داریووشی سێیەم
 |
| دارای سێیەم 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 | |
|---|---|
 وێناکردنی دارای سێیەم لە کاتی جەنگی ئیسووس لە «مۆزاییکی ئەسکەندەر» (١٠٠ی پێش زایین) | |
| شاھەنشای ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی | |
| فەرمانڕەوایی | ٣٣٦–٣٣٠ پێش زایین |
| پێشوو | ئەردەشێری چوارەم ئارسیس |
| جێگر |
|
| فیرعەونی میسر | |
| ماوەی دەسەڵات | ٣٣٦–٣٣٢ پێش زایین |
| پێشوو | ئەردەشێری چوارەم |
| جێگر | ئەسکەندەری مەزن |
| ھاوسەر | ستاتێیرای یەکەم |
| منداڵ(ەکان) |
|
| خانەدان | ھەخامەنشی |
| باوک | ئارسێمێس |
| دایک | سیسیگامبیس |
| لەدایکبوون | ٣٨٠ پێش زایین |
| مردن | تەممووزی ٣٣٠ پێش زایین (تەمەنی نزیکەی ٥٠ ساڵ) پارتیا |
| ناشتن | پێرسێپۆلیس |
| ئایین | زەردەشتییەت |
دایرووشی سێیەم یان دارای سێیەم (فارسیی کۆن: 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁؛ یۆنانیی کۆن: Δαρεῖος؛ ٣٨٠ – ٣٣٠ پێش زایین) سێزدەھەمین و کۆتا شاھەنشای ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی بوو، کە لە ٣٣٦ی پێش زایین تا مردنی لە ٣٣٠ی پێش زایین فەرمانڕەوایی کرد.
بە پێچەوانەی پێشینەکەی ئەردەشێری چوارەم ئارسیس، دارا ئەندامێکی دووری خانەوادەی ھەخامەنشی بوو. لە سەرەتای ژیانی پیشەییدا، دەوترێت کە کەسایەتییەکی نادیار بووە لە نێوان ھاوتاکانیدا و بۆ یەکەمجار لە کاتی گەشتە سەربازییەکەی کادوسی ئەردەشێری سێیەم لە ٣٥٠کانی پێش زایین ناوبانگی دەرکرد. وەک پاداشتێک بۆ ئازایەتییەکەی، ساتراپیی ئەرمەنستانی پێدرا. لە دەوروبەری ٣٤٠ی پێش زایین، کرا بە لێپرسراوی «خزمەتگوزاری پۆستە»ی شاھانە، کە پلەیەکی باڵا بوو. لە ٣٣٨ی پێش زایین، ئەردەشێری سێیەم کۆتایییەکی لەناکاوی ھەبوو دوای ئەوەی لەلایەن خەسێنراوی دەربار و چیلیارک (hazahrapatish) باگوۆاس ژەھراوی کرا، کە ئارسیسی بچووکترین کوڕی ئەردەشێری لەسەر تەخت دانا. ئەو تەنھا بۆ چەند ساڵێک فەرمانڕەوایی کرد، تاوەکوو باگۆاس ئەویشی ژەھراوی کرد. دواتر دارا لەسەر تەخت دانرا و زۆری نەخایاند باگۆاسی ناچار کرد ژەھرەکەی خۆی بخواتەوە دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە خەسێنراوەکە پلانی داڕشتبوو ئەویش ژەھراوی بکات.
لە ٣٣٤ی پێش زایین، ئەسکەندەری مەزن دەستی بە داگیرکردنی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی کرد و دواتر لە چەندین جەنگدا شکستی بە فارسەکان ھێنا پێش ئەوەی پایتەختەکەیان، پێرسێپۆلیس، تاڵان بکات و لە ڕێگەی ئاگرەوە لە ٣٣٠ی پێش زایین وێرانی بکات. لەگەڵ ئەوەی ئێستا ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی بە شێوەیەکی کاریگەر لەژێر کۆنترۆڵی ئەسکەندەردا بوو، ئەسکەندەر پاشان بڕیاری دا بەدوای دارادا بگەڕێت. بەڵام پێش ئەوەی ئەسکەندەر پێی بگات، دارا لەلایەن خزمەکەی بێسووس کوژرا، کە ھاوکات ساتراپی باکتریا بوو.
ناو
[دەستکاری]پێش ھاتنە سەر تەخت، دارا ناوی ئارتاشاتای ھەڵگرتبوو (فارسیی کۆن: Artašiyāta، «دڵخۆش لە ئارتا»).[١][٢] مێژوونووسی ڕۆمانی سەدەی دووەم جەستن تاکە مێژوونووسە کە دارا بە کۆدۆمانوس ناو دەبات، ناوێک کە وا دادەنرێت پێش ئەوەی ناوبانگ دەربکات ھەڵیبگرتایە. ڕەنگە نازناوی بووبێت، یان ئەگەری ھەیە ناوی سێیەمی بووبێت. ڕەگ و ڕیشەی وشەکەی نادیارە.[١][٣] بادیان پێشنیاری کردووە کە ناوەکە لە بنەڕەتدا سامیی ڕۆژاوایی بووە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە وشەی ئارامیی qdmwn («لە ڕۆژھەڵاتەوە، ڕۆژھەڵاتی»).[٤] ھەبوونی دوو ناو نائاسایی نەبوو؛ چەندین نموونەی تۆمارکراو لە کەسایەتییە بابلییەکان ھەن کە دوو ناویان ھەبووە، زۆرجار ناوێکی بابلی و ئارامی. یەکێک لە گەورەپیاوانی فارسیش بە ناوێکی بابلی و ئێرانییەوە سەلمێنراوە. بەڵام وا دیارە ئەم کارە لە سەردەمی ژیانی دارادا لە باو کەوتبێت. بادیان پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوی لەدایکبوونی کۆدۆمانوسی ئارامی بووە، کە دواتر وازی لێھێناوە لە بەرژەوەندی ئارتاشاتا کاتێک پلەکەی بەرزبووەوە.[٥] بۆ یەکەمجار ناوی پاشایەتی دارا (فارسیی کۆن: Daraya-vahauš، «ئەوەی چاکە بە توندی ڕادەگرێت») کاتێک لە ٣٣٦ی پێش زایین چووە سەر تەختی ھەخامەنشی بەکارھێنا.[١][٦]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 3 EIr. 1994، لاپەڕەکانی 51–54.
- ↑ Briant 2015، لاپەڕە 48.
- ↑ Briant 2015، لاپەڕە 49.
- ↑ Badian 2000، لاپەڕە 247.
- ↑ Badian 2000، لاپەڕە 249.
- ↑ Schmitt 1994، لاپەڕە 40.
