شۆڕشی فەڕەنسی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

شۆڕشی فەڕەنسی ١٧٨٩ - ١٧٩٩ کودەتایەکی ڕامیاری و شۆڕشێکی جەماوەری بوو کە لە ساڵی ١٧٨٩دا لە فەڕەنسا دەستی پێکرد و نەک فەڕەنسا بەڵکوو کاریکردە سەر ھەموو جیھان و بە جارێک ھەموو جیھانی گۆڕی.

دیمەنێک لە شۆڕشەکە

شۆرشی فەرەنسا بە یەکێک لەشۆرشە ھەرە مەزنەکانی مێژووی کۆن وھاوچەرخی مرۆڤایەتی دەزانریت ودەناسریت و دادەنریت. مەزنی و ناسنامەی ئەوشۆرشە بەتەنھا لەوەدا بەرجەستە نابیت، کەوا بووە مایەی بەرباکردن وئەنجام دانی کۆمەلیک کۆرانکاری وریفورم ونویکاری لەژیانی سیاسی وئابووری وکایەکانی تر، بەلکوئەوشۆرشەبەشیکی کەورەی ئەوسەداو وشکۆوھەیبەتەی کەبەیدای کرد، بەیوەندی بەوکاریکەرییەھەبووکەلەسەرکۆی کەلانی جیھان، بەتایبەتی ئەوروبادروستی کرد. دوای شۆرش وسەرکەوتنی شۆرش بنەماکانی دەولەتی نەتەوەیی لەفۆرمی مودیرنەدا دامەزرا. بزوتنەوەی فەلسەفەوئەدەب وھونەروریفۆرم. جاکسازی ھەموو ھاتەکایەوجومکەکانی ژیانی گەلی فەرەنسای کرتەوە. دەولەتی دامەزراوەیی لەسەربنەمای لەیەکتری جیاکردنەوەی دەسەلاتەکان بیک ھینرا. ئاین ودەسەلات لەیەکتری جیاکرانەوەلەسەربناغەی ئاین بۆخوداونیشتمان بۆھەموان. شۆرشی فەرەنساسیستەمی دەرەبەکایەتی رووخاند. دەستی کەنیسەوقەشەکانی لەخستەناوسیستەمی ئیداری وژیانی رۆژانە وکشتی کۆمەلانی خەلک دوورخستەوە. بیکەی (فەردانیەت). ھاولاتی بون دروست کرد. رۆلی تاک کەبیشترکەنیسەوئاین بەکشتی بزری کردبووکاراکرا. شۆرشی بیشەسازی کەشەکردنیکی کەورەو وەرچەرخانیکی بنەرەتی بەخۆوەبینی. شۆرشی فەەنسا بۆیەلە میژوودا بەشۆرشی بورجوازی دەناسریت جونکەسەرمایەداری وبەرھەم ھینانی سەرمایەوبەیوەندی یەکان بەرھەم ھینان وئامرازەکانی بەرھەم ھینانی سەرمایەداری لەفۆرم وناوەرۆکیکی نوئ لەھەناوی فەرەنساوکەلی فەرەنساخولقاندبۆیەش دەبینی دوای سەرکەوتنی شۆرشی ئیدی دەرەبەکایەتی ھەم وەکوفیکروکولتوورھەم لەفۆرمەئابوری وسیاسیەکەی ھەرەسی ھیناولەسەر دار وبەردووی دارووخاوی دەرەبەکایەتی سیستەمی سەرمایەداری وشۆرشی بیشەسازی لەفۆرمی مۆدریرنەدا کۆلەکە بنجینەییەکانی خۆی دامەزراند. دەبیت ئەوەش بکوتریت راستەئەوشۆرشەبەرھەمی راپەرینیکی جەماوەری وبزوتنەوەیەکی سیاسی جالاک بوو، بەلام بیشتردەیان فەیلەسوف وشاعیرورۆمان نووس وھونەرمەند.. لەریکەی شاکاری نوسین وبەرھەمی مەعریفی وھزری خۆیان کەوتبوونە دژایەتی کردنی سیستەمی دەرەبەکایەتی وکەنیسە، جونکە ھەردوولا بەیوەندیەکانیان بەکۆمەلیک رایەلەی بتەوبەیەکەوەکریدابوو، لەسەرکوت کردن ودژایەتی کردنی نویکاری ومافی مرۆف ھاوکاری یەکتری بوون، واتابەرلەبەربابونی شۆرش رۆشنکەروبیرمەندانی فەرەنساجومکەوسروشت وماھیەتی سیستەمەئاینی وکۆمەلایەتی وکولتوورییەکانی فەرەنسای بۆخەلکی فەرەنسائاشکراکردبوو، بگرە رای کشتی ئەو ولاتەیان لەدژیان سازوئامادەکردبوو. بۆیەش شۆرشی فەرەنسالەیەک کاتدابەرھەمی رابەرینی جەماوەروسیاسی ورۆشنبیرەکانە. راستەلەکاتی بەرباکردنی شۆرشەکەو دوای شۆرشیش سەرکردەکان ورابەرانی شۆرش توندوتیزی زۆریان ئەنجامدا. ھەزاران کەسیان بردەژێرمەقسەلەوسەریان بەراندن. بەلام دواترخودی ئەوانەئەوتووندو تیژیەیان بەرباکرد، خۆ شیان برانە ژێرمەقسەلەوسەریان بەرینرا. شۆرشی فەرەنسابەھۆی ئەوکاریکەریەی لەولاتی خۆی دروستی کرد دواتروەکوئەزموون ومودیل بۆدنیا گوازرایەوە.

