فەتحوڵڵا گویلەن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
محەمەد فەتحوڵڵا گویلەن
لەدایکبوون ١٩٣٨ بە‌ڵام لە‌بە‌ر ناوە‌کە‌ی لە ٢٧ی نیسانی ١٩٤١ تۆمارکراوە
ئەڕزڕوم، تورکیا
نەتەوە تورک
ئایین ئیسلامی سوننە
ماڵپەڕ
http://fgulen.com/iq

محەمەد فەتحوڵڵا گویلەن (بە تورکی: Fethullah Gülen) ڕۆشنبیرێکی ئیسلامی و بانگەوازکارێکی تورکە، فەتحوڵڵا گویلەن لە دایکبووە لە ٢٧ی نیسانی ١٩٤١ لە گوندێکی سەر بە پارێزگای ئەرزڕوم. باوکی گویلەن لە ساڵی ١٩٤١دا وە‌ک موختاری گوندە‌کە‌یان ھە‌ڵدە‌بژێردرێت، ئە‌وکات بە‌ناوی "محمدفتح اللە "ە‌وە ناوی تۆمار دە‌کات. بە‌م پێە‌ش لە سە‌رچاوە فە‌رمیە‌کاندا بە‌٢٧ی نیسانی ١٩٤١ تۆمارکراوە. [ژێدەر پێویستە]


ژیانی[دەستکاری]

فەتحوڵڵا گویلەن کوڕی ڕامز ئەفەندییە کە کەسایەتییەکی ناسراو بوو بە زانست و ئەدەب و ئایین، و دایکی ڕەفیعە خانم خانمێکی ناسراوە بە خواناسی و ئایین پەروەری، و ھەستا بە فێرکردنی قورئان بە کوڕەکەی کە چووە سەروو چوار ساڵییەوە، و لە نیوەی شەودا لە خەو بێداری ئەکردەوە و قورئانی فێر ئەکرد.[١]

ماڵی باوکی میوانداری ھەموو زانا و سۆفیگەرە ناسراوەکانیان ئەکرد لە ناوچەکەدا، بەمەش فەتحوڵڵا گویلەن لەناو کۆڕی زانایاندا دادەنیشت و گوێی لێئەگرتن، و باوکی فارسی و عەرەبی فێرکرد.[ژێدەر پێویستە]


لە خوێندنگەی ئایینیدا ئەیخوێند لە مناڵی و گەنجیدا و ئەڕۆیشتە تەکییەوە و لەگەڵ زانستە ئایینیەکاندا پەروەردەیەکی ڕۆحی کرا، ھەروەھا خوێندنی زانستەکانی تر و فەلسەفەی لە بیر نەکرد، لە ماوەی ساڵەکانی خوێندنییدا بە پەیامەکانی نوور ئاشنا بوو و زۆر کاریگەر بوو پێی، کە بزوتنەوەیەکی نوێخوازی و نوێکەرەوەی گشتگیر بوو و بەدیعوزەمان سەعید نوورسی پێشەوایەتی ئەکرد.[٢]

و لەگەڵ زیادبوونی تەمەنییدا تێروانینەکانی زیادبوون و ڕۆشنبیرییەکەی ھەمەچەشن بوو و ڕۆشنبیری ڕۆژئاوایی ئەخوێندەوە لەگەڵ بیرۆکە و فەلسەفەکانیان ھاوکات لەگەڵ فەلسەفەکانی ڕۆژھەڵات، ھەروەھا زانستە دانراوەکانی ئەخویند وەک فیزیا و کیمیا و زانستی گەردوونناسی و زیندەوەرزانی و ھتد.[ژێدەر پێویستە]


کاتێک فەتحوڵڵا گویلەن گەیشتە تەمەنی ٢٠ ساڵی دانرا بە ئیمامی مزگەوتی ئوج شەرەفلی لە شاری ئەدەرنە، کە دوو ساڵ و نیوی تێدا بەسەر برد.[ژێدەر پێویستە]


