حەکاری (ناوچەی مێژوویی)
حەکاری (بە سوریانی: ܚܟܪܝ Ḥakkāri، یان ܗܟܪܝ Hakkāri)، ناوچەیەکی شاخاوی مێژوویی بوو کە دەکەوتە باشووری دەریاچەی وان،[١] کە بەشێک لە پارێزگاکانی مۆدێرنی حەکاری، شرنەخ، وان لە تورکیا و دھۆک لە ھەرێمی کوردستان دەگرتەوە. لە کۆتایییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا سەنجەقێک بوو لەناو ویلایەتی وانی کۆندا.
مێژوو
[دەستکاری]
ئەو ناوچەیەی لە توور عەبدینەوە تا حەکاری درێژ دەبێتەوە، زەوییەکانی نایری پێکھێنابوو کە وەک سنووری باکووری ئاشووری و سنووری ڕکابەرەکانیان لە ئورارتوو کاری دەکرد. ئاشوورییەکانی ئەم ناوچەیە مەسیحی بوون و شوێنکەوتووی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات بوون و تا ساڵی ١٩٢٤ لێرە دەژیان، کاتێک کۆتا ئاشوورییەکان کە لە کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان و ئەو کۆمەڵکوژییانەی لە ساڵی ١٩١٨دا ڕوویاندا ڕزگاریان ببوو، دەرکران. زۆربەیان دواتر ڕوویان لە دۆڵەکانی سپنە و نەھلێ لە باکووری عێراق کرد. ئەوانەی چوونە سێمێل لە کۆتاییدا لە ماوەی دەیەی ١٩٣٠ بۆ ناوچەی تل تەمەر لە سووریا کۆچیان کرد.
لە ساڵی ٩٨٠ی زایینیدا، عەزوولدەولە ھێرشێکی بۆ سەر کوردانی حەکاری نارد و گوێڕایەڵی کردن.[٢] لە ساڵی ١٠٤١ی زایینیدا، دوای شکستی ئۆغوزە تورکە داگیرکەرەکان و کۆمەڵکوژی دواتریان لە ورمێ لەلایەن ڕەوەندییەکانەوە، ئەوان بەرەو حەکاری ھەڵاتن و لەوێ وێرانیان کرد. لە کۆتاییدا لەلایەن کوردەکانەوە تێکشکان و ١٥٠٠ پیاوی ھۆزی ئۆغوز کوژران و ڕزگاربووەکانیش لەلایەن کوردەکانەوە کۆیلە کران.[٣][٤]
دوای وێرانکردنی ناوەندە شارییەکانی مێزۆپۆتامیا لەسەر دەستی تەیمووری لەنگ، سەرکردەیەکی سەربازی تورک کە لەژێر پەردەی گێڕانەوەی ئیمپراتۆریەتیی مەنگۆل کاری دەکرد و بە «شمشێری ئیسلام» ناسرابوو. داگیرکردنی بەغدا و ناوچەکە بەگشتی، بەتایبەتی وێرانکردنی تکریت، کاریگەری کردە سەر کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی کە دوای لەناوبردنی مەسیحییەکانی ناوچەکە، ئیسماعیلییەکان و موسڵمانانی سوننە و شیعە بەبێ جیاوازی لەلایەن تەیموورەوە لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٤دا، لە نزیک نەینەوا لە دێری مار مەتای پەنایان گرتبوو. ئەو چەند ڕزگاربووەی مابوونەوە پەنایان بۆ ئاشوورییەکانی حەکاری و ناوچەکانی دەوروبەری برد. ئەم ناوچەیە ھەروەھا چەندین قەشە و پاتریارکی بەرھەمھێنا چونکە جێنشینی میراتی بەکاردەھێنرا بۆ ڕێگریکردن لە ھەرەسھێنانی تەواوی کڵێساکە. تا سەدەی ١٦، ئاشوورییەکان لە زۆرێک لەو شارانە نەمان کە پێشتر تێیدا گەشەیان کردبوو، وەک تەورێز و نسێبین. سەرۆکی کڵێسای ڕۆژھەڵات تا ساڵی ١٥٥٣ لە بەغداوە بۆ مەراغە لە ورمێ گواسترایەوە.[٥]
تا دەیەی ١٥٠٠، ئاشوورییەکان لە وەشانێکی کۆنتر لە سێگۆشەی ئاشووری چڕببوونەوە، کە خاڵەکانی لە ئامەد (ڕۆژاوا) و مەراغە (ڕۆژھەڵات) بوون. کڵێسای ڕۆژھەڵات ھەندێک لە ئەندامەکانی لە چەند سەدەی دوای «فیتنەی ١٥٥٢» بۆ کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی لەدەستدا، بەتایبەتی لە ئامەد؛ بەڵام ئەوانەی لە حەکاری دەژیان، کاریگەر نەبوون بەو ناکۆکییانە تا ساڵی ١٦٩٢، کاتێک ئەسقەفە کلدانییەکەی ئامەد، شەمعوونی نۆیەمی دنخا، لە ڕۆما جیا بووەوە و گواسترایەوە بۆ قودشانیس لە حەکاری، لەوێ ھێڵی شەمعوونی بۆ جێنشینی میراتی پاتریارکی دووبارە ناساندەوە کە تا ساڵی ١٩٧٦ بەردەوام بوو.
پاتریارک شەمعوونی سێزدەھەم کورسییەکەی لە ئامەدەوە بۆ قۆچانیس گواستەوە. دوای گەڕانەوەی کۆتایی بۆ باوەڕە نەریتییەکە، پاتریارکەکانی ھێڵی شەمعوون بڕیاریاندا سەربەخۆیی خۆیان بپارێزن و دوای ئەو کاتە دوو ھێڵی سەربەخۆی پاتریارکە نەریتییەکان ھەبوون: ھێڵی باڵای ئەلیا لە ئەلقۆش و ھێڵی خوارووی شەمعوون لە قۆچانیس.[٦] ئەم دابەشبوونە جگە لەوە بەھۆی پێکھاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگە ئاشوورییە ناوخۆییەکانەوە بوو، کە بە شێوەیەکی نەریتی وەک یەکێتیی ھۆزایەتی ڕێکخرابوون و ھەر ھۆزێک لەلایەن گەورەیەکی ناوخۆییەوە («مەلیک») سەرکردایەتی دەکرا، لەکاتێکدا ھەر مەلیکێک لە کۆتاییدا ملکەچی پاتریارک بوو، کە نێوەندگیری لە نێوان ئاشوورییە مەسیحییەکان و دەسەڵاتدارانی عوسمانیدا دەکرد.[٧]
پاتریارک کە لە کڵێسای مار شەلیتا لە قودشانیس نیشتەجێ بوو، ھەم دەسەڵاتی ڕۆحی و ھەم سیاسی بەسەر ڕەعێتەکانیدا ھەبوو. بەوپێیەی قەشەکان داوایان لێدەکرا بە ڕەبەنی بمێننەوە، پاتریارکایەتی لە مامەوە بۆ برازا دەگواسترایەوە.[٥] ئەم سیستەمە بە «ناتر کورسیا» (ܢܛܪ ܟܘܪܣܝܐ «پاسەوانی تەخت») ناسرا، و تا سەدەی ١٩ ئەم سیستمە بۆ ھەموو ئەسقەفنشینەکانی حەکاری جێبەجێ کرا.[٨] ئاشوورییەکان ھاوپەیمانی ئاڵۆزیان لەگەڵ ھۆزە کوردە دراوسێیەکان و ئاغاکانی عوسمانی پێکھێنابوو، و ھەر ھۆزێک لەلایەن «مەلیک» ێکەوە (ܡܠܟ) سەرکردایەتی دەکرا کە لە کاتی شەڕدا وەک سەرکردەیەکی سەربازیش کاری دەکرد.[٩] ئاشوورییەکانی تیاری لە ٥١ گوندی جیاوازدا دەژیان و ٥٠٬٠٠٠ ئەندامیان ھەبوو - ئەمەش وای لێکردبوو کە بەھێزترین بن لە نێوان ھۆزە ئاشوورییە نیوە سەربەخۆکاندا.[١٠]
شەڕە کوردییەکان
[دەستکاری]لە سەدەی نۆزدەھەمدا، چەندین ناوەندی کوردی ڕکابەر لە ناوچەکەدا دەستیان بە دەرکەوتن کرد. میر محەممەد، میری کوردی میرنشینی سۆران، کە ناوەندەکەی لە دەوروبەری ڕەواندز بوو، توانی ڕکابەرەکانی لابدات و ناوچەیەک لە مێردینەوە تا ئازەربایجانی ئێران کۆنتڕۆڵ بکات.[١١] بەڵام لە ساڵی ١٨٣٨دا کاتێک ویستی ئاشوورییەکانی حەکاری گوێڕایەڵ بکات، لە شەڕدا شکا. عوسمانییەکان، بەھۆی ھەوڵدانیان بۆ چەسپاندنی کۆنتڕۆڵیان بەسەر ناوچەکەدا، کەوتنە شەڕێکی پڕ تێچوو لەگەڵیدا کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکەی.[١٢]
