ڤیکتۆر ھوگۆ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ڤیکتۆر ھوگۆ

Victor Hugo circa 1880.jpg
لەدایکبوون٢٦ی شوباتی ١٨٠٢
فەڕەنسا
مەرگ٢٢ی ئایاری ١٨٨٥ (تەمەن ٨٣)
پاریس، فەڕەنسا
نەتەوەفەڕەنسی
پیشەشاعیر، نووسەری شانۆگەری، ڕۆماننووس، چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ
واژوو
Victor Hugo Signature.svg


ڤیکتۆر ماری ھوگۆ (لەدایکبووی ٢٦ی شوباتی ١٨٠٢–مردووی ٢٢ی ئایاری ١٨٨٥) شاعیر، نووسەری شانۆگەری، ڕۆماننووس، کاربەدەستی دەوڵەت و چالاکوانێکی مافەکانی مرۆڤی فەڕەنسی بوو. سەرەتا ناوبانگی ئەدەبیی ھوگۆ لە فەڕەنسادا بەھۆی ھۆنراوەکانیەوە بوو، بەڵام ڕۆمانەکانیشی ھەمدیسان ڕۆڵیان ھەبوو لە ناوبانگەکەی. لەنێو چەندین بەرگ ھۆنراوە، بیرکردنەوەکان Les Contemplations و ئەفسانەی سەدەکان (La Légende des siècles) پایەیەکی ڕەخنەگریی بەرزیان ھەیە. ھوگۆ ھەندێکجار وەک گەورەترین شاعیری فەڕەنسی دەناسرێت. ناسراوترین کارەکانی لە دەرەوەی فەڕەنسا ڕۆمانەکانی بێنەوایان (Les Misérables) و قەموورەکەی نۆتردام-ن (ھەروەھا بە ئینگلیزی ناسراوە بە The Hunchback of Notre-Dame). ھۆگۆ لە شاپەرستێکی پابەندەوە لەو کاتەی گەنج بوو، بۆچوونەکانی بە تێپەڕبوونی چەند دەیەیەک گۆڕا و بوو بە لایەنگرێکی سەرسەختی کۆماری، لە کارەکانیدا پەنجە بۆ زۆربەی باسە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان و ڕێچکە ھونەرییەکانی سەردەمی خۆی درێژ دەکات. بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لە ساڵی ١٨٥٥ بۆ سالی ١٨٧٠ لەمەنفا ژیانی بەسەر بردووە. دامەزرێنەر و سەرۆکی فەخریی کۆمەڵەی ئەدیبان و ھونەرمەندانی جیھانی بووە لە ساڵی ١٨٧٨. ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی فەڕەنسا و ئەندامی کۆمەڵەی نیشتیمانیی فەڕەنسا بووە. لە ٢٢ی ئایاری ١٨٨٥ و لەتەمەنی ٨٣ ساڵیدا لە پاریس کۆچی دواییی کردووە و لە گۆڕستانی مەزنەکانی پاریس نێژراوە.

نووسینەکانی[دەستکاری]

ھۆگۆ یەکەم ڕۆمانی خۆی (Han d'Islande, 1823) ساڵێک پاش ھاسەرگیرییەکەی لە ساڵی ١٨٢٣دا بڵاو کردەوە و، دووەم ڕۆمانیشی (Bug-Jargal, 1826) پاش سێ ساڵ بڵاو کردەوە. لە نێوان ساڵەکانی ١٨٢٩ و ١٨٤٠دا پێنج بەرگی دیکەی شیعری بڵاو کردەوە (Les Orientales, 1829; Les Feuilles d'automne, 1831; Les Chants du crépuscule, 1835; Les Voix intérieures, 1837و Les Rayons et les Ombres, 1840)، کە ناوبانگی ئەویان وەک یەکێک لە مەزنترین شاعیرانی لاواندنەوە و شیعری لیریکی سەردەمی خۆی سەرخست.

وەکو زۆرێک لە شاعیرانی گەنجی نەوەی خۆی، ھۆگۆ تەواو کاریگەر بوو بە فرانسوا ڕێنێ شاتۆبریاند، فیگەری ناسراوی جووڵەی ئەدەبیی ڕۆمانتسیزم و فیگەری دیاری ئەدەبیاتی فەڕەنسای سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەم. لە سەردەمی گەنجیدا، ھۆگۆ خۆی یەکلایی کردەوە کە یان دەبێت بە شاتۆبریاندێکی دیکە یانیش ھیچ و دەبێت ژیانی لە زۆر ڕووەوە ھاوشانی پێشینانی بوارەکەی بڕوات. ھۆگۆ، ھەروەکوو شاتۆبرایند، برەوی بە ڕۆمانتسیزم دا و لە سیاسەتەوە تێوە گلا (ئەگەرچی زیاتریش وەک پاڵەوانی سیستمی کۆماری) و بەھۆی ھەڵوێستە سیاسییەکانییەوە نەفی کرا.[١]

