چارڵز دیکینز

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
چارڵز دیکینز
Charles Dickens
Dickens in New York, 1867
لەدایکبوونچارڵز جۆوان ھاففام دیکێنز
(١٨١٢-0٢-0٧) ٧ی شوباتی ١٨١٢
لاند پۆرت، ھەمپ شایێر، بەریتانیا
مردن٩ی حوزەیرانی ١٨٧٠(١٨٧٠-06-0٩) (٥٨ ساڵ ژیاوە)
ھایەم کێنت، بەریتانیا
شوێنی ناشتن، یان گۆشەی شاعیران Poets' Corner, Westminster Abbey
پیشەWriter
نەتەوەبەریتانی
ھاووڵاتیبەریتانی
کارە بەرچاوەکانThe Pickwick Papers
Oliver Twist
A Christmas Carol
David Copperfield
Bleak House
Hard Times
Little Dorrit
A Tale of Two Cities
Great Expectations
منداڵەکانCharles Dickens, Jr.
Mary Dickens
Kate Perugini
Walter Landor Dickens
Francis Dickens
Alfred D'Orsay Tennyson Dickens
Sydney Smith Haldimand Dickens
Henry Fielding Dickens
Dora Annie Dickens
Edward Dickens

واژوو

چارلز دیکینز (لەدایکبووی ٧ی شوباتی ١٨١٢–مردووی ٩ی ئایاری ١٨٧٠) ناوی تەواوی چارلز جۆن ھوفام دیکینزە (بە لاتینی: Charles John Huffam Dickens). ناسراوترین چیرۆکنووسی ئینگلیزە کە لە سەردەمی ڤیکتۆریادا ژیابێت، نازناوی بۆزی ھەیە لە نووسینەکانیدا. نووسینەکانی تایبەتمەندییەکی تریان بەخشیوە بە وێژەی ئینگلیز.[١]

کارەکتەرەکانی بەشێکن لە ناسراوترین کارەکتەرە خەیاڵییەکانی جیھان، لەلایەن زۆرێک وەک مەزنترین ڕۆماننووسی سەردەمی ڤیکتۆریا بینراوە ئەو کاتەی ھێشتا لەژیاندابوو، بەرھەمەکانی ناوبانگێکی پێشبینی نەکراویان بەدەستھێنا. لە سەدەی بیستدا لایەن زۆرێک لە توێژەر و ڕەخنەگرانەوە وەک بلیمەتێک لە بواری ئەدەبدا ناسێندرا. ڕۆمان و کورتە چیرۆکەکانی تا ئێستاش بە ڕێژەیەکی بەرفراوان خوێنەریان ھەیە.

دیکنز لە شاری پۆرتسمیث لەدایکبووە وازی لە قوتابخانە ھێنا بۆ ئەوەی کار لە کارگەیەکدا بکات، دوای ئەوەی باوکی بەھۆی قەرز کەوتە بەندینخانە.

سەرەڕای بێبەش بوونی لە خوێندنی فەرمی، بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ سەرنووسەری گۆڤارێکی ھەفتانە بوو، ١٥ ڕۆمان، پێنج نۆڤلێت (کورتە ڕۆمان)، سەدان چیرۆکی کورت و وتاری واقیعئامێزی نوسی، ھەروەھا وتاردان و پێشکەش کردنی خوێندنەوەی بەردەوام، ئەو نووسەرێکی نامەی ماندوو نەناس بوو، بە سەختی داکۆکی لە مافەکانی منداڵ، پەروەردە و چاکسازی کۆمەڵایەتی دیکە دەکرد.

لە ساڵی ١٨٣٦سەرکەوتنە ئەدەبییەکانی دیکنز لەگەڵ بڵاوکردنەوەی زنجیرەی کاغەزەکانی پیکویک دەستیپێکرد.

لە چەند ساڵێکی کەمدا ئەو بوو بە ناودارێکی جیھانی لە بواری ئەدەبدا، ناسراو بوو بە گاڵتە، تەنز وە ھەروەھا چاودێریکردنی وردی کەسایەتییەکان و کۆمەڵگا. ڕۆمانەکانی، کە زۆربەیان بە شێوەی مانگانە یان ھەفتانە بڵاودەکرانەوە، پێشەنگبوون لە زنجیرە چیرۆکی بڵاوکراوەی خەیاڵی، کە بووە شێوازی زاڵی بڵاوکردنەوەی ڕۆمان لە سەردەمی ڤیکتۆریادا.[٢][٣]

کۆتایییە چاوەڕواننەکراوەکانی زنجیرە بڵاوکراوەکانی خوێنەرانی لە چاوەڕوانیدا دەھێشتەوە. ئەم ئامرازی نوسینە ڕێگەی بە دیکنز دا تا کاردانەوەی خوێنەرەکانی ھەڵبسەنگێنێت، زۆرجاریش پلان و پەرەسەندنی کەسایەتی لەسەر بنەمای تێبینییەکان دەگۆڕی. بۆ نموونە، کاتێک پزیشکی ھاوسەرەکەی خەمی دەربارەی کارەکتەری خاتوون مۆوچێری دەیڤد کۆپەرفیڵد دەربڕی، کەوا دەردەکەوت کاریگەری لە لاوازی (بێتوانایی) ھاوسەرەکەی دەکرد، دیکنز پەرەی بە کارەکتەرەکەدا بە زیادکردنی لایەنی ئەرێنی. چیرۆکەکانی بە شێوەیەکی ورد داڕێژرابوون، وە زۆرجار ڕوداوە ناوخۆیییەکانی دەکرد بە بەشێک لە چیرۆکەکانی.

جەماوەرە نەخوێندەوارە ھەژارەکان نیو پێنسیان تەرخاندەکرد بۆ ئەوەی زنجیرەی نوێی مانگانەیان بۆ بخوێندرێتەوە، کە ئەمەش ھانی کردنەوەی دەرگای بە ڕووی چینی نوێی خوێنەردا دەدا.[٤]

نۆڤلێتی «سرودی کریسماسی» ساڵی ١٨٤٣ بە شێوەیەکی تایبەت بە بەناوبانگی دەمێنێتەوە وە بە بەردەوامی بووە بە ئیلھامێک بۆ چەندین کاری ھونەری جیاواز. ئۆلیڤەر تویست و پێشبینیی مەزن بە بەردەوامی دەستکاری دەکرێن وە بڵاو دەکرێنەوە، وەک زۆرێک لە ڕۆمانەکانی، باس لە ژیان لە لەندەن لە سەرەتای سەردەمی ڤیکتۆریا دەکەن. ڕۆمانی چیڕۆکی دوو شاری ساڵی ١٨٥٩(کە شوێنەکەی لە لەندەن و پاریسە) ناسراوترین کاری ئەفسانەی مێژوویییە. ناودارترین کەسایەتی سەردەمی خۆیەتی، ئەو دەستی بە زنجیرەیەک خوێندنەوەی گشتی کرد لەسەر داواکاری خوێنەرەکانی کە دواتر بوو بە بەشێک لە کارەکەی. دیکەنز لەلایەن زۆرێک لە نووسەرە ھاوەڵەکانی ستایش کراوە —ھەر لە لیۆ تۆلستۆیەوە بۆ جۆرج ئۆروێل، گی. کەی چێستەرتن و تۆم ۆلف — بۆ ڕاستەقینەخوازییەکەی، کۆمیدیا، شێوازی پەخشان نوسینی، ڕونکردنەوە بێھاوتاکانی، و ڕەخنەی کۆمەڵایەتی. لەگەڵ ئەوەشدا، ئۆسکار وایلد، ھێنری جەیمس، و ڤێرجینیا ۆلف ڕەخنەیان لە نەبوونی قووڵیی دەروونی، نووسینی شێواو و ناڕێک و ڕەگی سۆزئامێزی کرد. زاراوەی «دیکنزیی» بەکاردێت بۆ کە شتێک باس لە یادەوەری دیکنز و نووسینەکانی بکات، وەکو باری کۆمەڵایەتی ناھەموار یان کەسایەتی گاڵتەجاڕی نەویستراو.[٥]

پیشەی ڕۆژنامەوانی و ڕۆمانەکانی سەرەتای[دەستکاری]

لە ساڵی ١٨٣٢، لە تەمەنی ٢٠ساڵیدا، دیکنز پڕ بوو لە وزە و ت ادەھتا زیاتر باوەڕی بە خۆی دەبوو. ئەو چێژی لە لاسایی کردنەوە و شێوازی

ڕابواردنەباوەکان دەبینی، ھەستێکی دیاریکراو و ڕوونی نەبوو دەربارەی ھەڵبژاردنی پیشەی داھاتووی، بەڵام دڵنیابوو لەوەی کە دەیەوێ بەناوبانگ ببێت. سەرنجی بەرەو شانۆ ڕاکێشرا—بوو بە ئەندامێکی نوێی یانەی گاریک — ئەو سەرکەوتوو بوو لە نمایشەکەی کە لە باخچەی کەڤەنت بوو، جۆرج باتلی بەڕێوەبەر و چارلز کێمبلی ئەکتەر لەوێ بوون بۆ بینینی.[٦]

دیکنز بە وردی خۆی ئامادەکرد و بڕیاری دا کە لاسایی ئەکتەری کۆمیدی چارلز ماثیوز بکاتەوە، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو نەیتوانی بەشداری بکات بەھۆی ئەوەی توشی ھەڵامەت بوو. بەر لەوەی دەرفەتێکی تری بێتە پێش، ئەو بڕیاریدا کە ببێت بە نوسەر. لە ساڵی ١٨٣٣، ئەو یەکەم چیرۆکی " خوانێک لە پۆپلەر واک "، پێشکەش بە گۆڤاری مانگانەی لەندەن کرد.

ویلییەم بارۆو، برای دایکی، کارێکی پێشکەش کرد لە گۆڤاری ئاوێنەی پەرلەمان وە بۆ یەکەمجار لە سەرەتاکانی ساڵی ١٨٣٢ لە خانەی گشتیی (کە بەشیکە لە پەرلەمانی بەریتانیا) دەستی بەکارکرد. ژووری لە مەیخانەی فورنڤال بە کرێگرت وە وەک ڕۆژنامەنوسێکی سیاسی دەستی بەکار کرد، کە ڕاپۆرتی دەربارەی مشتومڕەکانی پەرلەمان دەدا وبە ھەموو بەریتانیادا گەشتی کرد بۆ ئەوەی ڕوماڵی کەمپینی ھەڵبژاردنەکان بکات بۆ ڕۆژنامەی مێژووی بەیانی. کارە ڕۆژنامەوانییەکەی، بەشێوەی ھێڵکاری دەمژمێر، یەکەم کۆمەڵە لە پارچە نوسینەکانی پێکدێنێت، کە لە ساڵی ١٨٣٦ بڵاوکرانەوە بەناوی: ھێلکاری لەلایەن بۆزەوە — بۆز نازناوێکی خێزانییە کە ھەروەک نازناوێک بۆ چەندین ساڵ بەکاری دەھێنا. دیکنز وا دەردەکەوێت نازناوی موسای لەخۆ گرتبێت، کە بەخشیبووی بە برا بچوکەکەی ئۆگەستەس دیکنز، کە ناوی کەسایەتی قەشەی واکفیلدی نوسەر ئۆلیڤەر گۆلدسمیثە. کاتێک ناوەکە لەلایەن کەسێکی توشبوو بە ھەڵامەتەوە دەگوترا، " مۆسیس " (موسا) دەبوو بە " بۆسێس "— پاشان کورتکرایەوە بۆ بۆز. ناوەکەی دیکەنز لەلایەن ڕەخنەگرێکی ھاوچەرخەوە وەک " جیاواز " ھەژمارکرا، کە لە ساڵی ١٨٤٩ دەربارەی ئەو نوسیبووی:

بەڕێز دیکنز، ھەردەڵێی وەک تۆڵەیەک بۆ ناوە سەیرەکەی، کە ھێشتاناوی سەیرتر دەدات بە کارەکترە خەیاڵییە دروستکراوەکانی ." ئەو بەدرێژایی پیشەی ئەدەبیی، وەک سەرنوسەر کاری بۆ گۆڤارەکان دەکرد.[٧]

لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٣٥، مۆرنینگ چیرۆنیکڵ چاپی ئێوارانی بڵاوکردەوە، لەژێر سەرپەرشتی سەرنوسەریی ڕەخنەگری مۆسیقای چیرۆنیکل، جۆرج ھۆگارت. ھۆگارت دیکنزی بانگھێشت کرد بۆ ئەوەی بەشداربێت لە ھاوکاری بکات لە کێشانی ھێڵکاریی ڕێگاوبان وە دیکەنز بووە میوانێکی ھەمیشەیی لە ماڵەکەی ھۆگارت لە فولھام، دڵخۆشبوو بە دۆستایەتی ھۆگارت لەگەڵ یەکێک لە پاڵەوانەکانی، وۆلتەر سکۆت، و دڵ خۆشبوو بە کات بەسەر بردن لەگەڵ سی کچەکەی ھۆگارت — جۆرجیینە، مێری، و کاثرینی نۆزدە ساڵ.[٨]

دیکەنز پێشکەوتنێکی خێرای لە ڕووی پیشەیی و کۆمەڵایەتییەوە بەخۆوە بینی.

بوو بە ھاوڕێی ویلییەم ھێریسەن ئێینسوەث، نووسەری ڕۆمانی ڕووکوودی ساڵی ١٨٣٤، کە خاوەنی دیدەنگەی باچلەر بوو کە دەکەوێتە ڕێگای ھارۆوو ئەو شوێنە بووە شوێنی کۆبوونەوەی کۆمەڵەیەک کە پێکھاتبوو لە: دانییەل ماکلیسێ، بێنجەمەن دیزرێیلی، ئێدوەرد بولوێر-لیتەن، و جۆرج کروویکشانک. ھەموو ئەمانە بوون بە ھاوڕێی و لەگەڵیاندا کاری کرد، جگە لە دیزرێیلی، و ھەر لەو خانووەدا ئ چاوی بە خاوەنی دەزگای چاپ جۆن ماکرۆنێ کەوت کە یەکەم دەزگای چاپ بوو کاریان لەگەڵدا بکات.

سەرکەوتنی ھێلکارییەکانی بۆز، بووە ھۆی ئەوەی کەوا چاپەمەنی چاپمان و ھۆڵ پێشنیار بۆ دیکەنز بکەن تا نووسین ئامادە بکات بۆ ئەوەی لەگەڵ ھێڵکارییە ھەڵکۆڵدراوەکانی ڕۆبەرت سییمۆر بگونجێت بۆ لێتەرپرێسی مانگانە. سییمۆر دوای چاپی دووەم خۆی کوشت، وە دیکەنز، کە ویستی زنجیرەیەکی پێکەوەبەستراوی ھێلکاری بنووسێت، " فیز "(ھونەرمەندێکی ئنگلیز بوو) ی دامەزراند تا ھونەری نەخشەکان ئامادە بکات (کە لە چوارەوە کەم کرایەوە بۆ دوو بۆ ھەر چاپێک) بۆ چیرۆکەکە.