دوای ڕووخانی ڕکابەرە سەرەکییەکەی، بەدرخان بەگی بۆتان ھەوڵیدا دەسەڵاتی خۆی فراوان بکات بە لکاندنی ناوچە ئاشوورییەکان لە حەکاری.[١٣] ئەو سوودی لە درزێکی نێوان پاتریارک شەمعوونی حەڤدەیەم ئیبراھیم و نووروڵڵا بەگ، میری کوردی حەکاری وەرگرت. بەدیرخان ھاوپەیمانی لەگەڵ نووروڵڵا بەگ بەست و لە ھاوینی ساڵی ١٨٤٣دا ھێرشی کردە سەر ئاشوورییەکانی حەکاری و کۆمەڵکوژی کردن و ئەوانەشی ڕزگاریان بوو وەک کۆیلە بردن.[١٤] کۆمەڵکوژییەکی تریش لە ساڵی ١٨٤٦دا بەسەر ئاشوورییەکانی تیاری ھێنرا کە ئەوانیش لە حەکاری نیشتەجێ بوون.[١٤] زلھێزە ڕۆژاوایییەکان کە بەھۆی کۆمەڵکوژییەکانەوە نیگەران ببوون، فشاریان خستە سەر عوسمانییەکان بۆ دەستوەردان. بەدیرخان دواتر شکا و لە ساڵی ١٨٤٧دا بۆ کریت دوورخرایەوە.[١٤]
کۆنتڕۆڵی ڕاستەوخۆی عوسمانی
[دەستکاری]
ھەرچەندە ناوچەکە لە سەدەی ١٦ەوە بە ناو لەژێر کۆنتڕۆڵی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بوو، بەڵام لە ڕاستیدا لەلایەن دانیشتووانە ئاشووری و کوردەکەی و ئاغاکانیانەوە بەڕێوە دەبرا. دۆخەکە دوای حوکمی بەدرخان بەگەکان و چاکسازییەکانی تەنزیمات گۆڕا، چونکە عوسمانییەکان ئێستا توانییان کۆنتڕۆڵی تەواوی خۆیان بەبێ بەرگری فراوان بکەن، و لە ساڵی ١٨٦٨دا سەنجەقی حەکاری دروست کرا.[١٥]
کۆمەڵکوژی و کۆچکردنی بەکۆمەڵ
[دەستکاری]لە سەروبەندی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، بەڵێنی مامەڵەی تایبەت بە پاتریارک شەمعوونی نۆزدەیەم بنیامین درابوو وەک پێشبینییەک بۆ جەنگەکە.[١٦] بەڵام کەمێک دوای دەستپێکردنی جەنگ، نیشتەجێگا ئاشووری و ئەرمەنییەکانی باکووری حەکاری لەلایەن ھێزە ناڕێکە کوردەکانی ھاوپەیمانی سوپای عوسمانی لە کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکاندا ھێرشیان کرایە سەر و تاڵان کران.[١٧][١٨] کەسانی تر بە زۆر بردرانە ناو لیواکانی کار و دواتر لەسێدارە دران.[١٩]
خاڵی وەرچەرخان ئەو کاتە بوو کە برای پاتریارک لە کاتی خوێندنی لە ئەستەمبوڵ بە دیل گیرا. عوسمانییەکان داوای بێلایەنی ئاشوورییەکانیان کرد و وەک ئاگادارکردنەوەیەک ئەو پیاوەیان لەسێدارە دا.[٢٠][٢١] لە بەرامبەردا، پاتریارک لە ١٠ی نیسانی ١٩١٥دا شەڕی دژی عوسمانییەکان ڕاگەیاند.[٢٠]
ئاشوورییەکان دەستبەجێ لەلایەن ھێزە ناڕێکە کوردەکانەوە کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پشتگیری دەکران، ھێرشیان کرایە سەر، کە زۆربەی ئاشوورییەکانی حەکارییان بەرەو لووتکەی چیاکان ڕاونا، چونکە ئەوانەی لە گوندەکانیاندا مابوونەوە کوژران.[٢٠] شەمعوون بنیامین توانی بەبێ ئەوەی ھەستی پێ بکرێت بچێتە ورمێ، کە لەو کاتەدا لەژێر کۆنتڕۆڵی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیادا بوو، و ھەوڵیدا قەناعەتیان پێ بکات کە ھێزێکی فریاگوزاری بۆ ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان بنێرن.[٢٠] کاتێک ڕووسەکان وەڵامیان دایەوە کە داواکارییەکە نالۆژیکییە، ئەو گەڕایەوە حەکاری و ٥٠٬٠٠٠ ئاشووری ڕزگاربووی لە ڕێگەی چیاکانەوە بەرەو شوێنی سەلامەت لە ورمێ برد.[٢٠] ھەزاران کەس لە کاتی ئەم ڕێپێوانەدا بەھۆی سەرما و برسییەتییەوە گیانیان لەدەستدا.[٢٠]