ئەو ھەر لە سەرەتای تەمەنیەوە سەرکەوتن و ناوبانگی بەدەست ھێنا. یەکەم کۆمەڵە شیعری بە ناوی (Odes et poésies diverses) لە ساڵی ١٨٢٢ لە سەردەمی لویسی ھەژدەیەمدا بڵاو کرایەوە. ئەگەرچی شیعرەکان بەھۆی پڕپەرۆشی و ڕەوانبێژییەکەیانەوە جێگای سەرسامی بوون، بەڵام کۆمەڵە شیعری (Odes et Ballades) کە چوار ساڵ دواتر لە ساڵی ١٨٢٦دا بڵاو کرایەوە، دەری خست کە ھۆگۆ شاعیرێکی مەزن و شارەزایەکی سروشتی شیعری لیریکی و گۆرانی داھێنەرانە.[٢]

یەکەم بەرھەمی خەیاڵیی ھۆگۆ سەرەتا لە شوباتی ١٨٢٩دا و لەلایەن چارڵز گۆسەلینەوە بێ ناوی نووسەر بڵاو کرایەوە کە ڕەنگدانەوەی ویژدانی کۆمەڵایەتیی نالەباری ئەو کاتە بوو کە بوو بەھۆی دروستبوونی بەرھەمی دواتری. Le Dernier jour d'un condamné (The Last Day of a Condemned Man) کە کاریگەرییەکی گرنگی لەسەر نووسەرانی دواتری وەکو ئەلبێرت کامۆ، چارڵز دیکنس و، فیدۆر دۆستۆیەڤسکی جێ ھێشت. کڵەود جویکس کە کورتەچیرۆکێکی دیکۆمێنتارییە لە بارەی بکوژێکی ڕاستەقینەوە کە لە فەڕەنسا لەسێدارە دراوە، لە ساڵی ١٨٣٤دا دەرکەوت و لەلایەن ھۆگۆ خۆیەوە بە پێشەکییەک دانرا بۆ بەرھەمە مەزنەکەی لەسەر نادادیی کۆمەڵایەتی بە ناوی Les Misérables.[٣]

ھۆگۆ بە شانۆیییەکانی Cromwell (1827) و Hernani (1830)[دەستکاری]

ھۆگۆ بوو بە پێشڕەوی ڕەوتی ئەدەبیی ڕۆمانتسیزم. شانۆنامەی Hernani کە مژدەی گەیشتنی ڕۆمانتسیزمی فەڕەنسی بەخشی، لە تەختی شانۆی Comédie-Française نمایش کرا، بە چەندین شەوی پڕئاژاوە پێشوازیی لێ کرا، ئەوەش بەھۆی پێکدادانی نێوان ڕۆمانتیکی و ترادیشناڵیستەکان لە بارەی ڕەچاونەکردنی یاسا نوێیەکانی کلاسیزم لە شانۆکەدا.

ناوبانگی ھۆگۆ لەگەڵ شانۆیییەکانی دواتریدا ھەڵکشا لەوانەش Marion Delorme (1831), The King Amuses Himself (1832), and Ruy Blas (1838).

ڕۆمانی «قەمبوورەکەی نۆتردام»ی ھۆگۆ لە ساڵی ١٨٣١ بڵاو کرایەوە و ھەر زوو وەرگێڕدرایە سەر زمانەکانی دی لە تەواوی ئەورووپادا. یەکێک لە کاریگەرییەکانی ڕۆمانەکە ناچارکردنی پاریس بوو بۆ بنیاتنانەوەی کاتیدراڵی نۆتردام کە سەرنجی ھەزاران گەشتیاری بۆ خۆی ڕاکێشا کە ئەو ڕۆمانە بەناوبانگەیان خوێندبۆوە. ھەروەھا، کتێبەکە ئیلھامبەخشی پێزانینی زیاتر بوو بۆ باڵەخانەکانی سەردەمی ڕێنیسانس کە دوای ئەوە دەست کرا بە پارێزگاریکردنێکی چالاکانە لێیان.

