ئەحمەدی سێیەم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
Osmanli-nisani.svg
   ئەحمەدی سێیەم
III. Ahmet.jpg
سوڵتان ئەحمەدی سێیەم
ناوی سوڵتانسوڵتان ئەحمەدی سێیەم
لە دایکبوون١٦٧٣
مردن١٧٣٦
پێش خۆیموستەفای دووەم
دوای خۆیمەحموودی یەکەم
بنەماڵەی فەرمانڕەواعوسمانییەکان
بنەماڵەی پاشایەتیعوسمانی
باوکمحەمەدی چوارەم
دایکئیمەتوڵڵا سوڵتان
بیروباوەڕئیسلامی سوننە

ئەحمەدی سێیەم کوری خەلیفە محەممەد کوری ئیبراھیم لە نێوان ساڵانی ١٦٧٣ تا ١٧٣٦ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی، خەلافەتی گرتە دەست سالی ١٧٠٣ لە تەمەنی سی و دوو ساڵیدا، و لە سەرەتای دەسەڵاتی بەخششی زۆردا بە ئینکیشاری و لەگەل ڕاکانیاندا بوو تا توانی تۆڵە لە سەرکردەکانیان بسێنێت، وەزیرەکانی دەرکیان بە چاکسازییەکانی بوتڕسی گەورەی پاشای ڕووسیا و پلانە فراوانخوازییەکەی نەکرد لەسەر حسابی شانشینی سوید و پۆڵەندا و دەوڵەتی عوسمانی.

پەیوەندی لەگەڵ سوید و ڕووسیا[دەستکاری]

پاشای سویدی شارلی دوانزەیەم ڕووبەڕووی شکانێکی سەخت بوویەوە لەسەر دەستی سەربازە ڕووسیەکان و ناچاربوو پەنابەریتە بەر شاری بەندەری عوسمانی، و دەستی گرت بە ھاندانی سولتان بۆ جەنگان لە دژی ڕووسیا، بەلام وەزیرەکانی ئەحمەدی سییەم دەرکیان بە پلانە فراوانخوازییەکەی ڕووس نەکرد.

ماوەیەک دوای ئەوەی جاشی خراپەکار بەڵتەچی محەممەد پاشا کارووباری وەزارەتی گرتە دەست، و حەزی بە شەڕ بوو لەگەڵ ڕووس، و شەڕی ڕاگەیاند بە سەریاندا و خۆی سەرکردایەتی سوپای کرد، و نزیکەی ١٠٠ ھەزار جەنگاوەری لەگەڵ بوو، دوای چەند پێک ھەڵپژانیک توانی گەمارۆی پایتەختی ڕووسیا بدات کە بوتڕسی گەورە لەناوی دا گەمارۆ درا بوو، بەڵام بەھۆی پێدانی بەرتیلەوە لە گەمارۆی پایتەختی ڕووسیا کشایەوە بەم ھۆیەش پشتی دەوڵەتی عوسمانی شکاند چونکە لە داھاتودا زۆرترین زەرەر بەھۆی ڕووسیاوە بەر دەوڵەتی عوسمانی کەوت، ھاوکات ئەم بەرتیلخۆریەی ڕۆڵی ھەبوو لەکشانەوەی ئیسلام لە ئەورووپا ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی لە دواتردا ھەرچەندە دوای بەرتیلخۆریەکەی کشایەوە بێ شەرمانە ڕێکەوتنی فلکزانی ئەنجامدا کە تێیدا ڕووسیا تەنھا وازی لە چەند خاکێک ھێنا بۆ عوسمانییەکان، ئەمەش چونکە کاترینا کە دواتر بوو بە ھاوسەری بوتڕسی گەورە ڕەشوەی دا بە بەجاشی خراپەکار کەناسراوە بە بەڵتەچی محەممەد پادشا تا گەمارۆ لابدات لەسەریان، ئەم ھەواڵە ناخۆشە بڵاوبوویەوە کەوای لە خەلیفە کرد بەڵتەجی لاببات و یوسف پاشای لە جێگەی دانا، کە حەزی بە ئاشتی ئەکرد و رێکەوتنێکی تری بەست لەگەڵ ڕووسیا بە دەست تێوەردانی بەریتانیا و ھۆڵەندا کە بازرگانییەکەیان زەرەری ھێنابوو بە ھۆی شەری رووسی عوسمانییەوە، و ئەو رێکەوتنە بە رێکەوتنی ئەدەرنە ناسراوە و تێیدا ڕووسیا وازی لە ھەموو خاکەکانی ھێنا لەسەر دەریای ڕەش لە بەرامبەر لابردنی ئەو جزیە ساڵانەی بە بەرپرسەکانی قڕمی ئەدا تا ھێرش نەکەنە سەر کاروانە بازرگانییەکانی.