دەستی کرد بە ئیش بانگەوازەکەی لە ئیزمیر لە مزگەوتی "کە‌ستانە پازاڕی" لە خوێندنگەیەکی لەبەرکردنی قورئانی تایبەت بە مزگەوتەکە، پاشان وەک ئامۆژگارێکی گەڕۆک ئیشی ئەکرد، و ھەموو ناوچەکانی ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ گەڕان لە ووتار و ئامۆژگارییەکانیدا ڕێگەی ئیسلامی بۆ خەڵک ڕوون دەکردەوە.[ژێدەر پێویستە]


کەوتە گەڕان بە ھەموو وڵاتدا و لە مزگەوتەکاندا ئامۆژگاری و ووتارەکانی ئەوترایەوە، ھەروەھا چەندین وانەی زانستی و ئایینی و کۆمەڵایەتی و فەلسەفی و ئایۆلۆژیی ڕێکخست.[ژێدەر پێویستە]


کۆڕ و کۆبوونەوە و دیداری تایبەتی ئەبەست و لەسەر بێباوەڕی و گومان وەڵامی خەڵک و بە تایبەت گەنجانی ئەدایەوە، لەبەرئەوەی وەڵامەکانی کاریگەر بوون، خەڵک لە دەوری کۆ بوونەوە و ئەوانەی لە بیرۆکەکانی سوودمەند بوون لە سنووری یاسا ڕێپێدراوەکانی تورکیادا ھەستان بە بنیاتنانی چەندین خوێندنگە و بەشی ناوخۆیی، و دەرکردنی گۆڤار و ڕۆژنامە و دەرکردنی کتێب و دانانی دەزگای ڕاگەیاندن و تەلەفزیۆن، و لە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ئەم خوێندنگانە لە ھەموو جیھاندا بڵاوبوونەوە، بە تایبەت لە وڵاتەکانی ئاسیای ناوەڕاستدا و لە ئێستادا لە زۆربە‌ی وڵاتانی جیھاندا بوونیان ھە‌یە.

لێخۆشبوون و گفتوگۆ[دەستکاری]

فەتحوڵڵا گویلەن بە تایبەت لە دواسی ساڵی ١٩٩٠ ھەستا بەدامە‌زراندنی بزوتنەوەیە‌کی پێشڕەو لە گفتوگۆ و لێک تێگەیشتن لە نێوان ئایینەکاندابە میانڕەوی و دوور لە تورەبوون و گرژی، و ئەم بزوتنەوەیە لە تورکیادا ناوبانگی درکرد، پاشان لە دەرەوەی تورکیا[ژێدەر پێویستە] . بۆ زیاتر سە‌لماندن و بڵاوکردنە‌وە‌ی ئاشتی لە ئیسلامدا لەسە‌رداوای پاپا فەتحوڵلا گویلەن گە‌یشتە ڤاتیکان و لە‌گە‌ڵ پاپادا کۆبووە‌وە. ئەم بزوتنەوەیە بە پێویستی ئەزانێت بە ڕووی ھەموو جیھاندا بکرێتەوە و چەندین بواری ھاریکاری ھەبێت لە نێوان ئیسلام و ئایینەکانی تردا. ئە‌مە‌ش لە‌سە‌ر بنە‌مای ئە‌و وتە‌ی "بە‌دیعوزە‌مان سە‌عیدی نورسی"ە کە‌دە‌ڵێت لە ئاخیرزە‌ماندا نە‌ک تە‌نھا موسوڵمانان بە‌ڵکو دە‌بێت ئیسلام و ھە‌موو ئاینە‌کانی تر دژی بێ دینی یە‌ک بگرن.

