ڤیکتۆر ھوگۆ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ڤیکتۆر ھوگۆ
لەدایکبوون٢٦ی شوباتی ١٨٠٢
فەڕەنسا
مەرگ٢٢ی ئایاری ١٨٨٥ (تەمەن ٨٣)
پاریس، فەڕەنسا
نەتەوەفەڕەنسی
پیشەشاعیر، نووسەری شانۆگەری، ڕۆماننووس، چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ
واژوو
Victor Hugo Signature.svg

ڤیکتۆر ماری ھوگۆ (لەدایکبووی ٢٦ی شوباتی ١٨٠٢–مردووی ٢٢ی ئایاری ١٨٨٥) شاعیر، نووسەری شانۆگەری، ڕۆماننووس، کاربەدەستی دەوڵەت و چالاکوانێکی مافەکانی مرۆڤی فەڕەنسی بوو. سەرەتا ناوبانگی ئەدەبی ھوگۆ لە فەڕەنسادا بەھۆی ھۆنراوەکانییەوە بوو، بەڵام ڕۆمانەکانیشی ھەمدیسان ڕۆڵیان ھەبوو لە ناوبانگییەکەی. لەنێو چەندین بەرگ ھۆنراوە، بیرکردنەوەکان Les Contemplations و ئەفسانەی سەدەکان (La Légende des siècles) پایەیەکی ڕەخنەگری بەرزیان ھەیە، ھوگۆ ھەندێکجار وەک گەورەترین شاعیری فەڕەنسی دەناسرێ. ناسراوترین کارەکانی لە دەرەوەی فەڕەنسا ڕۆمانەکانی بێنەوایان (Les Misérables) و Notre-Dame de Paris(ھەروەھا بە ئینگلیزی ناسراوە بە The Hunchback of Notre-Dame). لە شاپەرستێکی پابەندەوە لەو کاتەی گەنج بوو، بۆچوونەکانی ھوگۆ گۆڕا بە تێپەڕ بوونی چەند دەیەیەک ئەو بوو بە لایەنگرێکی توندڕەوی کۆماری، لە کارەکانیدا پەنجە بۆ زۆربەی باسە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان و ڕێچکە ھونەرییەکانی سەردەمی خۆی درێژ دەکات. بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لە ساڵی ١٨٥٥ بۆ سالی ١٨٧٠ لەمەنفا ژیانی بەسەر بردووە، دامەزرێنەر و سەرۆکی فەخری کۆمەڵەی ئەدیبان و ھونەرمەندانی جیھانی بووە لە ساڵی ١٨٧٨، ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا و ئەندامی کۆمەڵەی نیشتیمانی فەرەنسا بووە. لە ٢٢ ئایاری ١٨٨٥ و لەتەمەنی ٨٣ ساڵیدا لە پاریس کۆچی دوایی کردووە و لەگۆڕستانی مەزنەکانی پاریس نێژراوە.

نوسینەکانی[دەستکاری]

ھۆگۆ یەکەم ڕۆمانی خۆی (Han d'Islande, 1823) ساڵێک پاش ھاسەرگیرییەکەی لە ساڵی ١٨٢٣دا بڵاو کردەوە و دووەم ڕۆمانیشی((Bug-Jargal, 1826))پاش سێ ساڵ بڵاوکردەوە. لە نێوان ساڵەکانی ١٨٢٩ و ١٨٤٠دا پێنج بەرگی دیکەی شیعری بڵاوکردەوە((Les Orientales, 1829; Les Feuilles d'automne, 1831; Les Chants du crépuscule, 1835; Les Voix intérieures, 1837و Les Rayons et les Ombres, 1840))، کە ناوبانگی ئەویان وەک یەکێک لە مەزنترین شاعیرانی لاواندنەوە و شیعری لیریکی سەردەمی خۆی سەرخست.

وەکو زۆرێک لە شاعیرانی گەنجی نەوەی خۆی، ھۆگۆ تەواو کاریگەر بوو بە فرانسوا ڕێنێ شاتۆبریاند، فیگەری ناسراوی جوڵەی ئەدەبی ڕۆمانتسیزم و فیگەری دیاری ئەدەبیاتی فەڕەنسای سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەم. لە سەردەمی گەنجیدا، ھۆگۆ خۆی یەکلایی کردەوە کە یان دەبێت بە شاتۆبریاندێکی دیکە یانیش ھیچ و دەبێت ژیانی لە زۆر ڕووەوە ھاوشانی پێشینانی بوارەکەی بڕوات. ھەروەکو شاتۆبرایند برەوی بە ڕۆمانتسیزم دا و لە سیاسەتەوە تێوەگلا (ئەگەرچی زیاتریش وەک پاڵەوانی سیستمی کۆماری) و بەھۆی ھەڵوێستە سیاسییەکانییەوە نەفیکرا.[١]