بەرھەمەکە لە کۆتاییدا ناونرا کاغەزەکانی پیکویک، ھەرچەندە ئەڵقەکانی سەرەتا سەرکەوتوو نەبوون، پێشکەشکردنی کەسایەتی سام وێلەر لە چوارەم زنجیرەدا کە

(یەکەم وێنەبوو لەلایەن فیز کێشرابێت) بە خێرایی ناوبانگی دەرکرد. کۆتا بەشی ٤٠٬٠٠٠ چاپی لێ فرۆشرا. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٣٦، دیکنز پۆستی سەرنوسەری بێنتلیی مسسێلێنی قبووڵ کرد، پۆستێک کە بۆ ماوەی سێ ساڵ کاری تیا کرد، تا لەگەڵ خاوەنەکەی بوو بە ناکۆکیان.[٩]

لە ساڵی ١٨٣٦ کە کۆتا بەشی کاغەزەکانی پیکویکی تەواو کرد، دەستی بە نوسینی یەکەم چاپی ئۆلیڤەر تویست کرد — کە لە مانگێکدا نزیکەی ٩٠ پەڕەی دەنوسی —

ئەمە لەکاتێکدا درێژەی بە کارکردن دەدا لە بێنتلیی وھەروەھا چوار شانۆگەری دەنوسی، دەربارەی بەرھەمێک کە ئەو سەرپەرشتی بەرھەمھێنانی دەکرد.

ئۆلیڤەر تویست، لە ساڵی ١٨٣٨ بڵاوکرایەوە، بووە یەکێک لە ناسراوترین کارەکانی دیکنز و یەکەم ڕۆمانی ڤیکتۆریایی بوو کە پاڵەوانی چیرۆکەکە منداڵێک بوو. لە ٢ی نیسانی ساڵی ١٨٣٦، دوای ساڵێک ڵە دەستگیرانداری و لەنێوان ئەلقەی دووەم و سێیەمی کاغەزەکانی پیکویک، دیکەنز ھاسەرگیری لەگەڵ کاترین ھۆگارت تۆمسن (١٨١٦–١٨٧٩) کچەکەی جۆرج ھۆگارت، سەرنوسەری ئیڤنینگ چیرۆنیکڵ کرد. ھاوسەرگیرییەکە لە کڵێسایسەینت لووک لە چێلسی، لەندەن بەڕێوەچوو. لەدوای مانگی ھەنگوینییەکی کورت لە گوندی چاک لە کێنت، ھەردووکیان گەڕانەوە بۆ لۆدگینگس بۆ میوانخانەی فورنیڤال.[١٠]

یەکەمی دە منداڵییان، چارلی، لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٣٧ لەدایکبوو، چەند مانگێک دواتر خێزانەکە ماڵیان گواستەوە بۆ بلومسبوری لە شەقامی داوتی ٤٨، لەندەن، (کە چارلز کرێنامەیەکی سێ ساڵیی ھەبوو کە ٨٠پاوەند بوو لە ساڵێکدا) لە ٢٥ی ئازاری ساڵی ١٨٣٧ تا کانونی یەکەمی ساڵی ١٨٣٩. فرێدریک برابچوکەکەی دیکنز و خوشکەکەی کاترین، مێری ھۆگارتی تەمەن ١٧ ساڵ گواستیانەوە بۆ ماڵەکەی ئەوان. دیکنز زۆر ھۆگری مێری بوو، لە ساڵی ١٨٣٧ دوای نەخۆشییەکی کورت خایەن ئ لە باوەشی دیکنزدا گیانی سپارد. بە شێوەیەکی نائاسایی بۆ دیکنز، بەھۆی ئەوەی تاساو بوو، لە کارکردن وەستا، و لەگەڵ کەیت لە کێڵگەیەکی بچوک لە ھامپستید ھیدس بۆ دووھەفتە مانەوە. دیکەنز مێری کرد بە نمونەیەک — ئەو کەسایەتییەی ڕۆز مەیلی کە بەیادی ئەوەوە دروستی کرد، بۆی دەرکەوت کە ناتوانێت وەک ئەوەی پلانی بۆ دانابوو لە چیرۆکەکەیدا بیکوژێت، بەپێی وتەکانی ئاکرۆید، ئەو دواتر ھەر بە یادی مێرییەوە وەسفی کارەکتەرەکانی نێڵی چکۆڵە و فلۆرەنس دۆمبێی کردووە.[١١]

