پارێزگای ئەردێخان
پۆتانەکان: 41°06′47″N 42°49′15″E / 41.11306°N 42.82083°E
پارێزگای ئەردێخان | |
|---|---|
پارێزگا | |
 | |
| پارچە | باکووری کوردستان |
| وڵات | تورکیا |
| ناوچە | ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات |
| ژمارەی دانیشتووان | |
| • سەرجەم | ١٠٥٤٥٤ |
| کۆدی تەلەفۆن | ٠٤٧٨ |
| وێبگە | http://www.ardahan.gov.tr/ |
پارێزگای ئەردێخان یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ئەوپەڕی باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ئاناتۆلیایی ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.زۆرینەی دانیشتووانی ئەم پارێزگا کوردن و بە شێوەزاری کوردی باکووری دەدەوێن. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەردێخانە.
دانیشتووانناسی
[دەستکاری]
لە ١٨٨٦دا، ٤٣،٦٤٣ کەس لە ویلایەتی ئەردێخان نیشتەجێ بوون کە ٤٦٫٦% تورک، ١٦% کورد، ١٤٫٣% کاراپاپاک، ١٢٫٩% یۆنانی، ٧٫٢% تورکمان، ٢٫٤% ڕووس و ٠٫٦% ئەرمەنی بوون. شارۆچکەی ئەردێخان خاوەنی دانیشتووانێکی ٧٧٨ کەسی بوو کە ٥١٫٨% تورک، ٢٢٫١% ڕووس، ١٨٫١% ئەرمەنی و ٦٫٢% یۆنانی بوون.[٢]
لە سەرژمێریی ١٨٩٧ی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا، ئۆکرووگی ئەردێخان دانیشتووانەکەی ٦٥،٧٦٣ کەس بوو کە ٤٢٫٦% تورک، ١٩٫١% کورد، ١٢% کاراپاپاک، ١١٫٩% یۆنانی، ٦٫٦% تورکمان و ٢٫٩% ئەرمەنی بوون. سلاڤەکان ٣٫٩%ی دانیشتووانەکەیان پێک دەھێنا.[٣] شارۆچکەی ئەردێخان دانیشتووانەکەی ٤،١٤٢ کەس بوو کە ٣٧٫١% سلاڤ، ٣١٫٧% ئەرمەنی، ١٨% تورک و ٢٫٦% یۆنانی بوون.[٤]
لە ١٩٠٨دا، سەنجەقی ئەردێخان خاوەنی ٧١،٤٦٩ کەس بوو کە ٤١٫٦% تورک، ١٨٫١% کورد، ١٥٫٤% یۆنانی، ١٤٫٤% کاراپاپاک، ٧٫٩% تورکمان، ٢٫٢% ڕووس و ٠٫٤% ئەرمەنی بوون.[٥]
لە یەکەم سەرژمێریی تورکیا کە لە ١٩٢٧دا ئەنجام درا، ناوچەی ئەردێخان خاوەنی ٨٨،٩٨٩ کەس بوو کە ٨٥٫٨% بە تورکی وەک زمانی یەکەم دەدوان، لە کاتێکدا ١٣٫٨% بە کوردی دەدوان. ٩٨٫٨%ی دانیشتووانی کوردئاخێوەر لە ناوچەی گۆلە نیشتەجێ بوون.[٦] لە ھەمان سەرژمێریدا، نزیکەی ١٠٠%ی دانیشتووانەکە موسڵمان بوون. ١٤ مەسیحی لە ناوچەکەدا دەژیان.[٧] ناوچەکە لە ١٩٣٥دا دانیشتووانەکەی ١٠٤،٩١١ کەس بوو.[٨]
مێژوو