ھەر لە سەرەتای تەمەنییەوە سەرکەوتن و ناوبانگی بەدەست ھێنا. یەکەم کۆمەڵە شیعری بە ناوی (Odes et poésies diverses) لە ساڵی ١٨٢٢ لە سەردەمی لویسی ھەژدەھەمدا بڵاوکرایەوە. ئەگەرچی شیعرەکان بەھۆی پڕپەرۆشی و ڕەوانبێژییەکەیانەوە جێگای سەرسامی بوون بەڵام کۆمەڵە شیعری (Odes et Ballades) ی کە چوار ساڵ دواتر لە ساڵی ١٨٢٦دا بڵاوکرایەوە، دەریخست کە ھۆگۆ شاعیرێکی مەزن و شارەزایەکی سروشتی شیعری لیریکی و گۆرانی داھێنەرانە.[٢]

یەکەم بەرھەمی خەیاڵیی ھۆگۆ سەرەتا لە شوباتی ١٨٢٩دا و لەلایەن چاڕڵس گۆسەلینەوە بێ ناوی نووسەر بڵاوکرایەوە کە ڕەنگدانەوەی ویژدانی کۆمەڵایەتی نالەباری ئەوکاتە بوو کە بوو بەھۆی دروستبوونی بەرھەمی دواتری. Le Dernier jour d'un condamné (The Last Day of a Condemned Man) کە کاریگەرییەکی گرنگی لەسەر نووسەرانی دواتری وەکو ئەلبێرت کامۆ، چارڵس دیکنس، فیدۆر دیستۆیڤسکی جێھێشت. کڵەود جویکس کە کورتە چیرۆکێکی دیکۆمێنتارییە لە بارەی بکوژێکی ڕاستەقینەوە کە لە فڕەنسا لەسێدارەدراوە، لە ساڵی ١٨٣٤دا دەرکەوت و لەلایەن ھۆگۆ خۆیەوە بە پێشەکییەک دانرا بۆ بەرھەمە مەزنەکەی لەسەر نادادی کۆمەڵایەتی بە ناوی Les Misérables.[٣]

ھۆگۆ بە شانۆیییەکانی Cromwell (1827) و Hernani (1830)[دەستکاری]

بوو بە پێشڕەوی ڕەوتی ئەدەبی ڕۆمانتسیزم. شانۆنامەی Hernani کە مژدەی گەیشتنی ڕۆمانتسیزمی فەڕەنسی بەخشی، لە تەختی شانۆی Comédie-Française نمایش کرا، بە چەندین شەوی پڕئاژاوە پێشوازی لێکرا ئەوەش بەھۆی پێکدادانی نێوان ڕۆمانتیکی و ترادیشناڵیستەکان لە بارەی ڕەچاونەکردنی یاسا نوێیەکانی کلاسیزم لە شانۆیییەکەدا.

ناوبانگی ھۆگۆ لەگەڵ شانۆیییەکانی دواتریدا ھەڵکشا لەوانەش Marion Delorme (1831), The King Amuses Himself (1832), and Ruy Blas (1838).

ڕۆمانی «قەمبووڕەکەی نۆتردام»ی ھۆگۆ لە ساڵی ١٨٣١ بڵاوکرایەوە و ھەر زوو وەرگێردرایە سەر زمانەکانی دی لە تەواوی ئەوروپادا. یەکێک لە کاریگەرییەکانی ڕۆمانەکە ناچارکردنی پاریس بوو بۆ بنیاتنانەوەی کاتیدرائی نۆتردام کە سەرنجی ھەزاران گەشتیاری بۆ خۆی ڕاکێشا کە ئەو ڕۆمان بەناوبانگەیان خوێندبۆوە. ھەروەھا کتێبەکە ئیلھامبەخشی پێزانینی زیاتر بوو بۆ باڵەخانەکانی سەردەمی ڕێنیسانس کە دوای ئەوە دەستکرا بە پارێزگاریکردنێکی چالاکانە لیێان.