تەوەری یەکەم

فەرەنسا بەر لەشۆرش:١٧٨٩

شۆرشی فەرەنسا تەنھابۆفەرەنسارووداویکی گرنگ نەبو بەلکوولەبواری شارستانیەتی لەھەردوسەدەکانی دواییدالەروداوەھەرەدیاردەکانی ئەوروباودونیابو. جونکەھەربەراستی خالی وەرجەرخانی بنەرەتی بولەسیستەمی کۆمەلایەتی وسیاسی لەئەوروبا، سنوری بۆسیستەمی بادشایەتی کۆن داناکەلەسەرچەوساندنەوەبنیادنرابو لەدەسەلاتدا پشتی بەمافی خودایی بەستبو وەدەرکای سیستەمی ئازادی وکۆماریی لەرووی جەماوەداخستەسەربشت کەلەسەربنەمای ئازادی کەلان و یەکسانی لەنیوان تاکەکانی داسەرجاوەی کرتبووکەدەسەلات لەھاولاتیەوەبئ وەلەژیر جاودیری ئەویشەوەبئ. ئەوەی فەرەنساو ھەموو ئەوروبا بەدەستیەوەدەیان نالاندبریتی بولەبالادەستی خانەوادەی بادشاییەتی وحوکمی رەھایان. جینی دەست رۆیشتوودەستی بەسەرھەمووخیروبیریکی ولاتەکەداکرت بوو. لەلایەکی دیکەشەوەکلیساکان بەناوی ئاینەوەخاوەنی ھەمووئیمتیازاتیک بون. لەھەموخیروبیرەکان سەربشک بون. لەباج وھەموئەرکەکانی بەرامبەربەولات بوردرابون.(اعفاء). سەربارەت بەتواناوجارەنوسی خودی کەل خاوەنی ھیج جۆرەدەسەلات وراوبۆجونیک نەبو. ئازادیە کشتیەکان تەنیا لەخەیالی ئازادیخوازان بونیان ھەبو. گەل ھیج دەسەلاتیکی بەسەرسامان وجارەنوسی خۆیەوە نەبو بۆیە شۆرشی فەرەنسابۆجارەسەری ئەودەردانەلەدایک بو وھەولی داجارەسەریەک بدۆزیتەوە کەبۆفەرەنساوبۆولاتانی دیکە کونجاوبئ. روداوەکانی سەدەی نۆزدەھەم ئەوەیان سەلماندکەجۆن شۆرش بۆکەلانی ماف خوراوی ئەوروبا بۆتەخویندنکاو پیشەنک لەبواری ئازادیخوازیدا بۆیەبەرج دانەوەی کەندەلی وجاکسازی لەمەیدانی سیاسەت وکۆمەلایەتی دا کاری کردبوە سەرھەمووتویژێک.