شەر لەگەڵ نەمسا و بوندقیە[دەستکاری]

عوسمانییەکان ویستیان نیمچەدوورگەی مۆرە (یۆنان) بگەڕێننەوە، و شەڕ کەوتەوە لە نیوان عوسمانییەکان و بوندقیەدا، و کۆتایی ھات بەوەی عوسمانییەکان زۆربەیان گرت، بەڵام زۆری نەبرد کە بوندقی ھانایان بردە بەر ئیمپڕاتۆڕی نەمسا و سەرکدرە ناودارەکەی ئەو کاتەیان ئیوجین سافویانی.

شەڕ کەوتەوە لە نێوان عوسمانییەکان و نەمسادا کە نەمسا سەرکەوت، و پەیماننامەی بسارۆفتس بەسترا و زۆر لە ناوچەکانیان دا بە نەمسا وەک شاری بەلەگراد و بەشێکی گەورەی سربیا و پاشماوەی دوورگەی مۆرە بۆ عوسمانییەکان و بوندقیە کەنارەکانی دلماسیایان بە دەستھێنا، و ھەروەھا دەوڵەتی عوسمانی لەو ڕێکەوتنەدا ڕیکەوت لەگەڵ ڕووسیادا بەوەی کە سنورێک بۆ دەسەڵاتی پاشای پۆڵەندا دابنێن، و مەبەستی قەیسەری ڕووس لەم بەندە دۆزینەوەی دوژمنکارییەک بوو لە نێوان پۆڵەندی و عوسمانییەکان لە ھەوڵەکانیدا بۆ فروانخوازی لەسەر حسابی پۆڵەندا و سوید و دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانی.

عوسمانییەکان کاتێکی نەگونجاویان ھەڵبژارد بۆ چوونە ناو ئەم شەڕەوە لەبەرئەوەی نەمسا سەرقاڵی ھیچ شەڕێک نەبوو لەگەڵ فەڕەنسا و ئەیتوانی ھەموو سوپاکانی بھێنێت بۆ ئەم شەڕە و زانستی سەربازی عوسمانی لاوزابوو بوو بە بەراورد بە نەمسا.

چاکسازییەکانی[دەستکاری]

سەرکەوتنی ئەزمونی سەربازی ڕووسی بوو بوو بە تەوەری گفتوگۆ لە کۆڕی گەورە وەزیرەکانی عوسمانییەکاندا، و ئەیانویست ئەو ئەزموونە بگوێزنەوە بۆ دەوڵەت و خەلیفە خۆی کاریگەر بوو بەم باسە، و ئەم رووداوە سەرەتای ئەو گۆڕانە ڕۆژئاواییە بوو کە لە دەوڵەتدا ڕوویدا دواتر و ناکۆکی بانگەوازکارەکانی بە ڕۆژئاوایی کردن و پارێزگارەکان دەستی پێکرد.

داماد ئیبراھیم پاشا ھەستا بە لێکۆڵینەوە لە پێشکەوتنی ڕۆژئاوایی، و باڵیۆزە عوسمانییەکانیان نارد بۆ ڕۆژاوا بە تایبەت نەمسا و فەڕەنسا، و ئەرکەکەیان تەنھا باڵیۆزی سیاسی نەبوو بەڵکو بۆ ناسینی ڕێگە سەربازییە نوێکان و سیاسەتی ئەورووپی و کارگە و بەدەستھاتووە شارستانییەکان بوو، و لەو عادەتە کۆمەڵایەتییە نویێانەی کە دەولەتی گرتەوە ئەوەبوو کە دەوڵەمەندەکان و خەلیفە ھەستان بە بنیاتنانی کۆشک و زیادەڕۆیی کردن لە پارەدا و دروستکردنی باخچە وەک ئەورووپا.

لە سەردەمی خەلیفە ئەحمەدی سێیەم چاپەمەنی و یەکەم ناوەندی چاپ ھاتە ئیستەنبوڵەوە، ھەروەک ئەوەی بزوتنەوەی وەرگێڕانی کتێبەکان بۆ تورکی چالاک بوو.

ھاتن بەرەو ڕۆژھەڵات[دەستکاری]

عوسمانییەکان ویستیان قەرەبووی ئەوە بکەنەوە کە لە ئەورووپادا لە دەستیانداوە، ڕوویان کردە ڕۆژھەڵات بەرەو وڵاتی فارس، ئەرمینیایان گرت و کەرەج و ئەوانی تر و سوودیان لە ناکۆکی ڕیزە ئێرانییەکان وەرگرت، و لەبەرئەوەی سوڵتان ئەیویست ئاشتی بخاتە نێوان ھەردوو لاوە، ئینکیشاری ئەیانویست شەر بەردەوام بێت، شۆڕشیان کرد و ئەم رووداوانە بە لابردنی ئەحمەدی سێیەم کۆتایی ھات.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • سایتی ئیسلام ئۆن لاین
  • میژووی دەوڵەتی عوسمانی – محەممەد فەرید بەگ
  • دەوڵەتی عوسمانی – د. عەلی سەلابی
  • دەوڵەتی عوسمانی خوێندنەوەیەکی نوێ – د. قەیس عەزاوی.

سەرچاوەکان[دەستکاری]