ھۆگۆ ھەر لە سییەکانی سەدەی نۆزدەیەمەوە بەرنامەی بۆ ڕۆمانێکی گەورە لە بارەی غەمخواریی و نادادیی کۆمەڵایەتییەوە داڕشت، بەڵام حەڤدە ساڵی ویست بۆ ڕۆمانی بێنەوایان کە تەواو ببێت و تا دواجار لە ساڵی ١٨٦٢دا بڵاو بۆوە.[٤]

ھۆگۆ جێھێشتنی زیندانی Bagne of Toulon ی لەلایەن زیندانییەکانییەوە لە یەکێک لە چیرۆکەکانی سەرەتایدا بە ناوی "Le Dernier Jour d'un condamné بەکار ھێنا، ئەگەرچی تا ساڵی ١٨٤٥ دەستی بە نووسینی کتێبەکە نەکرد. لە ساڵی ١٨٣٩ چوو بۆ شاری تۆولۆن بۆ سەردانی زیندانی باگن و تێبینیی وردی لەبارەی شوێنەکەوە وەرگرت. لەسەر یەکێک لە لاپەڕەی تێبینییەکانی لەبارەی زیندانەکەوە بە پیتی گەورە و تۆخ ناوێکی شیاوی بۆ پاڵەوانی کتێبەکە نووسیوە کە «جین ترێجیان»ە. کاتێک دواجار کتێبەکە نووسرا ناوەکە بوو بە «جین ڤاڵجیان».

ھۆگۆ زیرەکانە ئاگاداری نایابیی ڕۆمانەکە بوو، وەک ئەوەی لە ٢٣ی ئازاری ١٨٦٢ لە نامەیەکیدا بۆ خاوەنی دەزگای چاپەکە، ئەلبێرت لاکرۆیکس نووسیویەتی: «باوەڕم وایە کە ئەم کتێبە یەکێک دەبێت لە لووتکەی کارەکانم—گەر خاڵی وەرچەرخانیان نەبێت.» بڵاوبوونەوی ڕۆمانی بێنەوایان گەیشتە بەرزترین ئاستی مەزاد. پێش شەش مانگ لە دەرچوونی، دەزگای چاپی بەلجیکیی لاکرۆیکس و Verboeckhoven دەستیان کرد بە کەمپەینێکی بەبازاڕکردن لە ڕۆژنامەکانەوە سەبارەت بەو بەرھەمە کە بۆ ئەو کاتە شتێکی ناباو بوو. ھەروەھا، بەشی یەکەمی ڕۆمانەکە بە ناوی "Fantine" لە ھەمان کاتدا لە شارە گەورەکاندا بڵاو کرایەوە. ژمارەیەک لە کتێبەکە ھەر لە ماوەی کاتژمێرەکانی سەرەتادا فرۆشرا و، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کۆمەڵگای فەڕەنسی ھەبوو.[٥]

دامەزراوە ڕەخنەیییەکان بەگشتی دژایەتیی ڕۆمانەکەیان دەکرد؛ دامەزراوەی تاین بە ناورد دەیبینی، Barbey d'Aurevilly گلەییی لە زمانە بازاڕییەکەی کرد، گۆستاڤ فلۆبێر نە ڕاستی و نە مەزنیی تێدا نەدۆزییەوە، برایانی گۆنکوور بەتوندی ڕەخنەیان لە لایەنە ھونەرییەکەی گرت، بوودلێر ئەگەرچی خوێندنەوەی ئەرێنیی بۆ کردبوو، لە ڕۆژنامەکاندا بەنھێنی بە «بێزراو و گەوجانە» سەرزەنشتی کرد. بێنەوایان تا ڕادەیەکی وا لای جەماوەر پەسەند بوو کە ئەو ئاریشانەی بەرزی کردنەوە خرانە بەرنامەی کاری کۆڕی نیشتیمانیی فەڕەنساوە. تا ئەمڕۆش ئەو ڕۆمانە ناودارترین ڕۆمانی ھۆگۆیە، لە سەرانسەری جیھاندا ناودارە و، کراوەتە بەرنامەی فیلم و تەلەڤیزیۆن و شانۆ.

چیرۆکێکی تەمومژاوی ھەیە کە دەڵێت کورتترین نامەگۆڕینەوەی مێژوو لە نێوان ھۆگۆ و بڵاوکارەکەی Hurst and Blackettدا بووە و ئەوەش لە ساڵی ١٨٦٢دا. ھۆگۆ لە پشووی کاردا بووە کاتێک ڕۆمانی بێ نەوایان بڵاوبووەتەوە. بە ناردنی یەک یەکەی نووسینی تەلەگرام و پرسینی "؟" پرسیاری کاردانەوەی خەڵکی کردووە بۆ کارەکەی. بڵاوکارەکەش وەک ئاماژەیەک بۆ سەرکەوتنی بەرھەمەکە بە ناردنی نیشانەی "!" وەڵامی داوەتەوە.