پەیڕەوی[دەستکاری]

بزوتنەوەی "خزمە‌ت" لە بزوتنەوە ئیسلامییەکانی تر بە‌وە جیادەکرێتەوە کە پێشوازییەکی گەرمی لەلایەن ڕۆژئاواوەوە لێدەکرێت، بە ھۆی کرانەوەیەی بە ڕووی جیھاندا بە نموونەیەک دادەنرێت کە چاوی لێبکرێت، بانگەشەی ھاریکاری و لێک تیگەیشتن دەکات لە نێو ھەموو ئایینەکان و ھەموو جیھاندا، لە بابەتە سیاسییەکاندا، دیموکراسی بە باشترین چارەسەر دادەنێت. بزوتنە‌وە‌کە خۆی بە‌دور لە سیاسە‌ت دە‌گرێت و ھیچ دە‌ست تێوە‌ردانێکی سیاسی ناکات، لە‌و کاتە‌دا کە "فە‌تحوڵا گولە‌ن" بە کامپی خوێندنە‌وە و خوێندکارانە‌وە سە‌رقاڵبوو لە ئیزمیر لە ساڵی ١٩٦٩، نە‌جمە‌دین ئە‌ربە‌کان سە‌ردانی کرد و داوای لێکرد بچێتە ڕیزی پارتە‌کە‌یە‌وە و واز بھێنێت لە پە‌روە‌ردە‌کردنی منداڵ و واز لە خوێندن و خوێندنگە بھێنێت چونکە بە‌بڕوای ئە‌و خزمە‌تی ئیسلام لە ڕێگە‌ی سیاسە‌تە‌وە دە‌کرێت بۆیە بە "فەتحوڵڵا گویلەن"ی ووت:" واز لە‌م خوێندکارانە بھێنن چونکە خزمە‌تی وڵات لە ڕێگە‌ی سیاسە‌تە‌وە دە‌بێت"، گولە‌ن داواکە‌ی پە‌سە‌ند نە‌کرد و بە‌ردە‌وام پێی ڕاگە‌یاند کە سیاسە‌ت بە گوێرە‌ی ئە‌و نیە و بە‌ردە‌وام دە‌بێت لە ڕێبازە‌کە‌ی خۆی.[ژێدەر پێویستە]


دەرچوونی لە تورکیا[دەستکاری]

بە‌ھۆی نە‌خۆشیە‌کانیە‌وە چە‌ند جارێک سە‌ردانی نە‌خۆشخانە‌کانی وڵات و دە‌رە‌وە‌ی وڵاتی کردوە و سە‌ردانی ئە‌مریکا لە‌ساڵی ١٩٩٩دا بوو بە دواین سە‌ردانی گولە‌ن و جارێکی تر نە‌گە‌ڕایە‌وە بۆ تورکیا و وە‌ک خۆی دە‌لێت مانە‌وە‌ی لە ئە‌مریکا پێویستە وگە‌ر تە‌مە‌ن ڕیگە‌ی بدات ماوە‌یە‌کی تریش لە‌وێ دە‌مێنێتە‌وە، ھە‌روە‌ھا دە‌شڵێت کۆچکردنی بۆ ئە‌مریکای ھیچ پە‌یوە‌ندیە‌کی بە بارودۆخی تورکیا و ڕوداوە‌کانی تورکیاوە نیە. زۆرێکیش ئەڵێن بەهۆی ئەو داوا سیاسیانەوە لە تورکیا دەرچوو کە تۆمەتبارکرا بە ڕووخاندنی دەوڵەت.[٣]

تۆمەتەکان دژی[دەستکاری]

