجڤیو.

سۆمس، س. (2002) لەودیو ڕەقی: ئەجێندای واتایی ناتەواوی ناونان و پێویستی. ئۆکسفۆرد: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد.

تارسکی، ئ. (1933) "چەمکی ڕاستی لە زمانەکانی زانستە دەرئەنجامییەکاندا." لە ئ. تارسکی. لۆژیک، واتایی، مێتاماتماتیک، وتارەکان لە 1923 تا 1938، ل. 152-278. کۆرکۆران، ج. (دەستکاریکەر). ئیندیاناپۆلیس : کۆمپانیای بڵاوکردنەوەی هاکێت، 1983.

تارسکی، ئ. (1944) "تێگەیشتنی واتایی ڕاستی و بناغەکانی واتایی." فەلسەفە و لێکۆڵینەوەی دیاردەناسی 4، 341-375

تۆمبەرلین، ج. (دەستکاریکەر) (1995) دیدە فەلسەفییەکان 9: زیرەکیی دەستکرد، پەیوەندیگەری و دەرونناسیی فەلسەفی. ئاتاسکادێرۆ، کالیفۆرنیا: چاپخانەی ڕیجڤیو.

ڤان گێلدەر، ت. (1995) "مەعریفە چی دەبێت ئەگەر ژماردن نەبێت؟" گۆڤاری فەلسەfە 92، 345-381.

ڤیتگنشتاین، ل. (1922) تراکتاتوس لۆجیکۆ-فیلۆسۆفیکوس. س. ئۆگدن. (وەرگێڕ) نیویۆرک: دۆڤەر پاب.، 1999.

ڤیتگنشتاین، ل. (1953) لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکان: دەقە ئەڵمانییەکە، لەگەڵ وەرگێڕانێکی ئینگلیزیی پێداچوونەوەکراو. ئانسکۆمب، ج. و ئانسکۆمب، ئی. (وەرگێڕ). ئۆکسفۆرد: باسیل بلاکوێڵ پاب.، 2002.

وۆڵف، م. (2006) "دیاریکردنی ڕەق و تیۆرییەکانی ئانافۆریک ئاماژە." لێکۆڵینەوە فەلسەفییەکان 130(2)، 351-375.

ڕایت، س. (1980). ڤیتگنشتاین لەسەر بناغەکانی ماتماتیک. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی زانکۆی هارڤارد.

ڕایت، س. (2001). ڕێڕەوەکان بۆ بێکۆتایی. کامبریج، ماساچوسیتس: چاپخانەی زانکۆی هارڤارد.

زانیاریی نووسەر

مایکل پ. وۆڵف

ئیمەیڵ: mwolf@washjeff.edu

کۆلێژی واشنتۆن و جێفرسۆن

ئەمریکا

ئینسایکلۆپیدیایەک لە وتارە فەلسەفییەکان کە لەلایەن فەیلەسوفە پیشەگەرەکانەوە نووسراون.

دەربارە

پێشکەشکردنەکان

دەستکاریکەران

خۆبەخش

پەیوەندیدار بمێنەرەوە

گەڕان بەپێی بابەت

پۆل هەڵبژێرە

ئەم وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت.