ئەمریکاکان

ئەمریکاکان
بەشێکە لە	Earth's surface، زەوی
ناونراوە لەدوای	ئامێریگۆ ڤێسپوچی، Darien Gap
Named by	Matthias Ringmann، Martin Waldseemüller
پۆتانی شوێن	١٩°٠′٠″N ٩٦°٠′٠″W
Coordinates of easternmost point	٧°٩′٢٠″S ٣٤°٤٧′٣٥″W
Coordinates of northernmost point	٨٣°٦′٤١″N ٦٩°٥٧′٣٠″W
Coordinates of southernmost point	٥٦°٣٢′١٨″S ٦٨°٤٣′١٢″W
Coordinates of westernmost point	٥٢°٥٥′١٦″N ١٧٢°٢٦′١٣″E
بەرزترین خاڵ	ئەکۆنکاگوا
نزمترین خاڵ	Laguna del Carbón
دانیشتووان	١٬٠٥٥٬٣٨٥٬٤٤١
لێکۆڵینەوە لەلایەن	Americanism
زانا	کریستۆفەر کۆڵومبس، نرخی نەزانراو
کاتی دۆزینەوە	١٢ی تشرینی یەکەمی ١٤٩٢
ڕووبەر	٤٢٬٥٤٩٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە
جوگرافیای ئەم بابەتە	geography of the Americas
ئابووری بابەت	economy of the Americas
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئەمریکاکان (بە ئینگلیزی: Americas، America) بە وشکاییەکانی نیوەگۆی ڕۆژاوای زەوین دەگوترێت کە بریتین لە ئامریکای باکوور و ئامریکای باشوور لەگەڵ ناوچەکان و دوورگەکانی سەر بەر ئە دوو کیشوەرە. ئامریکاکان بەشێکی گەورە لە جیھانی نوێ پێکدەھێنن.

مێژوو

نەخشەیەکی ڕامیاریی ھەردوو ئەمریکا کە خاوەنی مەودایەک لە پێشبینیی یەکسانە و لەلایەن دەزگای ھەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکاوە دەرکراوە

نیشتەجێبوون

تا ئەم دواییانە تیۆریی نیشتەجێبوون باو بوو کە دەیگوت کۆچبەرە سەرەتایییەکانی ھیندییەکانی پالێو لە ڕێگەی پردی وشکانیی بێرینجیا کە لە نێوان ئەو شوێنەی ئێستا بە ڕۆژھەڵاتی سیبیریا و ئالاسکا ناسراوە گواستراونەتەوە لە نێوان ١٧،٠٠٠–٤٠،٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر، کاتێک ئاستی ڕووی دەریا بە شێوەیەکی بەرچاو نزم بوو بەھۆی سەردەمی بەستەڵەکی چوارەم. وا بڕوا دەکرێت ئەم خەڵکە شوێن ڕانی ئاژەڵە گەورەکانی سەردەمی بەستەڵەک کە ئێستا لەناوچوون کەوتبێتن، لە درێژاییی ئەو ڕێڕەوانەی بێ بەستەڵەک بوون و لە نێوان پەڕە بەستەڵەکەکانی لۆرێنتاید و کۆردیلاری درێژ دەبوونەوە. ڕێگەیەکی تری ئەگەری ئەوەیە یان بە پێ یان بە بەکارھێنانی بەلەمە سەرەتایییەکان، کە تێیدا بەرەو خوارەوە بە ئاڕاستەی کەناراوەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی زەریای ھێمن بەرەو ئەمریکای باشوور کۆچیان کردبێت. بەڵگەکانی ئەم گواستنەوەی کۆتایییە بەھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ڕووی دەریا بە سەدان مەتر دوای دوایین سەردەمی بەستەڵەک شاردرانەوە.

ئەو کەمە ھاوڕایییەی تا ئێستا بەدی ھاتووە ئەوەیە کە بنەچە لە ئاسیای ناوەندییەوەیە، لەگەڵ نیشتەجێبوونی فراوانی ئەمریکاکان لە کۆتاییی دوایین سەردەمی بەستەڵەک، یان بە دیاریکراوی ئەوەی بە ئەوپەڕی بەستەڵەکی درەنگ ناسراوە، نزیکەی ١٦،٠٠٠–١٣،٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر.