فەتحوڵا گویلەن تۆمەتبار ئەکرێت لە لایەن زۆرێک لە نەیارانەوە بە شێوازی شاراوەی کار کردن بە جۆرێک هەندێ ئەڵێن "کۆمەڵگاکەی گویلەن وەک خێو وان، لەهەموو جێگایەک هەن و نیشن. مایەی ترسن بۆ کۆمەڵگا چونکە ئەوان کۆنترۆڵی پۆلیسیان کردوە". [٤] لایەنگرانی گویلەنیش بە شێوازێکی بەربڵاو دژی ئەم جۆرە تۆمەتانە ڕا ئەوەستن. بۆ نمونە ئەم ماڵپەڕە تایبەتە بەم جۆرە کارانە و وەڵامی ئەم تۆمەتانە ئەداتەوە.[٥] فەتحوڵا گویلەن هەروەها تۆمەتبارە لەلایەن نەیاران و ڕەخنەگرانەوە بە ئەنجامدانی کاری سیخوڕی لەگەڵ دەزگا سیخوڕیەکاندا وەک سی ئای ئەی. ئەم تۆمەتە لەلایەن سەرۆکی پێشوی دەزگای سیخوڕی تورکیا (MIT) خۆیەوە خراوەتە ڕوو کە گوایە لە ساڵەکانی ۹٠دا لە قرغزیستان جێگای هەندێ سیخوڕی سی ئای ئەی کردۆتەوە لە قوتابخانەکانیدا.[٦] وە هەروەها لە لایەکی ترەوە تۆمەتبارە بە هاوکاری کردنی دەزگای سیخوڕی تورکیا خۆشی. [٧]

دژایەتی پەکەکە[دەستکاری]

فەتحوڵا گولەن بە ئاشکرا دژی پارتی کرێکارانی تورکیایە و دەزگای زەمان و دەزگاکانی تری هەمیشە پەکەکە بە "تیرۆریست" ناو ئەبەن[٨]. لە کاتی دوا دانیشتنەکانی ئۆجەلان و تورکیا لە ٢٠١٣، گولەن ڕێکەوتنەکەی بە "پەیماننامەی حودەیبیە" شوبهاند [٩] [١٠]. ئەمانیش وەڵام ئەدەنەوە کە گوایە مەبەستیان ئەوە نەبوە پەکەکە بە کافرەکانی قوڕەیش بشوبهێنن.[١١]

کاریگەری گویلەن لەسەر کۆمەڵگای تورکیا[دەستکاری]

بزووتنەوەی گویلەن کەپێیان دەوترێت خزمەت یان جەماعەت بەملیۆنان شوێنکەوتوویان هەیە لە تورکیا بەمەش بەهۆی دامەزراندنی چەندین ناوەندی و دەزگا و قوتابخانە بووە لەو وڵاتە. هەربۆیەش وابڕوا دەکرێت کە کاریگەرییشیان هەیە لە ناوەندی بڕیاردان و پۆلیس و ئاسایشی تورکیا. لەلایەکی دیکەشەوە بەبوونی بانکی ئەهلی و کەناڵی تەلەفزیۆنی و ڕؤژنامەوە بزووتنەوەکەی گویلەن کاریگەرییەکی دیکەی هەیە.

جیابوونەوە لە ئەردۆگان[دەستکاری]

لەگەڵ ئەوەی ئامانجی بزووتنەوەی گویلەن وەک لەپێناسی خۆیاندا کراوە کە دوورن لەسیاسەت، بەڵام لەدوایین ڕووبەڕووبوونەوەکانیدا بزووتنەوەکە کەوتە بەر لێکۆڵینەوە و ئۆپراسیۆنەکانی دژ بەگەندەڵی لەتورکیا. حکوومەتی تورکیا بەسەرکردایەتی ئاکپارتی چەندین خوێندنگای و زانکۆی تایبەتی سەر بە بزووتنەوەکەی گولەی داخست. وە حکوومەتی ئەردۆگان ئەو ئۆپراسیۆنانەی ئەنجامدا بەبیانووی بوونی ئەجێندای سیاسیی لەپشت کارەکانی کۆمەڵەی خزمەت و هەروەها سیخووڕیکردن بەسەر تورکیاوە. ئەم پڕۆسەی حکوومەتی تورکیا بەتەواوی ئەو دۆستایەتییەی پێشووی ئەردۆگان و گویلەنی لەناوبرد.

