ئیمپراتۆریەتیی ساسانی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە ساسانییەکانەوە)
Jump to navigation Jump to search
نەخشە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکان

شانشینی ساسانی یان ساسانییەکان (بە زمانی پاڵەوی: ئێرانشەھر) یاخود ناسراو بە ئیمپراتۆریەتی پارسی/فارسی نوێ [١]، دواین ئیمپراتۆریەتیی ئێرانیی پێش ئیسلام بووە. بنەماڵەی ساسانی لە ساڵی ٢٢٤ی زایینی بە تێکشاندنی ئەشکانییەکان حکوومەتەکەیان پێک ھێنا و ھەتا ساڵی ٦٥١ واتە بۆ ماوەی زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ یەکێک لە زلھێزەکانی سەردەم بوون و بەرامبەرکێێ ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیان کرددوە.

یەکەم شای ساسانی، ئەردەشیری یەکەم بووە کە لە ناوچە پارس (پارێزگای فارس لە ئێستای ئێران) شۆڕشی کردووە و ئیمپراتۆریەتییەکەی دامەزراندووە. دوایین شای ساسانی یەزدگێردی سێیەم بووە کە چەند شەڕی گەورەی لەگەڵ سوپای ئیسلام لە سەردەمی عومەر کوڕی خەتتابدا کردووە و لە ھەموویاندا دۆڕاوە.

سەردەمی ساسانییەکان وەک سەردەمی زێڕینی چاندی ئێرانیی پێش ئیسلام ناسراوە و کاریگەریی زۆری ھەبووە لەسەر ئەوەی کە دواتر وەک ھونەر و چاندی ئیسلامی ناسرا. ئایینی زەردەشتی و زانایانی ئایینی، ڕۆڵی گرنگی و کاریگەریی زۆریان ھەبووە لەسەر شێوازی حکوومەتدا.

مێژوو[دەستکاری]

ناوچەی فارس کە لانکەی ساسانییەکان بووە؛ لە کۆنەوە چەند تیرە و هۆزێکی ئاریایی تیایدا نیشتەجێ بوون. سترابۆ کە جوگرافیاناسێکی بەناوبانگە لە بەشی سێیەمی کتێبی 15یەمین کتێبی کە باسی ئەیالەتەکانی ناوچەی پارس دەکات دەڵێت: "تیر و تایەفەکانی ناوچەی پارس بریتین لە پاشتیخوار، ئەخمینی و مەجووسەکان (کە گەلێکی زۆر دەمارگیر و پارێزەری بنەچەی ئەخلاقییانن) و کورتی‌یەەکان و مەردەکان. لای مێژووناسی یۆنانی زەینەفۆن بەهەمان شێوە لای سترابۆ ناوی "مەردەکان" و "کورتییەکان" بە خەڵکانێکی کۆچەریی ئازەربایجان ئاماژە دراوە پێیان. وا دیارە بەشێک لەوان کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی پارس. بەپێی شانامەی فیردەوسی ژمارەیەکی زۆر لە کورد لە ناوچەی پارس نیشتەجێ بوون:

سپاهی   ز   استخر   بی مر  ببرد               بشد  ساخته  تا کند  جنک کرد

چو شاه  اردشیر  اندر  آمد به تنگ               پذیره شدش کرد بی مر بجنگ

یکی کار بد خوار و دشوار گشت                  ابا کرد  کشور همه یار گشت

یکی لشگری کرده  بد پارسی              فزونتر  ز  کردان یکی دو بسی

یکی روز تا شب   بر   آویختند               سپاه    جهاندار      بگریختند


چو شب نیم بگذشت و تاریک شد           جهاندار با کرد  نزدیک شد

همه دشت از ایشان پر از خفته دید         یکایک  دل لشگر  آشفته  دید

چو آمد   سپهبد ببالین       کـرد            عنان بارۀ   تیز   تک  را  سپرد

همه  بومهاشان  بتاراج داد                   سپه را همه بدره و  تاج داد

باپیرانی ساسانییەکان کۆچەری بوون و لە هۆزی شوانکارەی کوردی بوون. لە فارسنامەی ابن البلخی لە بەشی «احوال شبانکاره و کرد فارس» "لاپەڕەی 146 - چاپی ئەورووپا" هاتووە کە: "پێشتر شوانکارە لە ناوچەی فارس بوونیان نەبووە و کاریان ئاژەڵداری و کۆچەرنشینی بووە". (پاپەگان Papagan)ی کوڕی (ساسان) سەربە یەکێك لە ماڵەکانی ئاگرى (ئاناهیتا) بوو. (پاپەگان) کوڕێکی دەبێت ناوی دەنێت (ئەردەشێر) کە هەستا بە دامەزراندنی دەوڵەتی ساسانی. (ئەردەشێر) لە شاری (پیرسی پۆلیس)ی ولایەتی فارس لە دایك بووە، کە کاتی خۆی (ساسان)ى باپیرەی بۆ ئەوێ کوچی کرد بوو. (ئەردەشێر) حەزی بە ژیانی سەربازی دەکرد، بۆیە دەبێتە فەرماندەیەکی باڵای سەربازی. براکەی ئەردەشێر فەرمانڕەوای ویلایەتێك دەبێت و ئەردەشێریش لە دژی ڕادەپەڕێت و ناچاری دەکات بە وازهێنان لە فەرمانڕەوایی بۆ ئەردەشێر. پاشان کە ئەردەشێر فەرمانڕەوایی ویلایەتەکەی گرتە دەست، و هەستا بە فراوانکردنی شانشینەکەی و هەریەك لە وڵاتەکانی کەناراو (کەنداوی هورمز) و (ئیلام) و (ئەسفەهان) و (میدیا)ی خستە ژێر ڕکێفی شانشینەکەی. فراوانکردنی شانشینەکەی ئەردەشێر کۆتا پادشای ئەشکانیە فارسەکانی (پادشا ئەردەوانی پێنجەم)ی ترساند، بۆیە هەستا بە ناردنی پەیامێك بۆ (ئەردەشێر) بە نامەبەرێكدا. (پادشا ئەردەوانی پێنجەم) لە نامەکەیدا ڕەچەڵەکی (ئەردەشێر) بە کەم و بێ بایەخ باس دەکات. پاشان نامە پڕ سوکایەتی پێکردنەکەی (پادشا ئەردەوانی پێنجەم) لە کۆشکی پاشایەتی و لە بەردەم کاربەدەستانی شانشینی ساسانیدا دەخوێنرێتەوە. لە نامەکەدا ئەمەی خوارەوە نوسرابوو:

(هەی بەچکە کورد تۆ سنوری خۆتت بەزاند و مەرگی خۆتت دیاری کرد، تۆ لە ژێر دەواری کوردیدا پەروەردە بوویت، کێ ڕێی پێداوی بە لەسەرکردنی ئەو تاجە؟).

شایەنی باسە کە هەر یەك لە تەبەری[٢] و ئیبن ئەسير[٣] ئاماژەیان بەو نامەیە داوە. نامەکەی پادشای ئەشکانیە فارسەکان (ئەردەوانی پێنجەم)، بە ڕوونی دوپاتی ئەو ڕاستیە دەکاتەوە کە بنەماڵەی ساسانیەکان کورد بوون.

هەروەها ڕۆژهەڵاتناسی نەمساوی ئێدوارد ڤۆن زامباور) لە کتێبی (معجم الأنساب والأسرات الحاكمة في التاريخ الإسلامي)دا ئاماژە بەوە دەکات کە هۆزی (شوانکارە) دەگەڕێتەوە سەر ڕەچەڵەکی دامەزرێنەری دەوڵەتی ساسانی (ئەردەشێری کوڕی بابەك)[٤] هەروەك یاقوت ئەلحەموی لە کتێبی "معجم البلدان" کە لەساڵی 1224 زاینی تا ساڵی 1228 زاینی[٥]خەریکی نوسینەوەی بوو، ئاماژە بەوە دەکات کە زنجیرە پادشاکانی ساسانی کاتێك کە شاری "مەدائین"یان بونیات نا، لە ناویدا گەڕەکێکیان بە ناوی {"کوردئاوا"، واتە ئەو گەڕەکەی کە لەلایەن کوردەوە دروستکراوە} دروستکرد، چونکە خۆیان سەر بە نەتەوەی کورد بوون. نوسەر باسی ناوی هەر شەش گەڕەکەکە دەکات لە ناویشیاندا گەڕەکی " کوردئاوا

ئایین[دەستکاری]

زەردەشتی

زمان[دەستکاری]

پەهلەویی ساسانی

ھونەر[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

گرێدان بۆ دەرەوە[دەستکاری]

  1. ^ Fattah, Hala Mundhir (2009). A Brief History of Iraq. Infobase Publishing. p. 49. ISBN 978-0-8160-5767-2. Historians have also referred to the Sassanian Empire as the Neo-Persian Empire.
  2. ^ ابو جعفر محمد بن جرير الطبري. تأريخ الرسل والملوك. المجلد الثاني، المطبعة الحسينية، مصر، 1336 هـ. المطبعة الحسينية. p. 57.
  3. ^ الكامل في التاريخ، المجلد الأول. p. 133. |first1= missing |last1= in Authors list (help)
  4. ^ . معجم الأنساب والأسرات الحاكمة في التاريخ الإسلامي. إخراج: الدكتور زكي محمد حسن بك و حسن أحمد محمود. ترجمة قسم من فصول الكتاب: الدكتورة سيدة إسماعيل كاشف و حافظ أحمد حمدي و أحمد محمود حمدي. بيروت: دار الرائد العربي. 1980. pp. 351–352. |first1= missing |last1= in Authors list (help)
  5. ^ معجم البلدان. المجلد السابع. p. 413. |first1= missing |last1= in Authors list (help)