ئۆقیانووسی ئەتلانتیک
| ئۆقیانووسی ئەتلانتیک | |
|---|---|
 | |
| بەشێکە لە | World Ocean، زەوی |
| Tributary | Una River، Una River (Una, Bahia)، ئەمازۆن |
| ناونراوە لەدوای | Atlas |
| ناسناوی خەڵک | Atlantic |
| وڵات | بێ نرخ |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ئاوە نێونەتەوەیییەکان |
| پۆتانی شوێن | ٠°٠′٠″N ٣٠°٠′٠″W |
| نزمترین خاڵ | Milwaukee Deep |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٠ مەتر |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | Baetic Depression، باکووری ئەفریقا، ئۆقیانووسی ھیند |
| بەستراوە بە | Atlantic Continental Shelf |
| ڕووبەر | ١٠٦٬٤٦٠٬٠٠٠±١٠٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
 | |
ئۆقیانووسی ئەتلانتیک یان زەریای ئەتڵەسی دووەمین ئۆقیانووسی گەورەی جیھانە، بە ڕووبەری ١٠٦٬٤٦٠٬٠٠٠ کم٢. ئەم ئۆقیانووسە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی ڕووی زەوی داپۆشیوە.[١]
ناوەکان
[دەستکاری]
کۆنترین ئاماژە ناسراوەکان بۆ دەریای «ئەتڵەسی» لەلایەن ستێسیخۆرۆسەوە لە ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی پێش زایین ھاتووە (Sch. A. R. 1. 211):[٢] ئاتلانتیکۆی پێلاگێی (یۆنانیی کۆن: Ἀτλαντικῷ πελάγει، «دەریای ئەتڵەسی»، بەپێی ڕەگ و بنەچە. «دەریای ئەتڵەس») و لە «مێژووەکان»ی ھێرۆدۆت لە دەوروبەری ٤٥٠ی پێش زایین (Hdt. 1.202.4): ئاتلانتیس تالاسا (بە یۆنانیی کۆن: Ἀτλαντὶς θάλασσα، «دەریای ئەتڵەس» یان «دەریای ئەتڵەسی»[٣])، کە تێیدا ناوەکە ئاماژەیە بۆ «دەریای پشت کۆڵەکەکانی ھێرکولێس» (تەنگاوەبەری جەبەل تاریق)، لە پشت چیاکانی ئەتڵەس لە مەغریب و لە کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا.[٤] لەم بەکارھێنانانەدا، ناوەکە ئاماژەیە بۆ ئەتڵەس، ئەو تایتانەی لە ئەفسانەی یۆنانیدا کە پشتگیریی ئاسمانەکانی دەکرد و دواتر وەک وێنەی بەرگی نەخشە و ئەتڵەسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەرکەوت.[٤]
دەریاوانە یۆنانییە کۆنەکانی سەرەتا بڕوایان وابوو کە ئەتڵەسی بەشێکە لە ئۆقیانووس، ئەو دەریا یان ڕووبارە گەورەیەی کە دەوری ھەموو وشکانییەکانی داوە، کە لە وێژەی ئەفسانەیی یۆنانی کۆندا وەک «ئیلیادە» و «ئۆدیسە» ئاماژەی پێ کراوە.[٥] ئەمە بە پێچەوانەی ئەو دەریا داخراوانە بوو کە یۆنانییەکان باش دەیانناسی، وەک دەریای ناوەڕاست و دەریای ڕەش.[٦] بڕوا وابوو کە ئۆقیانووسە گەورەکە بە دەوری ئەفریقادا درێژ دەبێتەوە، ئەمەش بووە ھۆی پەیدابوونی زاراوەی «ئۆقیانووسی ئەسیوپی»، کە لە حەبەشەی کۆنەوە وەرگیراوە، و تا ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەم بۆ باشووری ئەتڵەسی بەکار دەھێنرا.[٧]