ھۆکارەکانی شۆرشی فەرەنسی:

فاکتەرەبنەرەتیەکانی ھەلکیرسانی ئەوشۆرشەئەوەندەزۆروتیک ھەلکیشراون کەلەژماردن نایەن زۆربەی ھۆکارەکان دەکەرینەوە بۆ بەر لەشۆرش وەتەنانەت ھەندیکیان بۆسەردەمی لویسی جواردەھەم ئەوکاتەی کەفەرەنسا لەوبەری بوژانەوەو کەشەدابوو.

لێرەدا دەتوانین ھۆکارەکان بکەرینینەوەبۆ:

ھۆکاری یەکەم

١_سیستەمی پادشایەتی:

لەسەروبەندی شۆرشەدالەسەدەی (١٨)رژیمی بادشایەتی لەفەرەنسابشتی بەو بەندو برگانە دەبەست کەلویسی جواردەھەم و وەزیرەکەی (ریشیلئو) دایان رشتبوو، واتەبەھیزو وتواناورەھاوە وبەپێی سانسۆرو ھیلی سوور داریژرابون تائەوکاتەش بادشا وارەفتاری دەکرد کەفەرمانەکانی یەزیدان جئ بەجئ دەکات. بەم پێوەرە پابەندی ئەوە نیەکارەکانی نمایشی ھیج کەسیک بکات. تە نھاخوانە بئ لەسەرئەم بنەماوبیرکردنەوەیەخۆی بەسەرجاوەی ھەموویاسایەک دەزانئ رازیش نەبوکەس لەدانان وجئبەجئ کردنی ئەم یاسایانەبەشداری لەکەلدابکات. ئەوخۆی بەیەکەم وەدواسەرجاوە دەزانی وەدەبوایەھەمیشەفەرمانەکانی جئ بەجئ بکرێن جەوساندنەوە یەکیک بو لەمافەدان پێدانراوەکانی لەنەریتی سیاسەتی فەرەنسادا لەونەریتانەش ئازادیەسیاسی وئاینی وئازادیەکانی تاک بونیان نەبو و دانیان بیدانەنرابو، خۆئەکەرلەکۆنیش دا سنوریک بۆدەسەلاتەکانی باشابوبئ ئەوالەسەردەمی ریشیلۆبوو کەبەشیوەیەکی روکەش وبئ کاریگەر بونی ھەبوو..

ھەرلەسەردەمی کۆنەوە دادکای بالا (بەرلەمان) دەسەلاتی جاودئری یاساکانی بادشای ھەبوو. ھەروەھادەسەلاتی ئەوەش ھەبو کفتوکۆلەسەریاساکان بکات ولە کارنامە فەرمیەکانداتۆماریان بکات، بەھەرشیوەیەک ئەم یاسایانەکاریان بئ نەدەکراتالەبەرلەمان تۆمارنەکرابان. مەبەست لەدامەزراندنی ئەم دادکایانەش رئکرتن بولەدەرکردنی یاسای توندوجەوسئنەربەرامبەریان. بەلام ریشیلیۆ دەسەلاتی ئەم دادکایانەش سنورداروئفلیج کردبوو. بۆئەوەی توانای ئەوەیان نەبئ بریارێک یا یاسایەک کەبادشا دەری بکات ئەمان رەتی بکەنەوە. لەوکاتەوەدادکاکانیش بایەخ وکرنکیان لەدەست دا ئەوانیش رازی نەبون جیتریاساکان لای خۆیان تۆماربکەن.

ھۆکاری دووەم

سیستەمی چینایەتی:

ئەوەی تائەوکاتەی فەرەنسای ناشیرین کردبوو، ئەوەبووکەتا ئەوسا دەستی بەسیستەمی چینایەتی یەوە کرتبوولەم سیستەمەتەنیاچەندکەسیک سودمەندبون وبەری رەنجی خەلکیان دەخوارد. فەرەنسیەکان بەوپیوەرەب ەسەرسئ جین دا دابەش ببون کەھەرچینەوجیاوازییەکی زۆریان لەنیوان بەدی دەکرا دەربازبوون لێیان ئاسان نەبوو.