ھۆگۆ لە ڕۆمانی دواتردا Les Travailleurs de la Mer (Toilers of the Sea) کە لە ساڵی ١٨٦٦دا بڵاو بووەوە، لە کێشەی سیاسی و کۆمەڵایەتی دوور کەوتەوە. کتێبەکە پێشوازیی باشی لێ کرا، بە ئەگەرێکی زۆرەوە بەھۆی سەرکەوتنی پێشتری ڕۆمانی بێ نەوایانەوە. ھۆگۆ ڕۆمانەکەی پیشکەش بە دوورگەی دەربەندی گێرنسی کرد کە پانزە ساڵی مەنفای تێدا بەسەر برد. لە ڕۆمانەکەدا چیرۆکی پیاوێک دەگێرێتەوە کە ھەوڵی بەدەستھێنانی ڕەزامەندیی باوکی خۆشەویستەکەی دەدات لە ڕێگەی ڕزگارکردنی کەشتییەکەیەوە کە بە مەبەست لەلایەن کاپتنەکەیەوە لە دوورگەیەکدا جێدەھێڵرێت بەو ھیوایەی ئەو بەو گەنجینەی پارەیەوە کە کەشتییەکە دەیگوازێتەوە، ھەڵبێت، ئەوەش لە ڕێگەی شەڕێکی شەکەتکەری زانستی ئەندازیاریی مرۆڤ لە دژی ھێزی دەریا و جەنگ دژی دڕندەیەکی دەریاییی ئەفسانەئاسا کە ئاژەڵێکی زەبەلاحی دەریایییە.[٦]

یەکێک لە ژیاننامەنوسانی ھۆگۆ لە ڕوانگەیەکی ڕووکەشانەی سەرکەشییانەوە وا وەسفی دەکات: «خوازەیەکە بۆ سەدەی نۆزدەیەم- پێشکەوتنی تەکنیکی، داھێنانی بلیمەتانە و کاری شەکەتکەر بۆ سەرکەوتن بەسەر ئەو خراپەکارییەی دونیای ماددی لە خۆی گرتووە». ئەو وشەیەی لە دوورگەی گێرنسیدا وەکو ئاماژە بۆ ئاژەڵە دەریایەکە بەکارھێنرا (pieuvre) کە ھەندێکجار بۆ ھەشت پێ بەکاردێت بەھۆی بەکارھێنانی لەو کتێبەدا، چووە زمانی فەڕەنسییەوە.

لە ڕۆمانی دواتردا L'Homme Qui Rit (The Man Who Laughs)ھۆگۆ گەڕایەوە سەر ئاریشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان کە لە ساڵی ١٨٦٩دا بلاو بۆوە و تێیدا وێنەیەکی ڕەخنەییی بۆ سیستمی بەگزادەیی کێشا. ڕۆمانەکە بە ھەمان ڕادەی ھەوڵەکانی پێشتری سەرکەوتوو نەبوو. ھۆگۆ خۆیشی دەستی بە دووان کرد لەبارەی دوورکەوتنەوەی ئاستی ئەو و ھاوسەردەمە ئەدیبەکانی لەوانەش فلۆبێر و ئەمیل زۆلا کە ڕۆمانە ڕیالیستی و ناچرالیستییەکانیان خەریک بوو ئیدی ڕادەی خۆشخوانییان لە کارەکانی ھۆگۆ زیاتر دەبوو.

دوایین ڕۆمانی، Quatre-vingt-treize (Ninety-Three) لە ساڵی ١٨٧٤ بڵاو بۆوە و مامەڵەی لەگەڵ بابەتێکدا دەکرد کە ھۆگۆ پێشتر خۆی لێ لادەدا: سەردەمی ترس و تۆقین لە شۆڕشی فەڕەنسیدا. ئەگەرچی جەماوەرداریی ھۆگۆ لە پووکانەوەدا بوو لە کاتی بڵاوبوونەوەی ئەو ڕۆمانەیدا، بەڵام لە ئێستادا زۆرێک ئەو ڕۆمانە لە ئاستی ڕۆمانانە زیاتر ناسراوەکانیدا دادەنێن.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Bellos, David (2017). The Novel of the Century: The extraordinary adventure of Les Miserables. Particular Books. pp. 162. ISBN 978-1-84614-470-7. More than one of |ناونیشان= and |title= specified (help)
  2. ^ Stephens, B. (2019). Victor Hugo. Critical Lives (بە لیتوانی). Reaktion Books. p. 24. ISBN 978-1-78914-111-5.
  3. ^ Escholier, Raymond, Victor Hugo raconté par ceux qui l'ont vu, Librairie Stock, 1931, p. 11.
  4. ^ Brockett, Oscar G. History of the Theatre. Eight Edition. Boston: Allyn & Bacon, 1999. P. 339.
  5. ^ Le Bagne de Toulon (1748–1873), Académie du Var, Autres Temps Editions (2010), ISBN 978-2-84521-394-4
  6. ^ Norris McWhirter (1981). Guinness Book of World Records: 1981 Edition. Bantam Books, p. 216.

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]

کارە سەرھێڵەکان[دەستکاری]

کارەکانی ڤیکتۆر ھوگۆ لە لایبریڤۆکس (دۆمەینی گشتی پەرتووکە دەنگییەکان)