لە کاتی سەردەمی دۆزینەوەدا، ئەتڵەسی لای نەخشەکێشە ئینگلیزەکان بە «ئۆقیانووسی گەورەی ڕۆژاوا»ش ناسرابوو.[٨]
«حەوزەکە» (The pond) زاراوەیەکی گاڵتەئامێزە و زۆرجار لەلایەن ئاخێوەرانی بەریتانی و ئەمریکییەوە بۆ ئاماژەدان بە باکووری ئۆقیانووسی ئەتڵەسی بەکار دەھێنرێت (نموونەیەکە لە مێیۆسیس، کەمکردنەوەی بێبەھایانە). زۆربەی کات لە کاتی ئاماژەدان بە ڕووداو یان بارودۆخەکانی «ئەم لای حەوزەکە» یان «ئەو لای حەوزەکە» یان «ئەو سەری حەوزەکە» بەکار دەھێنرێت، کە جەخت لەسەر پەیوەندی و دابەشبوونی نێوان بەریتانیا و داگیرگەکانی پێشووی دەکاتەوە، نەک بۆ وتووێژکردن لەسەر خودی ئۆقیانووسەکە.[٩] مێژووی زاراوەکە بۆ ساڵی ١٦٤٠ دەگەڕێتەوە، بۆ یەکەمجار لە نامیلکەیەکدا دەرکەوتووە کە لە سەردەمی دەسەڵاتی چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرادا بڵاوکراوەتەوە، و لە ساڵی ١٨٦٩ لە پەرتووکی «تێبینییە مێژووییەکانی ڕووداوەکان کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەردەمی چارڵزی یەکەمدا ڕوویان داوە»ی نیحمیا واڵینگتۆن دووبارە بڵاوکراوەتەوە، کە تێیدا «حەوزە گەورەکە» بۆ ئاماژەدان بە ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لەلایەن فرانسیس ویندێبانک، پایەی سکرتێری دەوڵەتی چارڵزی یەکەم بەکار ھاتووە.[١٠][١١][١٢]
جوگرافیا و تووپۆگرافیا
[دەستکاری]
وەک پێشتر ئاماژەی پێ درا، ئۆقیانووسی ئەتڵەسی نزیکەی ٢٢٪ی ڕووی زەوی دادەپۆشێت، و لە ڕووی قەبارەوە دوای ئۆقیانووسی ھێمن لە پلەی دووەمدایە. لەگەڵ دەریا ھاوسێکانیدا، ڕووبەری گشتییەکەی دەگاتە نزیکەی ١٠٦,٤٠٠,٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤١,١٠٠,٠٠٠ میلی چوارگۆشە)؛ بەبێ ئەوانە، ڕووبەرەکەی ٨٢,٤٠٠,٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (٣١,٨٠٠,٠٠٠ میلی چوارگۆشە). قەبارەی ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لەگەڵ دەریا ھاوسێکانیدا دەگاتە ٣٥٤,٧٠٠,٠٠٠ کیلۆمەتری سێجا (٨٥,١٠٠,٠٠٠ میلی سێجا) و بەبێ ئەوانە ٣٢٣,٦٠٠,٠٠٠ کیلۆمەتری سێجا (٧٧,٦٤٠,٠٠٠ میلی سێجا).
سەبارەت بە تێکڕای قووڵیی ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لەگەڵ دەریا ھاوسێکانیدا دەگاتە ٣,٣٣٩ مەتر (١٠,٩٥٥ پێ)؛ بەبێ ئەوانە ٣,٩٢٦ مەترە (١٢,٨٨١ پێ). قووڵترین خاڵی دەگاتە ٨,٦٠٥ مەتر (٢٨,٢٣٢ پێ)، لە خەندەقی پۆرتۆ ڕیکۆ. پانیی ئۆقیانووسی ئەتڵەسی دەگۆڕێت لە نێوان ٢,٨٤٨ کیلۆمەتر (١,٧٧٠ میل) لە نێوان بەڕازیل و سیەرالیۆن بۆ زیاتر لە ٦,٤٠٠ کیلۆمەتر (٤,٠٠٠ میل) لە باشووردا.