أ-_شکۆدارەکان (الاشراف):

ئەمانەلەجینەبالاکانی کۆمەلکای فەرەنسی بوون ولەدەوروبەری بادشادەبوون بەھەمووشیوەیەک بەرکریان لەبادشا ورزیمەکەی دەکردبەھۆیەوەژیانیکی ئەوبەری خۆشیان دەبردەسەروھەمیشەسودمەندی پلە یەک بوون. بەشیک لەوئیمتیازانە دەگەرانەوە بۆ سەردەمی دەرەبەکایەتی، شکۆدارەکان لەلادئ خاوەنی زەوی وزاریکی زۆربون جوتیاروکۆیلەکان بەسەپانی بۆیان دەبردن بەریوە ئەم زەویانە بەرلەشۆرشی فەرەنسی بەبینج یەکی زەویەکانی فەرەنساخەملیندرابون.

ب-بیاوانی ئاینی:

ئەمانیش لەتەک شکۆدارەکان جینیکی نایابیان بیک ھینابوو، خاوەنی بانتاییەکی سوودمەندبوون لەرویکەوە بشتکیریی بادشیان لئ دەکرالەروەکەی دیکەوەلەسەردەمی جەرخی ناوەراست ھەندیک (ئیمتیاز) یان بۆمابوەوە. کلیساوقەشەکان کەلەسەرتاسەری فەرەنسابلاوببونەوە خاوەنی زەوی وزاریکی زۆربوون نزیکەی بەبینج یەکی زەویەکانی فەرەنسادەخەملیندراوبەھەزاران جووتیارلە بارودۆخیکی زۆرنا لەبارداکاریان تیدادەکرد. ئەمەو کلیساکان داھاتیکی باشیان ھەبووکەسالانە کۆدەکرایەوە، بیی دەوترا دەیەک ئەم دەیەکە وەکوباج سالانە لەسەرجەم فەرەنسیەکان وەردەکیرا لەکۆتاییەکانی سەدەی ھەزدەھەم کۆی ئەم باجەکەیشتە دووسەد میلیۆن فرەنک زێر.

ج-چینی سئ یەم:

ئەوەی مابوەوە لەھاولاتیان لەیەک جین دا ریک خرابوون بەجینی کشتی یان جینی سئ یەم ناودەبردران. ئەمانەبەرکەی ھەموونەھامەتیەکانی ولاتیان لەباجی قورس وخزمەتی سەربازی وخزمەتی کەلیساو خزمەتی شکۆدارەکانیش دەکرت. بەکورتیەکەی ئەم جینە دەبوایەھەمووفەرمان و بیداویستیەکانی ولات جئ بەجئ بکات لەبەرانبەریشیەوە باجی زۆربدا وەمافی تەواویشی نەبوو لەئازادی رادەربرین ویەکسانی لەبەرانبەربەیاساومافی دەست نیشان کردنی سیستەمی ئابوری وسیاسی کونجاو لەکەل بەرژەوەندییەکانی بگونجێت. بەشیکی کەم لەم جینەبەجیا بونەخاوەن سامانیکی باش بەھۆیەوە پایەی تایبەت ورۆلی سەرەکیان لەبەریوەبردنی کاروباری دارایی ولات بینی پێیان دەکوترا بۆرجوازی، ئەم بەشە کەمە میژووی دروست بوونیان بۆکۆتایی جەرخی دەرەبەکایەتی دەکەریتەوە کاتیک کەمینەیەک لەکۆیلەکان ووردە ووردە ئازادبون وبوون بەخاوەنی زەوی خۆیان یان بوون بەخاوەنی کاری بازرکانی وبیشەسازی ئەمەش رئ خۆشکەربوو بۆئەوەی ئەم چینەبواری بیشەسازی و بازرکانی کۆنترۆل بکەن تاکەیشتەئەوەی خانەدانەکان دەستبەرداری ئەم پشانە بن.

تەوەری دووەم

قەیرانی دارایی وئابووری:

فەرەنسابەدەست بۆشاییەکی لەمێژینەی کەنجینەکانەوە دەی نالاند. ئەمەی ھەرلەکۆنەوەلەسەردەمی لویسی جواردەھەمەوەبەھۆی شەرەکان بۆی مابۆوە. لەوسەردەمەوەکەسیک دەست پێشخەری ئەوەی نەکردبوو جارەسەریەکی ریشەیی بۆبدۆزیتەوە ئەم قەیرانە بەتەواوەتی ئەوکاتەسەری ھەلداکاتیک ئەمریکا دژی ئیمبریالیزمی داکیرکاری بەریتانی دەستی بەشەری سەربەخۆیی کرد. ئەوەش تیجوویەکی زۆری خستەسەر فەرەنسا لەیارمەتی دانی ئەمەریکیەکان دژی ئیمبریالیزمی بەریتانی ئەوەی لەم مەسەلەیەسەرسورھینەرە، ئەوەبوو ئەم قەیرانە لەبنەرەتدابەھۆی بئ داھاتی فەرەنساوەنەبوو، بەلکو بەبیجەوانەوە ئەوکات فەرەنساخاوەنی کشتوکالیکی کەشەکردوو و بیشەسازییەکی بیشکەوتوو وبازرکانیەکی دەرەکی جالاک بوو، بەلام ئەوەی راستی بئ ئەم قەیرانەلەئەنجامی بئ بەرنامەیی لەبودجەوداھات وخەرجکردندابوو ھۆکاریکی تری دەکەریتەوە بۆئەوەی کە ئەوکەسانەی توانای دانی باجیان ھەبوو، ئامادەنەبوون باجەکان بدەن ئەم باجانەیان نەدەدان جونکەبیشترخاوەنی ئیمتیازات بوون کەواتە کیشەکە لەبودجەدا بوونەک لەداھات.

ئەنجومەنی نیشتمانی ١٧٨٩:

قەیرانی ئابووری لەفەرەنسالەھاوینی ١٧٨٨ بەرێژەیەکی مەزن توندببو. برسیتی وقات وری لەھەندیک کوندو گەرەگە ھەژاروکریکارنشینەکانی شارەمەزنەکان بلاوببوەوە (نیکر) کەلەسالی١٧٨٨ جارێکی تر داوای لئ کرابوو وەزارەتی دارایی بکریتەئەستۆبەشارەزاو تەکبیرکارناسرابوو لەبەرانبەرئەم قەیرانەدەسەوەستان وەستا بەتایبەت لەوکاتەداکەکەنجینەی ولات خالی (سوختە) بوو ھەرواش بوو جونکە (کالون) وەزیری بیشووی دارایی لە١٧٨٧لەرابۆرتیکدابۆئەنجومەنی بیران رایکەیاندبوو کە فەرەنسا بەکوژمەی جوارملیارلیرەی زیربەقەرزە کۆناکانیشەوەکە بەھۆی شەرەکانی رزکاری ئەمریکیەوەخراونەتەسەری، قەرزارە. بەرانبەربەومەترسیەئابوری وداراییانە (نیکەر) ی وەزیر بیشنیاریکی خستەبەردەم لویسی شازدەھەم کەلەریکەی ئەنجومەنی جینەکانەوەئەم کیشەیەبخاتەبەردەم نەتەوەی فەرەنساکەنوینەرایەتی ھەمووکەلی فەرانسای تیایەئەم ئەنجومەنە١٧٥سال دەبووداوای دانیشتنی لئ نەکرابوو. سەرەرای مەترسی لەسەررەنکدانەوەی ئەم پیشنیارە، بەلام بادشائەم بیشنیارەی بەسەندکرد دیارەکەشانشین بیویستی بەبارە ھەیەئەمەش بەرەزامەندی ھەموونوینەرانی کەل نەبئ ناکرئ. لەسەرراسباردەی بادشا،(نیکەر) سیستەمیکی نوئ بۆ ھەلبزاردنەکان دانالەسەرئەم بنەمایەھەلبزاردنیکی کشتی لەسەرتابای مەملیکەتەکەکرا. ئەم سیستەمەبو وە جێی رەزامەندی جینی جەماوەربەوھیوایەی لەریکەی ئەم ئەنجومەنەوە نان بەیدابکەن ھەروەھا بۆرجوازەکانیش بەم بیشنیاروسیستەمەرازی بوون ئەوانیش بەوھیوایەلەریکەی ئەم ئەنجومونەوەبەشیکی تری ئازادیەکان وەدەست بنیت لەئاکام بتوانن ئەوبۆستانەبکرنەدەست کەلەریگەیەوە بەشداریەکی کاریکەرترلەدەسەلات وحوکمرانی بکەن. بەم شیوەیەھەمووجین وتویزەکان ھەریەکەبۆمەرامی تایبەتی خۆی بەم بریارانە رازی بوون کەھەنکاوی یەکەمی ریکەی شۆرش بوون. ئەنجومەنەکەلە(١٢٠٠)ئەندام بیک ھات نیوەیان لەجینی کشتکیرنیوەکەی ترلەجینی شکۆداروئەکلیرۆسەکان بەیەکسانی بیک ھات بوون. نەریتەکەوابووھەرجینەو بەجیا کۆبونەوەی خۆی بکاو دەنک لەسەربریارەکان بدات ئەوسا لەسەرئاستی چین دەنک بەبرۆژەکان بدەن. دەنکدەران لەسەرتاسەری فەرەنساسکالایان بەرزکردەوە (ئەمەنەریت ورینماییەکی دەستوری کۆن فەرەنسابوو) داخوازی وداواکارییەکانیان بەم خالانەدیارکردبوون:

١-باراستنی ئازادیەکشتیەکان، رئ لەدەست دریژی بکیرئ وتەنھابەبیی یاسامامەلەی لەکەلدابکرئ.

٢-(ئیمتیازاتە) کۆنەکان ھەلبوەشینرینەوەوھەموولایەک بەرانبەربەیاسایەکسان بن.

٣-ھیج باجیک بەبئ رەزامەندی کەل نەسەبیندریت کەنوینەریان ئەنجومەنی جینەکانە.

ئەرکی باج دان بۆھەمووکەسیک وەکویەک بیت بەبئ گویدانە جیاوازی جینایەتیان. ئەوەی لەم داواکارییانەبەدی دەکراھیج داخوازییەکی دزبەرزیمی بادشایەتی یاھەولدان بۆکۆرانکاری ریشەیی لەسیستەمی سیاسی وئابوری لەفەرەنسالەخۆنەکرتبوو دیارترینی ئەو داواکارییانەدووبات کردنەوەی دلسۆزی ھاولاتیان بوو بۆبادشایەتی وخۆشەویستیان بۆبادشا کەھاندەربیت بۆکۆرینی فەرەنسابۆسیستەمی بادشایەتی بەرلەمانی دەستوری بێت کفتوکۆی ئەم بابەتەزۆری کیشا

لە٢٣ی ھەمان مانک داوای کۆبونەوەیەکی لئ کردن مەبەستی بادشا رایکەیاندنی راکانی بوو کەبریتی بوون لە:

١-مانەوەی جیاوازیەکانی نیوان جینەکان.

٢-بریاری دامەزراندنی ئەنجومەنی نیشتمانی رەت کردەوەکەلەشوین ئەنجومەنی جینەکانی دامەزرابوو.

دواترتورەبوونی جەماوەر ئەوەندە زۆربوو. بادشاھەستی بەمەترسی کرد لەوەدلنیابوو کەجلەوەکە لەدەست ئەم نەماوەوکەوتۆتەدەست جەماوەر بۆیە ناجاربوودەست بەرداری ھەندیک دەسەلات بئ ژمارەیەک لەوەزیرەکانی لەسەرکارلابرد وەزارەتی دارایی بەنیکەرسباردەوەئالاسئ رەنکیەکەی شۆرش قەبول کرد.

دەستوری سالی ١٧٩١:

لەدەستوری نوئ دەسەلاتەکانی بادشا سنورداربوون وەزیرەکان لەجئ بەجئ کردنی یاسادابەھاوشان لەکەل بادشامافیان ھەبوو لەبەردەمی ئەنجومەن نوینەرایەتی ناکەن و لەدیباجەکانیش بەشدارنابن، دەسەلاتی فەرمانەرائیتی سوبای دەریاو ئاسمان و زەمین وبەریوەبردن کاروباری دەرەوەیان بئ سبیردرا لەکەل مافی فیتۆ لەسەرئەویاساوبریارانەی ئەنجومەنی نیشتمانی دەریان دەکات لەمەودوابادشا لەسەرتەختی بادشایەتی لەفەرەنسابۆخزمەتی فەرەنساوکەلەکەی دەبئ نەک وەکوبیشتربۆسەروەریان بئ لە ھەندیک برکەدائەوەش کرایەدەسەلاتی کەل کەبۆی ھەیەلەھەندیک حالەتدا بادشا دوور بخریتەوەیا دەسەلاتەکانی لئ بسەندریتەوە.