خەمەکەی ئەوەندە زۆربوو کە نەیتوانی چاپی ئەو مانگەی پیکویک لە دوامۆڵەتی مانگی حوزەیراندا پێشکەشبکات و ھەروەھا چاپی ئۆلیڤەر تویستیش بۆ ئەو مانگە بەھەمان شێوە ھەڵبوەشێنێتەوە. بوونی لە ھامپستید کاتێکی باشبوو بۆ پتەوکردنی پەیوەندی نێوان دیکنز و جۆن فۆستەر، فۆستەر لە کاتێکی کەمدا بەشێوەیەکی نافەرمی بوو بە بەڕێوەبەری کارەکانی و یەکەم کەسبوو کە کارەکانی بخوێنێتەوە.

سەرکەوتنی وەک ڕۆماننوسێک بەردەوامبوو. شاژنە ڤیکتۆریای گەنج ھەریەک لە ئۆلیڤەر تویست و پیکویک ی خوێندەوە و تا نیوە شەو دەمایەوە تاکو دەربارەیان مشتومڕ بکات. نیکەلەس نیکلێبی (١٨٣٨–٣٩)، فرۆشگا کۆنەکەی زانخوازی (١٨٤٠–٤١) وە، لە کۆتاییدا، یەکەم ڕۆمانی مێژوویی، بارنەبی ڕەیج:

چیڕۆکێک دەربارەی ئاژاوەی ھەشتا، وەک بەشێک لە زنجیرەی کاتژمێری بەڕێز ھەمفریی(١٨٤٠–٤١)، کە ھەمویان بە شێوەی زنجیرەیەکی مانگانە بڵاودەکرانەوە بەر لەوەی بکرێن بە کتێب.

ژیاننامە[دەستکاری]

چارلز جۆن ھوفام دیکنز لە ساڵی ١٨١٢ لە ناوچەی (لاندپۆرت پۆرتسموس) لە بەریتانیا لە دایکبووە. تەمەنی منداڵی سەخت و ناخۆش بووە، لە خێزانێکی کەم دەرامەت بووە، باوکی پیشەیەکی سادەی ھەبووە کە مووچەکەی بەشی خێزانەکەی نەکردوە بە تەواوەتی وە نەیتوانی پارەی قەرزەکانی باتەوە بۆیە خرایە زیندانەوە، بەم ھۆیەوە لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا خێزانەکەی دەیخەنە بەر کارکردن لە کارگەی لەندەن و ڕۆژانە ١٠ کاتژمێر کاردەکات.[١٢] ئەم ژیانەی لە ناوەڕۆکی شاکارەکانی بەدی دەکرێت و لەنووسینەکانیدا ڕەنگیانداوەتەوە، زۆربەی ڕۆمانەکانی بەناوبانگ بوون وە کراون بە فیلم و بەرھەمی سەر شانۆ وەک ئۆلیڤەر تویست

وەرگێڕان بۆ کوردی[دەستکاری]

ئەم بەرھەمانەی کراونەتە کوردی:

  1. ئاوازی کریسمەس (وەرگێڕان: حوسێن شێربەگی) - ٢٠١٨
  2. چیرۆکی دوو شارەکە (وەرگێڕان: محەممەد حەسەن تۆفیق)

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "What the Dickens?", by Simon Swift. The Guardian, Wednesday 18 April 2007. "Dickens's books have never gone out of print."
  2. ^ Grossman 2012, p. 54
  3. ^ Lodge 2002, p. 118.
  4. ^ Ziegler 2007, pp. 46–47.
  5. ^ Hauser 1999, p. 116.
  6. ^ "Oxford Dictionaries – Dickensian". Oxford University Press.
  7. ^ Forster 2006, p. 13.
  8. ^ Ackroyd 1990, p. 76.
  9. ^ Wilson 1972, p. 53.
  10. ^ Callow 2009, p. 25
  11. ^ Wilson 1972, p. 58.
  12. ^ بیۆگرافیای چارلز دیکینز