لە ئەمریکا دوو شۆڕشی سەربەخۆ لە شۆڕشە نیۆلیتیکییەکان ڕوویان دا کە یەکێکیان لە میسۆ- ئەمریکا (ئەمریکای ناوەڕاست) بوو، نزیکەی ١٠،٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر. و لە ناوچەی ئەندێز لە ئەمریکای باشوور نزیکەی ٥،٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر، و زمانی سەرەکیی گرووپی ھیندییە سوورەکان پێکھات.

داگیرکاریی ئەورووپی بۆ سەر ئەمریکاکان

کریستۆفەر کۆڵۆمبس دەست بەسەر دوورگەی «جواناھانی»دا دەگرێت

لە کاتی گەیشتنی کریستۆفەر کۆڵۆمبسەوە، نەخۆشیی نوێ وەک کۆڵەکە (کۆڵەکەیی) ھاتنە ناوەوە و بووە کارەساتێکی دیمۆگرافی، کە ھەندێک توێژەر دەڵێن ڕێژەی مردن یەکسان بووە بە ٩٣٪ی کۆی دانیشتووان. لەم چوارچێوەیەدا، ھەندێک لە ئیمپراتۆرییەتە ئەورووپییەکان بەشێک لە قاڕەکەیان داگیر کرد کە ئەو کەلتوور و شارستانییەتانەی دەگرتەوە کە پێشتر دامەزرابوون. ئیسپانیا ئیمپراتۆرییەتەکانی ئازتێک و ئینکای مەزنی تێکشکاند و ئیمپراتۆریەتەکەی لە درێژاییی تەواوی کەناراوەکانی زەریای ھێمن و ھەروەھا ڕیۆ دی لا پلاتا دامەزراند، لە کاتێکدا داگیرکاریی کەناراوە پورتوگالییەکان ئەوە بوو کە ئێستا بە بەڕازیل ناسراوە. فەڕەنسا داگیرگەکانی خۆی لە کەناراوەکانی ئەتڵەسی لە باکووری کەنەدا تا بەڕازیل دامەزراند. پاشان شانشینی یەکگرتوو داگیرگەکانی خۆی لە کەناری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باکوور و ھەندێک بەشی کەناراوەکانی دەریای کارایبی دامەزراند. ھۆڵەندا و دانمارک داگیرگەیان لەسەر دوورگە بچووکەکانی دەریای کارایبی دامەزراند و لە کۆتاییدا ڕووسیا ناوچەی ئالاسکای داگیر کرد. کۆمەڵەی یەسووعییەکان شارەکانیان بۆ نێردراوەکان لە کەنار ڕووباری پارانا ڕێک خست، کە تەنھا قەشەکان و ھیندییە گوارانییەکانی تێدا نیشتەجێ بوون و تەنھا زمانی گوارانییان بەکاردەھێنا، لەگەڵ خۆبەڕێوەبەرییەکی گەورە، و وەک دەوڵەتێک لە ناو ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانیدا دادەنرا.

مژدەدەر جاک مارکێت و ھیندییە ئەمریکییەکان لە درێژاییی ڕووباری میسیسیپی.

کۆچبەرە ئەورووپییە سەرەتایییەکان ھەندێک جار بەشێک بوون لەو ھەوڵانەی دەوڵەتەکان سپۆنسەریان دەکردن بۆ دۆزینەوەی داگیرگەکان لە ئەمریکاکان. کۆچکردن بۆ ئەمریکاکان بەردەوام بوو، کە تێیدا خەڵک یان بۆ ڕاکردن لە چەوسانەوەی ئایینی یان بۆ گەڕان بەدوای دەرفەتی کاردا ڕوویان تێ دەکرد. ملیۆنان کەس بە زۆر بۆ ئەمریکاکان گواسترانەوە وەک کۆیلە یان زیندانی یان خزمەتکاری گرێبەستکراو.

داگیرکاریی ئەورووپی لە شوێنە جیاجیاکانی قاڕەکەدا ڕەت دەکرایەوە. گەلە ڕەسەنەکان بە سەرکەوتوویی بەرەنگاری چەندین ھێرشی ئەورووپییەکان بوونەوە لەسەر زەوییە فراوانەکان، و تا کۆتاییی سەدەی ١٩ کۆنترۆڵیان کردبوو. ھەریەکە لە ئارۆکانیا، پاتاگۆنیا، پامپاس، ماتۆ گرۆسۆ، ئامازۆن و دەشتە گەورەکانی ڕۆژئاوای ئەمریکای باکوور لەژێر کۆنترۆڵی گەلانی وەک ماپۆچی، پویڵش، «ڕانکۆل»، «گەلی ڤیتشی»، «گەلی تۆبا»، و ئامازۆن، ئالگۆنکوین، «ئۆبی»، کۆمانچی (ھۆز)، ئیسکیمۆ، و ئەوانی تر مانەوە.

ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان. ڕێگەی بۆ کۆتاییی داگیرکاری کردەوە

ھەروەھا لە ئەمریکای باشوور کۆمارەکانی خاوەن بنەچەی ئەفریقی کە لە کۆیلایەتیی پورتوگالی ڕایان کردبوو، وەک «کیلۆمبۆ پالماریس» یان «کیلۆمبۆ مکاکۆ دی» زاڵ بوون.

دوای سێ سەدە لە حوکمی داگیرکاری، گەلی ئەمریکی سەربەخۆییی خۆیان ڕاگەیاند و دەستیان کرد بە داواکردنی مافی خۆیان بۆ ڕێکخستنی خۆیان وەک دەوڵەتە نەتەوەیییەکان، و ڕووبەڕووبوونەوەی ھێزە سەربازییە ئەورووپییەکان، کە ئەمەش پڕۆسەی جیھانیی بۆ کۆتاییھێنان بە داگیرکاری کردەوە. یەکەم کەس کە ئەوەی کرد داگیرگە سێزدە بەریتانییەکە بوو لە ڕێگەی شۆڕشی ئەمریکاوە کە دوای ئەوە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٧٧٦ لەدایک بوو، و کۆمەڵگەیەکی نوێ لەسەر بنەمای چەمکە ڕامیارییە نوێگەرییەکان وەک سەربەخۆیی، دەستوور، فیدراڵیزم و مافەکانی مرۆڤ ڕێک خرا.

کۆیلە ئەفریقییەکان لە ھایتی لە دژی داگیرکەرە فەڕەنسییەکان لە ساڵی ١٨٠٤ ڕاپەڕین و سەربەخۆییی ئەم وڵاتەیان ڕای گەیاند و یەکەم دەوڵەتی مۆدێرنیان بە حوکمی ئەفریقی دامەزراند.

ئەو گەلانەی کە لەژێر حوکمی ئیسپانیادا بوون لە ساڵی ١٨٠٩دا جەنگی سەربەخۆییی ئیسپانی-ئەمریکییان لەسەر ئاستی قاڕەکە ڕێبەری کرد، کە دواتر بووە ھۆی پڕۆسەی ئاڵۆز، و چەندین دەوڵەت دەرکەوتن وەک:

ئەرژەنتین بۆلیڤیا کۆڵۆمبیا کۆستاریکا چیلی

ئێکوادۆر ئێلسالڤادۆر گواتیمالا ھۆندووراس مەکسیک

نیکاراگوا پاراگوای پێروو ئوروگوای ڤێنیزوێلا

و لە ساڵانی ١٨٤٤ و ١٨٩٨ پڕۆسەی سەربەخۆیی بۆ کۆماری دۆمینیکان و کۆبا بە ڕیزبەندی تەواو بوون.

لە ساڵی ١٨١٦ دەوڵەتێکی سەربەخۆی گەورە لە ئەمریکای باشوور پێکھات، بە ناوی کۆڵۆمبیای مەزن، کە ھەندێک زەوی ئەمڕۆی وەک پەنەما، کۆڵۆمبیا، ڤێنیزوێلا و ئێکوادۆر و بەشێک لە بەڕازیل، کۆستاریکا، گویانا، ھۆندووراس، نیکاراگوا و پێرووی دەگرتەوە. ئەم کۆمارە لە ساڵی ١٨٣٠دا ھەڵوەشایەوە.

لە ساڵی ١٨٢٢دا بەڕازیل وەک سیستمێکی پاشایەتیی سەربەخۆ ڕێک خرا، و بوو بە ئیمپراتۆریەتیی بەڕازیل بۆ ھەڵوەشاندنەوەی شانشینی یەکگرتووی پورتوگال، بەڕازیل و ڕۆژاوا، تا ساڵی ١٨٨٩ کاتێک سیستمی پاشایەتی ھەڵوەشایەوە بۆ دامەزراندنی کۆمار. لە لایەکی ترەوە، لە ساڵی ١٨٦٧دا ھەریەکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەریتانیا دانوستانیان کرد بۆ پڕۆسەی سەربەخۆیی لەگەڵ سەپاندنی سنووردارکردن بەسەر کەنەدادا، کە لە ماوەی سەدەی ٢٠دا یەکگرتوو بوو.