دوای جەنگی جیھانیی یەکەم
[دەستکاری]لە کاتی کۆنفرانسەکانی ئاشتی لە پاریس لە ساڵی ١٩١٩دا، ئاشوورییەکان داوای دەوڵەتێکیان لە ئامەد و باکووری مێزۆپۆتامیا لە عێراق کرد؛ کەسانی تر داوای پارێزگاری بەریتانیایان بۆ باکووری مێزۆپۆتامیا، باکووری مووسڵ و ورمێ کرد.[٢٢] ئاشوورییەکان ھەوڵیاندا ناوچەکە وەربگرنەوە، بەڵام تورک و کوردەکان دژایەتی ئارەزووی ئەوانیان کرد بۆ وەرگرتنەوەی زەوییە باوباپیرانییەکانیان لە حەکاری، و ھەوڵێکی ئاغا پترۆس بۆ داگیرکردنی ناوچەکە شکستی ھێنا. لە ساڵی ١٩٢٤دا، دوای ڕاپەڕینێک، تورکیا بە فەرمی باکووری حەکاری داگیر کرد و کۆتا دانیشتووانە مەسیحییەکانی کە ھێشتا لە ناوچەکەدا مابوون دەرکرد،[٢٣] تەنھا گوندی گەزناخ نەبێت کە بەھۆی ھاوپەیمانییە کوردییەکان و گۆڕینی باوەڕیان بۆ کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی لە دوورخستنەوە ڕزگاری بوو. ئاشوورییەکان تا ئێستاش لە ناوچەی باشووری حەکاری لە بەرواری، کە ئێستا لەسەر سنووری تورکیا و عێراقە، و لە دۆڵەکانی سپنە و نەھلێ لە ناوچەی نۆھەدرای پارێزگای دھۆک دەژین.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Aboona 2008، لاپەڕە 2
- ↑ Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936. BRILL. p. 1137. ISBN 978-90-04-09790-2
- ↑ Peacock, Andrew (2017). "Rawwadids". Encyclopædia Iranica, online edition. New York.
- ↑ Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936. BRILL. p. 1138. ISBN 978-90-04-09790-2
- 1 2 Alexander 1994، لاپەڕە 36
- ↑ Murre van den Berg 1999a، لاپەڕە ٢٣٥–٢٦٤.
- ↑ Wigram 1914.
- ↑ Wilmshurst 2000، لاپەڕە 277
- ↑ Aboona 2008، لاپەڕە 35
- ↑ Khan، Geoffrey (٢٠٠٨). Neo-Aramaic dialect studies. Gorgias Press. لاپەڕە ٣٩. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٣٣-٤٢٣-٩. OCLC ٨٦٢١٣٩٣٠٤.
- ↑ Aboona 2008، لاپەڕە 173
- ↑ Aboona 2008، لاپەڕە 174
- ↑ Aboona 2008، لاپەڕە 179
- 1 2 3 McDowall 2000، لاپەڕە 47
- ↑ Aboona 2008، لاپەڕە 3
- ↑ Stafford 2006، لاپەڕە 23
- ↑ Stafford 2006، لاپەڕە 24
- ↑ Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 134
- ↑ Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 136
- 1 2 3 4 5 6 Stafford 2006، لاپەڕە 25
- ↑ Yusuf، Malik. «The Assyrian Tragedy». www.aina.org. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Nisan 2002، لاپەڕە 187
- ↑ Nisan 2002، لاپەڕە 188