ھۆگۆ ھەر لە سییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە بەرنامەی بۆ ڕۆمانێکی گەورە لە بارەی غەمخواریی و نادادی کۆمەڵایەتییەوە داڕشت بەڵام حەڤدە ساڵی ویست بۆ ڕۆمانی بێ نەوایان کە تەواو ببێت و تا دواجار لە ساڵی ١٨٦٢دا بڵاوبۆوە.[٤]

ھۆگۆ جێھێشتنی زیندانی Bagne of Toulon ی لەلایەن زیندانییەکانییەوە لە یەکێک لە چیرۆکەکانی سەرەتایدا بە ناوی "Le Dernier Jour d'un condamné بەکارھێنا، ئەگەرچی تا ساڵی ١٨٤٥ دەستی بە نووسینی کتێبەکە نەکرد، لە ساڵی ١٨٣٩ چوو بۆ شاری تۆولۆن بۆ سەردانی زیندانی باگن و تێبینی وردی لەبارەی شوێنەکەوە وەرگرت. لەسەر یەکێک لە لاپەڕەی تێبینییەکانی لەبارەی زیندانەکەوە بە پیتی گەوە و تۆخ ناوێکی شیاوی بۆ پاڵەوانی کتێبەکە نووسیوە کە "جین ترێجیان"ە. کاتێک دواجار کتێبەکە نوسرا ناوەکە بوو بە "جین ڤاڵجیان".

ھۆگۆ زیرەکانە ئاگاداری نایابیی ڕۆمانەکە بوو، وەک ئەوەی لە ٢٣ی ئازاری ١٨٦٢ لە نامەیەکیدا بۆ خاوەنی دەزگای چاپەکە، ئەلبێرت لاکرۆیکس نووسیویەتی، " باوەڕم وایە کە ئەم کتێبە یەکێک دەبێت لە لوتکەی کارەکانم گە ڕ خاڵی وەرچەرخانیان نەبێت. بڵاوبوونەوی ڕۆمانی بێ نەوایان گەیشتە بەرزترین ئاستی مەزاد. پێش شەش مانگ لە دەرچوونی، دەزگای چاپی بەلجیکی لاکرۆیکس و Verboeckhoven دەستیان کرد بە کەمپەینێکی بەبازاڕکردن لە ڕۆژنامەکانەوە سەبارەت بەو بەرھەمە کە بۆ ئەو کاتە شتێکی ناباو بوو. ھەروەھا بەشی یەکەمی ڕۆمانەکە بە ناوی "Fantine" لە ھەمان کاتدا لە شارە گەورەکاندا بڵاوکرایەوە. ژمارەیەک لە کتێبەکە ھەر لە ماوەی کاتژمێرەکانی سەرەتادا فرۆشرا و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کۆمەڵگای فەڕەنسی ھەبوو.[٥]

دامەزراوە ڕەخنەیییەکان بە گشتی دژایەتی ڕۆمانەکەیان دەکرد؛ دامەزراوەی تاین بە ناورد دەیبینی، Barbey d'Aurevilly گلەیی لە زمانە بازاڕییەکەی کرد، گۆستاڤ فلەوبێرت نە ڕاستی و نە مەزنی تێدا نەدۆزییەوە Goncourt brothers بە توندی ڕەخنەی لە لایەنە ھونەرییەکەی گرت، بۆدلێریش ئەگەرچی خوێندنەوەی ئەرێنی بۆ کردبوو لە ڕۆژنامەکاندا بە نھێنی بە «بێزراو و گەوجانە» سەرزەنشتی کرد. بێ نەوایان تا ڕادەیەکی وا لای جەماوەر پەسەند بوو کە ئەو ئاریشانەی بەرزی کردنەوە خرانە بەرنامەی کاری کۆڕی نیشتیمانی فەڕەنساوە. تا ئەمڕۆش ئەو ڕۆمانە ناودارترین ڕۆمانی ھۆگۆیە. لە سەرانسەری جیھاندا ناودارە و کراوەتە بەرنامەی فیلم و تەلەڤیزیۆن و شانۆ.

چیرۆکێکی نادڵنیایی ھەیە کە دەڵێت کورتترین نامەگۆڕینەوەی مێژوو لە نێوان ھۆگۆ و بڵاوکارەکەی Hurst and Blackettدا بووە و ئەوەش لە ساڵی ١٨٦٢دا. ھۆگۆ لە پشووی کاردا بووە کاتێک ڕۆمانی بێ نەوایان بڵاوبووەتەوە. بە ناردنی یەک یەکەی نووسینی تەلەگرام و پرسینی "؟" پرسیاری کاردانەوەی خەڵکی کردووە بۆ کارەکەی. بڵاوکارەکەش وەک ئاماژەیەک بۆ سەرکەوتنی بەرھەمەکە بە ناردنی نیشانەی "!" وەڵامی داوەتەوە.