لەبەرامبەردا گویلەن لێدوانێکی بۆ ڕۆژنامەی وال ستریت جۆرنالدا لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ وتبووی "تورکەکان...هەست بەنیگەرانی دەکەن کە دووساڵە سیستەمی دیموکراسی وڵاتەکە گەڕاوەتەوە دواوە".[١٢]

لەتەمموزی ٢٠١٦دا، هەوڵی کودەتا درا بەسەر حکوومەتی ئاکپارتی، لەدوای شکستی کوودەتاکە ڕەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆککۆماری تورکیا تۆمەتی هەوڵدانی کوودەتاکەی بەڕووی گولەن سەپاند[١٣] لەبەرامبەردا گولەن بەناڕاستەوخۆ ئەوەی ڕاگەیاند کەئەگەری هەیە کوودەتاکە لەلایەن خودی ئەردۆگانەوە ئەنجامدرابێت[١٤].

ئەو خەڵاتانەی کە پێی بەخشراون[دەستکاری]

ئەمانە ئەو خەڵاتانەن کە بە فەتحوڵڵا گویلەن بەخشراون[١٥]:

  1. ٠١/١١/٢٠٠٤ لە کرگگستان لەلایەن ڕێکخراوی وەقفی ڕوحانیەتەوە خەڵاتی " ڕۆڵبوون لە ئاشتەوای" یدای پێبەخشرا
  2. ڕێکخراوی وەقفی ڕوحیانەتی کرگگستان بەھۆی ھەموو ئەوچالاکی و بیرۆکە گشتگیر و نیو دەوڵەتیانەی کە خستویەتە ڕوو خەڵاتی "Halklararası Uyum ve Barışa Katkı" بەخشییە فتح اللە گولەن .
  3. ٢٥/١٠/٢٠٠٥ لەلایەن ڕێکخراوەی یونیسکۆوە خەلاتی "Hoşgörü ve Diyaloğa Katkı" پێبەخشرا
  4. ڕێکخراوی زانست و کلتور و پەروەردەی نەتەوە یەگرتووەکان و کۆمسیۆنی ڕۆمانیا "UNESCO" خەڵاتی Hoşgörü ve Diyaloğa Katkı Ödülü"" دا بە مامۆستا بەھۆی ھەموو ئەو ڕۆڵانەی کە بینیویەتی لە ئاشتەوایدا لەبێو جیھاندا
  5. ٢٣/٠٦/٢٠٠٨ لە نێوان سەد کەسی ڕۆشنبیری نێو جێھاندا بە یەکەم دەست نیشان کرا
  6. بەپێی سەر ژمێرییەک کە گۆڤاری " Foreign Policy " ڕێکی خستبوو " ١٠٠ کەسی ڕۆشنبیر لە دونیای ئیمڕۆدا کە لە ژیاندان" فەتح اللە گولن بەپلەی یەکەم ھات"
  7. ١٦/٠٧/٢٠١٠ نازناوی دکتۆرای فەخری
  8. نازناوی دکتۆرای فەخری لەلایەن یەکێ لەھەرە زانکۆ پەروەردەییە بەھێزەکانی ئینگلتەراوە "Leeds Metropolitan" بەخشرایە فەتح اللە گولەن
  9. ١١/٠٥/٢٠١١ خەڵاتی ئاشتی پێبەخشرا لەلایەن EWI ەوە .
  10. پەیمانگای ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا(EWI) لەساڵی ٢٠١١ دا خەڵاتی ئاشتی ساڵی بەخشییە فەتح اللە گولەن
  11. ١٧/٠٥/٢٠١٢ نازناوی دکتۆرای فەخری
  12. نازناوی دکتۆرای فەخری لەلایەن زانکۆی دەوڵەتەوە " Pencap " بەخشرایە فەتح اللە گولەن. [١٦]

دانراوەکانی[دەستکاری]

فەتحوڵڵا گویلەن نزیکەی ٦٠ دانراوی ھەیە، و لەسەر ئەم کتێبانەی چەندین خەڵاتی وەرگرتووە، و زۆربەیان لەسەر تەسەوفن لە ئیسلام و مانای ئایین دۆستی، و ئەو بەر پێچیانەی لە بەردەم ئیسلامی ئەمڕۆدان.