لە ھەمان کاتدا، سورینام لە ھۆڵەندا و گویانا لە شانشینی یەکگرتوو سەربەخۆ بوون. لە ئێستادا، ھێشتا چەندین دەوڵەت و ھەرێم لەژێر حوکمی داگیرکاریی بەریتانی، فەڕەنسی، ھۆڵەندی و دانمارکیدا ماونەتەوە.

دوای ڕزگاربوونی دەوڵەتە ئەمریکییەکان شوێن گەشەکردنێکی جیاواز لە نێوان خۆیاندا کەوتن. لە ماوەی سەدەی ١٩دا ویلایەتە یەکگرتووەکان خۆی وەک ھێزێکی جیھانی دامەزراند و جێگەی ئەورووپای وەک ھێزی باڵادەست لە ناوچەکەدا گرتەوە.

سەدەی ٢٠ گەواھیدەری زیادبوونی جیاوازیی گەشەکردنی ئەمریکا بوو بۆ تەواوی قاڕەکە. بەم شێوەیە، لە کاتێکدا ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو بە زلھێزێکی جیھانی لە ناوەڕاستی سەدەکەدا، ئەمریکای لاتین و ناوچەی کارایبی وەک گەورەترین ناوچەی جیھان لە نایەکسانیی کۆمەڵایەتیدا دامەزران، وەک لە ھایتی یان بۆلیڤیا، کە نزمترین ڕێژەی ئاستی گەشەپێدانیان لە جیھاندا تۆمار کرد.

لە نێوان گرینگترین ڕووداوە ڕامیارییەکان لە مێژووی ئەمریکادا شۆڕشی مەکسیک (١٩١٠–١٩١٧)، جەنگی سارد (١٩٤٥–١٩٩١) کە تێیدا لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێتیی سۆڤیەتدا بوو و بووە ھۆی زنجیرەیەک لە دکتاتۆرییەکان لە ئەمریکای لاتین، و شۆڕشی کۆبا (١٩٥٩). لە دوو دەیەی ١٩٦٠ و ١٩٧٠دا ڕۆک ئەند ڕۆڵ وەک ئەنجامی تێکەڵبوونی کەلتووری ئەمریکیی ئەفریقی و بڵاوبوونەوەی جیھانیی دەرکەوت، و دەرکەوتنی بزووتنەوەی گەنجانی توندڕەو، بووە ھۆی گۆڕانکارییەکی کەلتووریی قووڵ. لە سەرەتای ١٩٨٠دا کۆمپانیاکان، زانکۆکان و داھێنانە تەکنەلۆژییەکان کە لە وادی سیلیکۆن لە کالیفۆرنیا بەرھەم دەھاتن چڕ بوونەوە، و ناوچەکە بووە خاڵێکی سەرەکی بۆ کۆمەڵگەی زانیارییەکان.

لە کۆتاییی سەدەی ١٩وە دەوڵەتە ئەمریکییەکان ھەوڵیان داوە بۆ پێکھێنانی یەکێتییەکی «نەتەوەیی-ئەمریکی» کە بووە ھۆی دامەزراندنی ڕێکخراوی دەوڵەتە ئەمریکییەکان لە ساڵی ١٩٤٨دا. جگە لەوەش، لە کۆتاییی سەدەی ٢٠وە دەوڵەتە ئەمریکییەکان ھەوڵەکانیان چڕ کردووەتەوە بۆ تێکەڵکردنی ھەرێمە لاوەکییەکان لە دۆخی جیاوازدا، وەک یەکێتیی دەوڵەتەکانی ئەمریکای باشوور (Unasur)، بازاڕی ھاوبەشی باشوور (مێرکۆسۆر - Mercosur)، کۆمەڵەی دەوڵەتانی ئەندێز (CAN)، سیستمی یەکگرتنی ئەمریکای ناوەڕاست (SICA)، ھاوپەیمانیی بۆلیڤاری بۆ گەلانی ئەمریکای ئێمە (ALBA) و کۆمەڵەی کارایبی (CARICOM).