ھۆگۆ لە ڕۆمانی دواتردا Les Travailleurs de la Mer (Toilers of the Sea) کە لە ساڵی ١٨٦٦دا بڵاوبووەوە، لە کێشەی سیاسی و کۆمەڵایەتی دوورکەوتەوە. کتێبەکە پێشوازی باشی لێکرا، بە ئەگەرێکی زۆرەوە بەھۆی سەرکەوتنی پێشتری ڕۆمانی بێ نەوایانەوە. ھۆگۆ ڕۆمانەکەی پیشکەش بە دوورگەی دەربەندی گێرنسی کرد کە پانزە ساڵی مەنفای تێدا بەسەربرد. لە ڕۆمانەکەدا چیرۆکی پیاوێک دەگێرێتەوە کە ھەوڵی بەدەستھێنانی ڕەزامەندی باوکی خۆشەویستەکیی دەدات لە ڕێگەی ڕزگارکردنی کەشتییەکەیەوە کە بە مەبەست لەلایەن کاپتنەکەیەوە لە دورگەیەکدا جێدەھێڵرێت بەو ھیوایەی ئەو بەو گەنجینەی پارەیەوە کە کەشتییەکە دەیگوازێتەوە ھەڵبێت، ئەوەش لە ڕێگەی شەڕێکی شەکەتکەری زانستی ئەندازیاریی مرۆڤ لە دژی ھێزی دەریا و جەنگ دژی دڕندەیەکی دەریایی ئەفسانەئاسا کە ئاژەڵێکی دەرایی زەبەلاحە.[٦]

یەکێک لە ژیاننامەنوسانی ھۆگۆ لە ڕوانگەیەکی ڕوکەشانەی سەرکەشیانەوە وا وەسفی دەکات: «خوازەیەکە بۆ سەدەی نۆزدەھەم- پێشکەوتنی تەکنیکی، داھێنانی بلیمەتانە و کاری شەکەتکەر بۆ سەرکەوتن بەسەر ئەو خراپەکارییەی دونیای ماددی لە خۆی گرتووە». ئەو وشەیەی لە دوورگەی گێرنسیدا وەکو ئاماژە بۆ ئاژەڵە دەریایەکە بەکارھێنرا(pieuvre کە ھەندێجار بۆ ھەشت پێ بەکاردێت) بەھۆی بەکارھێنانی لەو کتێبەدا، چووە زمانی فەڕەنسییەوە.

لە ڕۆمانی دواتردا L'Homme Qui Rit (The Man Who Laughs)ھۆگۆ گەڕایەوە سەر ئاریشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان کە لە ساڵی ١٨٦٩دا بلاوبۆوە و تێیدا وێنەیەکی ڕەخنەیی بۆ سیستمی بەگزادەیی کێشا. ڕۆمانەکە بە ھەمان ڕادەی ھەوڵەکانی پێشتری سەرکەوتوو نەبوو، ھۆگۆ خۆیشی دەستی بە دووان کرد لەبارەی دوورکەوتنەوەی ئاستی ئەو و ھاوسەردەمە ئەدیبەکانی لەوانەش فلەوبێرت و ئەمیل زۆلا کە ڕۆمانە ڕیالیستی و ناچرالیستییەکانیان خەریک بوو ئیدی ڕادەی خۆشخوانییان لە کارەکانی ھۆگۆ زیاتر دەبوو.

دوایین ڕۆمانی، Quatre-vingt-treize (Ninety-Three) لە ساڵی ١٨٧٤ بڵاوبۆوە و مامەڵەی لەگەڵ بابەتێکدا دەکرد کە ھۆگۆ پێشتر خۆی لێ لادەدا: سەردەمی ترس و تۆقین لە شۆڕشی فەڕەنسیدا. ئەگەرچی جەماوەرداریی ھۆگۆ لە پوکانەوەدا بوو لە کاتی بڵاوبوونەوەی ئەو ڕۆمانەیدا بەلام لە ئێستادا زۆرێک ئەو ڕۆمانە لە ئاستی ڕۆمانانە زیاتر ناسراوەکانیدا دادەنێن.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Bellos، David (2017). The Novel of the Century: The extraordinary adventure of Les Miserables. Particular Books. پەڕەکان 162. ISBN 978-1-84614-470-7. 
  2. ^ Stephens، B. (2019). Victor Hugo. Critical Lives (بە زمانی ليتوانية). Reaktion Books. پەڕە 24. ISBN 978-1-78914-111-5. 
  3. ^ Escholier, Raymond, Victor Hugo raconté par ceux qui l'ont vu, Librairie Stock, 1931, p. 11.
  4. ^ Brockett, Oscar G. History of the Theatre. Eight Edition. Boston: Allyn & Bacon, 1999. P. 339.
  5. ^ Le Bagne de Toulon (1748–1873), Académie du Var, Autres Temps Editions (2010), ISBN 978-2-84521-394-4
  6. ^ Norris McWhirter (1981). Guinness Book of World Records: 1981 Edition. Bantam Books, p. 216.

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]

کارە سەرھێڵەکان[دەستکاری]

کارەکانی ڤیکتۆر ھوگۆ لە لایبریڤۆکس (دۆمەینی گشتی پەرتووکە دەنگییەکان)