دەسەلاتی یاسادانان:

ئەم دەسەلاتەبەئەنجومەنی یاسادانان دراکەھەردوو سال جاریک لەلایەن کەلەوە ھەلدەبزیردریت بەمەرجئ ئەندامی ئەنجومەن بۆی نەبئ جاری دووەم بۆئەنجومەن خۆی ببالیوئ تاسەدەیەکی بەسەرتیبەرنەبئ بەھۆی ئەوەی ئەنجومەن نوینەری کەلەوئەم جاوکی سەروەری و دەسەلاتە تەنھا ئەم بۆی ھەیە کاتی نوئ کردنەوەی کابینەکان دیاری بکات لەدەسەلاتی بادشادانیە ئەنجومەن ھەلوەشینیتەوە. لەدەستوری نویدادیاری کراکەئەندام بەدووبلەدیاری دەکریت جەندمەرجیکیش بۆئەندامان دیاری کران. کەدەبئ دەنک دەر رۆژانەی سئ رۆز بەخەزینەی دەولەت بدات بەبیی ئەم بنەمایەلەکۆی ٢٤میلیۆن کەس تەنھا٤٣٠٠٠٠٠کەس جوارملیۆن سئ سەدھەزارکەس بۆی ھەیەدەنک بدەن لەکەل ئەوەی ئەم شیوازەھەلبزاردنەیەکسانیی بۆکەلی فەرەنسی دەستەبەرناکات وزۆرکەس لیی بئ بەش دەبن تەنھالەبەرئەوەی ھەژاران کەجی شۆرش بانکەشەی ئەوەی دەکرد کەئەم ھەلبژاردنانە گشتین وبۆھەمووکەسیکە بەلام ھەرچۆنیک بئ ھەنکاویکی مەزن بوو بەرەو دیموکراسیەت.

ئەنجومەنی یاسادانان:

لەسەرەتای مانکی ئۆکتۆبەری ١٧٩١بەبیی دەسەلاتەکانی دەستوری١٧٩١ئەنجومەنی یاسادانان یەکەم کۆبونەوەی خۆی بەست بەھۆی ئەوەی ئەنجومەنەنوێەکە ئەندامانی بەتواناوخاوەن ئەزمونیان تیداھەلنەکەوتبوو جەندکەنجیک لەبرجوازەکانی ناوجەی جیرۆنەی باشوری رۆزئاوای فەرەنسادەستیان بەسەرئەنجومەنەکەداکرتبووئەم کۆمەلەکەنجەخوین کەرم بوون بانکەشەی کۆمارییان دەکردولەھەولی ھەناردنی ریبازی شۆرشەکەیان بوون بۆ دەرەوەی ولات بۆئەوەی ببیتەدیاری وسەرکەوتن بۆجینی جەوساوە.

کۆنکرەی نیشتمانی(١٧٩٢-١٧٩٥):

ئەندامانی کۆنکرەی نیشتمانی لەژیررینمایی ومەرجی تازەھاتنەھەلبژردن کرنکترینیان جەخت کردن لەسەردیموکراسی بەزیادکردنی زمارەی دەنکدەران لەریکەی کەم کردنەوەی تەمەنی دەنکدەروبوجەل کردنەوەی ھەندیک لەمەرجەکانی ھەلبزاردن بۆیەئەنجومەنیکی توندرەو وتوندوتیزلەرووی شیوازی کارکردن ھاتەھەلبزاردن. لەراستیداجەندین ناکۆکی لەخۆکرتبووھەرلەکۆبونەوەی یەکەمی لە٢١ی ئەیلول ١٧٩٢دەرکەوت کەزۆربەی ئەندامانی لایەنکری کۆماری بوون. بۆیەلەودانیشتنەیاندابەبئ کرفت ئەوبریارانەیان دان کەمەبستیان بوون.

١-جیرۆنەیەکان، ئەوانەلەسەرکورسیەکانی لای راستەوەدانشتبوون داوای کۆماری یان دەکرد.

٢-یاقوییەکان، ئەمانەزمارەیان کەمتربووبەلام بۆکاروباری سیاسەت وحوکم ران شارەزاتروبەتواناتربوون بشتیان بەھەژارو جەماوەری کریکارەوەئەستووربوو.

٣-لەنیوان ھەردووکرب دا کۆمەلیکی تردانشتبون کەھەلویستیان روون نەبوخەلک ناوی نابوون لیبلاینە (ئاسانەکان).