ژمارەیەک لە بەرھەمەکانی وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانی کوردی، لەوانە؛

کتێب نووسەر وەڕگێڕ
محەمەد، شانازی مرۆڤایەتی فەتحوڵڵا گویلەن حه‌سه‌ن حه‌مه‌ كه‌ریم
تەرازووەکان، یان ڕووناکییەکانی سەر ڕێگا فەتحوڵڵا گویلەن حه‌سه‌ن حه‌مه‌ كه‌ریم
ڕۆح و حەقیقەتی جیھاد لە ئیسلامدا فەتحوڵڵا گویلەن ڕەئووف مەعرووف
ئیرشاد و تەبیلغ فەتحوڵڵا گویلەن حەبیب محەمەد سەعید
ڕاستی بەدیھێنان و تێۆری پەرەسەندن فەتحوڵڵا گویلەن حه‌سه‌ن حه‌مه‌ كه‌ریم
چەند تیشکێکی قورئانی لە ئاسمانی ویژداندا فەتحوڵڵا گویلەن حەبیب محەمەد سەعید
قەدەر، لە ژێر تیشکی قورئان و فەرموودەدا فەتحوڵڵا گویلەن فارووق ڕەسول یەحیا

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. An interview with Fethullah Gülen's primary school teacher
  2. The Gulen Movement: Communicating Modernization, Tolerance, and Dialogue in the Islamic World. The International Journal of the Humanities, Volume 6, Issue 12, pp.67-78.
  3. ئای بی تایمزگویلەن کێیە، نوسەر میزیۆفێری، بڵاوکراوەتەوە لە 6/6/2013، دوا سەردان 26/4/2016
  4. ڕۆژنامەی حوڕیەت دەیلی، دواسەردان ۳٠/۱٠/۲٠۱۳
  5. ڕاستیەکان وەرگرە، دواسەردان ۳٠/۱٠/۲٠۱۳
  6. واشتنتن پۆست، دواسەردان ۳٠/۱٠/۲٠۱۳
  7. ماڵپەڕی فەرمی پەچەدەکە، دواسەردان ۳٠/۱٠/۲٠۱۳
  8. ماڵپەڕی فەرمی گولەن، دواسەردان ٣٠/١٠/٢٠١٣
  9. [١]، ڕۆژنامەی میللیەت، دواسەردان ٣٠/١٠/٢٠١٣
  10. ماڵپەڕی فەرمی گولەن - هەرکول، دواسەردان ٣٠/١٠/٢٠١٣
  11. ماڵپەڕی فەرمی گولەن - fgulen.com، دواسەردان ٣٠/١٠/٢٠١٣
  12. Joe Parkinson and Ayla Albayrak (20 January 2014). "From His Refuge in the Poconos, Reclusive Imam Fethullah Gulen Roils Turkey". The Wall Street Journal. Retrieved 22 January 2014. 
  13. https://www.theguardian.com/world/2016/jul/16/fethullah-gulen-who-is-the-man-blamed-by-turkeys-president-for-coup-attempt
  14. https://www.theguardian.com/world/2016/jul/16/fethullah-gulen-turkey-coup-erdogan
  15. https://www.fgulen.com/iq/jiyani/1678-derbari-fethullah-gulen/34695-ew-halataney-ke-mamosta-fethullah-gulen-werigrtuwe
  16. https://www.fgulen.com/iq/jiyani/1678-derbari-fethullah-gulen/34695-ew-halataney-ke-mamosta-fethullah-gulen-werigrtuwe

سەرچاوەکان[دەستکاری]

١١ڕۆژ لە‌گە‌ڵ فە‌تحولڵا گولە‌ن نوسینی ڕۆژنامە‌نووس مە‌ھمد گوندە‌م

فە‌تحولڵا گولە‌ن نوسینی ڕۆژنامە‌نووس فاروق مە‌رجان