[دەستکاری]یەکەم تۆماری ماوە لەسەر ئەم ناوچەیە بۆ سترابۆ دەگەڕێتەوە، کە پێی دەڵێت گۆگارێن (گوگارک) و ئاماژە بەوە دەکات کە بەشێک بووە لە پاشایەتیی ئەرمەنستان، کە لە پاشایەتیی ئیبێریا سەندراوەتەوە.[٩][١٠] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ئەردێخان وەک خاڵێکی ترانزێتی گرینگ بۆ ئەو کاڵایانە بوو کە لە خەلافەتی عەباسییەوە دەگەیشتن و بەرەو ناوچەکانی دەوروبەری دەریای ڕەش دەچوون. لە ماوەی سەدەکانی ٨ بۆ ١٠ ئەم ناوچەیە لەژێر دەستی میرەکانی بنەماڵەی باگراتیۆنیی تاو-کلارجێتیدا بوو، و دواتر لە نێوان سەدەکانی ١١ بۆ ١٥ بووە بەشێک لە پاشایەتیی گورجستان. مەیدانی جەنگ بووە لە کاتی شەڕەکانی بیزەنتین–گورجستان. بەپێی وتەی مێژوونووسی عەرەب، یەحیای ئەنتۆکی، بیزەنتینییەکان لە ١٠٢١دا ئەردێخانیان خاپوور کرد و دانیشتووانەکەیان کوشت.[١٠] مەغۆلەکان لە ساڵانی ١٢٣٠دا دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت بەڵام میرە گورجییەکانی ئەتابەگیی سامتسخێ توانییان لە ١٢٦٦دا دووبارە بیگرنەوە. لە ئەنجامی ئاشتیی ئەماسییە، کە لە ١٥٥٥دا لەگەڵ فارسی سەفەوی واژوو کرا، ئەردێخان کەوتە دەست ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و وەک سەنجەقی ئەردێخان ڕێکخرایەوە کە بەشێک بوو لە ئەیالەتی چڵدر. لە ١٥٧٨دا عوسمانییەکان میری پێشووی گورجستان، مانووچاری دووەم جاکێلی (کە دوای موسڵمانبوون ناوی «موستەفا»ی لێ نرا) وەک یەکەم پارێزگار دەستنیشان کرد.[١١] لە ١٦٢٥ بەدواوە تەواوی ئەیالەتەکە بوو بە موڵکی میراتیی ئەتابەگە موسڵمانەکانی سامتسخێ،[١٢] کە وەک پارێزگاری میراتی بەڕێوەیان دەبرد، جگە لە ھەندێک حاڵەت، تا ناوەڕاستی سەدەی ١٨یەم.[١١]
لە ١٨٧٨دا، دوای شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)، ناوچەکە خرایە سەر ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا، و تا ١٩١٨ بە ئۆبلاستی قەرس دەناسرا. بەشە باکوورییەکەی پارێزگاکە لە ١٩١٩ تا ١٩٢١ کۆماری دیموکراتیی گورجستان بوو و بەشە باشوورییەکەی پارێزگاکە لە ١٩١٩ تا ١٩٢٠ کۆماری دیموکراتیی ئەرمەنستان بوو، ئەردێخان لەژێر پەیمانی قەرس لە ١٩٢١دا لەلایەن تورکیاوە وەرگیرایەوە. پارێزگای ئەردێخان لە ١٩٩٢دا لە بەشی باکووری پارێزگای قەرس دروست کرا.[١٣][١٤]
دروستکردنی بۆریی نەوتی باکوو–تبلیسی–جەیھان لە ٢٠٠٠ بەدواوە پاڵنەرێکی کەمی بە ئابووریی ناوچەکە بەخشی.
جوگرافیا
[دەستکاری]پارێزگای ئەردێخان لە ئەوپەڕی باکووری ڕۆژھەڵاتی تورکیادا ھەڵکەوتووە، لەو شوێنەی کە کۆتاییی ڕۆژھەڵاتی بەرزایییەکانی ئانادۆڵی ڕۆژھەڵات لەگەڵ زنجیرەچیاکانی قەوقازی بچووک بەیەک دەگەن. لەبەر ئەوە ناوچەیەکی زۆر بەرزە و زستانی سەختی ھەیە. ئەمە ناوچەیەکی گوندنشینی کراوەی سەرنجڕاکێشە کە بەڵام چەندین مانگی ساڵ لەژێر بەفردایە. لەم بەرزییەدا پلەی گەرما بە تێکڕا دەگاتە -٢٠ پلەی سەدی و دەکرێت لە تەواوی ساڵدا، بە مانگەکانی ھاوینیشەوە، بۆ خوار خاڵی بەستن دابەزێت.
ئابووریی ناوچەکە بەندە بە کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە. تا ١٩٩٣ ئەردێخان ناوچەیەکی سەر بە پارێزگای قەرس بوو، بوون بە پارێزگایەکی سەربەخۆ بە واتای وەبەرھێنانی زیاتر لە ژێرخاندا ھات.
دوو خاڵی پەڕینەوە بۆ ناوچەی سامتسخێ-جاڤاخێتیی گورجستان ھەن، یەکێکیان لە پۆسۆف و ئەوی تریان لە چڵدر. سەربازیی تورکیا ئامادەیییەکی بەھێزیان لەم ناوچە سنوورییەدا ھەیە، کە پاڵنەرێکی ترە بۆ ئابووریی ناوچەکە.
ئاووھەوا
[دەستکاری]ئاووھەوای زاڵ لە پارێزگای ئەردێخان بریتییە لە ئاووھەوای کیشوەریی شێدار (پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن Dfb) کە ھاوسنوورە لەگەڵ ئاووھەوای نیمچە جەمسەری (Dfc)، زۆربەی نیشتەجێبوونە گەورەکانی پارێزگاکە لە نزمترین ناوچە بەرزەکاندا ھەڵکەوتوون، بە مەبەستی دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمای ساردی تەواوی ساڵ، بەمەش تەنھا لەژێر سنووری نیمچە جەمسەریدا دەمێننەوە. شوێنە بچووکەکان، ناوچەکان، گوندەکان و بەشێکی بەرچاوی سروشتەکە، ئاووھەوای نیمچە جەمسەری ڕاستەقینە (Dfc) نیشان دەدەن، کە دووەم بەربڵاوترین ئاووھەوای ناوچەکەیە.[١٥]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ ویکیپیدیای ئینگلیسی
- ↑ Şimşek، لاپەڕە 209.
- ↑ «Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам. Российской Империи кроме губерний Европейской России». Demoscope (بە ڕووسی). لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам. Российской Империи кроме губерний Европейской России». Demoscope (بە ڕووسی). لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Şimşek، لاپەڕە 210.
- ↑ Şimşek، لاپەڕە 221.
- ↑ Şimşek، لاپەڕە 224.
- ↑ Ural، Selçuk (٢٠١٦). «Atatürk Dönemi Iğdır'da Nüfus Sayımları (1923- 1938)» (PDF). Kafkas University Journal of the Institute of Social Sciences (بە تورکی). Kafkas University: ٥٢٥.
- ↑ Strabo. Geographica. 11.14.7 2014-02-01 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..
- 1 2 (ئەرمەنی) «Արդահան» [Ardahan]. Armenian Soviet Encyclopedia. Yerevan: Armenian Academy of Sciences, 1976, vol. ii, p. 7.
- 1 2 Gábor Ágoston؛ Bruce Alan Masters (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing. لاپەڕە ١٤١. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٨١-١٠٢٥-٧. لە ١ی حوزەیرانی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ D. E. Pitcher (١٩٧٢). An Historical Geography of the Ottoman Empire: From Earliest Times to the End of the Sixteenth Century. Brill Archive. لاپەڕە ١٤٠. GGKEY:4CFA3RCNXRP. لە ١ی حوزەیرانی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ Kanun No. 3806, Resmî Gazete, 3 June 1992.
- ↑ «İl İdaresi ve Mülki Bölümler Şube Müdürlüğü İstatistikleri - İl ve İlçe Kuruluش Tarihleri» (PDF) (بە تورکی). لاپەڕە ١١. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Climate:Ardahan». Climate-data.org. لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