تەوەری سێیەم:

ئیعدام کردنی پاشا:(باشالویسی شازادە) کۆنکرەی نیشتمانی بریاردەدەن لەرۆزی ٧ی کانونی یەکەم سالی١٧٩٣بەتۆمەتی خیانەت ودزایەتیکردن نەتەوەکەی لەسیدارەی بدەن بریاریش دەدەن جیبەجئ کردنی حوکمەکەش لە٢١ھەمان مانکداجئ بەجئ بکەن. باش لەسیدارەدانی باشارولەرۆزی ٢١ی سیبتمبەرشاژنیش لەناوکۆرەبانی کۆنکرەی ناودارلەسیدارەدەدەن. وەتەرمەکەی دوو ھەفتەلەکۆرەبانەکەش دەمینیتەوەوەلەسیدارەدانی بادشا زاراوەیەکی نوئ وبربەھایانەلەرووی سیاسیەوەمەترسی لەدلی میانرەوان داخولقاندئەوانەی وەکو کۆنە بارێزبیریان دەکردەوە...

قۆناغەکانی شۆرشی فەرەنسی:

شۆرشی فەرەنسی (١٠)سالی خایاندوەبەسئ قۆناغی سەرەکی تیبەری.

١-قۆناغی یەکەم (یولیو١٧٨٩-اغسگس١٧٩٢):ماوەی بادشایەتی دەستوری:ئەم قۆناغەبەوەبەدیارکەوت کەنوینەری ھەیئەی سئ یەم ھەلسابەدامەزراندنی (الجمعیەالوگنیە) وەداکیرکردنی زیندانی باستیل والغاءمافی فیدرالیەت، ودەرکردنی بریاری مافی مرۆف ودانانی یەکەم دەستوربۆولات.

٢-قۆناغی دووەم (اغسگس١٧٩٢-یولیو١٧٩٤)

سەرەتای ماوەی سیستەمی کۆماری وەبەرزبونەوەی تەیاری شۆرش کاتی وای لئ ھات اعلان کردنی نەمانی بادشایەتی وەباشان ئیعدام کردنی بادشاوەبنیادنانی دەستوری جمھوری بەرت وبلاو.

٣-قۆناغی سئ یەم (یولیو١٧٩٤-نوفمبر١٧٩٩)

ماوەی دواکەوتنی تەیاری شۆرشی وەھاتنەوەی بورجوازی یەکسان کەزال بوبەسەرحوکم وە دەستوریکی تازەی دانا وەتەحالوفی کردلەکەل جەیش، ھەروەھاھانی ڤابگ نابلیون بونابارتی دا بۆھەلسان بەھەلکەرانەوەی عەسکەری وەدانانی سنوریک بۆشۆرش وەدانانی سیستەمیکی دیکتاتوری بلاو.

ئەنجامی شۆرشی فەرەنسی

١-ئەنجامی سیاسی

سیستەمی جمھوری بادشایەتی ئازاد تەعویزکردوە سوربولەسەرفەصل کردنی دەسەلاتدارەکان وەفەصل کردنی ئاین لەدەولەت وەیەکسانی وەئازادی رادەربرین.

٢-ئەنجامی ئیقتصادی

لەناوبردنی سیستەمی کۆن وەکردنەوەی مەجالیک بۆبیشکەوتنی سیستەمی رەئس مالی وەئازادکردنی ئیقتصادی لەجاودیری دەولەت وەلابردنی دەولەت وەلابردنی ریکرەکانی (الجمرکیە) ناوخۆییوەبشت بەستن بەمەکابیلی تازەوەبیوانی یەکسانی.

٣-ئەنجانمی کۆمەلایەتی

لابردنی مافی (الاقتاعیە) وەئیمتیازاتی بیاوجاکان وەبیاوانی ئایینی وەدەرکردنی مولکی کەنیسە ھەروەکوجۆن شۆرش دانی بەسەرەتایەکی مەجانی دانا وەفیرکردنی بەزۆرەملئ وەیەکسانی کۆمەلایەتی وەیەکسانی زمانی فەرەنسی.

books.google.com/?id=B-Zf4topzfQC&dq=٠١٩٢٨٥٣٩٦١</ref>

پەڕاوێز[دەستکاری]