بەزۆری سەھۆڵی دەریایی ڕووی دەریای لابرادۆر لە تەنگاوەبەری دانمارک و دەریای باڵتیک لە مانگی تشرینی یەکەمەوە تا حوزەیران دادەپۆشێت. شەپۆلە بازنەیییەکانی ئۆقیانووس بۆ ئاوە گەرمەکان بە ئاراستەی میلی کاتژمێر لە باکووری ئەتڵەسی دەردەکەون، و شەپۆلە بازنەیییەکانی ئۆقیانووس بۆ ئاوە گەرمەکان بە پێچەوانەی ئاراستەی میلی کاتژمێر لە باشووری ئۆقیانووسی ئەتڵەسیدا دەردەکەون. بەرزایییەکانی ناوەڕاستی ئەتڵەسی وەک تەوەرێکی ناڕێکی نێوان باکوور و باشووری تەواوی حەوزی ئۆقیانووسی ئەتڵەسی دادەنرێت، کە بۆ یەکەمجار لەلایەن گەشتی چاڵنجەرەوە دۆزرایەوە کە زاڵ بوو بەسەر زانستەکانی بنکەی ئۆقیانووسدا. بە چالاکیی گڕکانەیی پێکھاتووە و ھەروەھا بنکەی ئۆقیانووس و ئەو دوورگانەی لەسەریەتی دروست کردووە.
ئۆقیانووسی ئەتڵەسی کەناراوێکی ناڕێک و پێچاوپێچی ھەیە بەھۆی زۆریی کەنداو و دەریاکانەوە. وەک نموونە دەریای نەرویژ، دەریای باڵتیک، دەریای باکوور، دەریای لابرادۆر، دەریای ڕەش، کەنداوی سانت لۆرێنس، کەنداوی فاندی، کەنداوی مەین، دەریای ناوەڕاست، کەنداوی مەکسیک و دەریای کارائیب.
ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ئەمریکای باکوور و باشوور ھاوسنوورە. لە ڕێگەی تەنگاوەبەری دانمارک، دەریای گرینلاند، دەریای نەرویژ و دەریای بارێنتسەوە بە ئۆقیانووسی بەستووی باکوورەوە دەبەسترێتەوە. لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ ئەورووپا، تەنگاوەبەری جەبەل تاریق (کە تێیدا بە دەریای ناوەڕاست دەبەسترێتەوە - کە یەکێکە لە دەریا پەراوێزییەکانی—و دوای ئەویش دەریای ڕەش) و ئەفریقا ھاوسنوورە.
لە باشووری ڕۆژھەڵاتدا، ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لەگەڵ ئۆقیانووسی ھیندی لە ھێڵی درێژی ٢٠ پلەی ڕۆژھەڵات تێکەڵ دەبێت، کە لە باشووری سەری ئاگولاسەوە بۆ کیشوەری جەمسەری باشوور درێژ دەبێتەوە. ھەندێک لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەرەو باشوور تا کیشوەری جەمسەری باشوور درێژ دەبێتەوە، و ھەندێکی تریش ئاماژە بەوە دەکەن کە سنوورەکەی لە ھێڵی پانی ٦٠ پلەی ھاوتەریب لەگەڵ ئۆقیانووسی باشوورە.[١٣]
لە باشووری ڕۆژاوادا ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لە ڕێگەی ڕێڕەوی درەیکەوە بە ئۆقیانووسی ھێمنەوە دەبەسترێتەوە، ھەروەھا کەناڵی پەنەما (کە دەستکردە) ئۆقیانووسی ئەتڵەسی بە ئۆقیانووسی ھێمنەوە دەبەستێتەوە. جگە لە ھەموو ئەوانەی باسکران، چەندین پانتاییی ئاوی گەورە ھەن کە لە تەنیشت ئۆقیانووسی ئەتڵەسیدان وەک دەریای کارائیب، کەنداوی مەکسیک، کەنداوی ھەدسن، ئۆقیانووسی بەستووی باکوور، دەریای ناوەڕاست، دەریای باکوور، دەریای باڵتیک و دەریای کێلتی.
کەشووھەوا
[دەستکاری]
کەشووھەوا کاریگەر دەبێت بە پلەی گەرمیی ئاوە ڕووکەشییەکان و تەوژمە ئاوییەکان و ھەروەھا باکان. کەشووھەوای دەریایی مامناوەندترە و کەمتر کاریگەر دەبێت بە گۆڕانکارییە وەرزییەکان لە کەشووھەوای وشکانی بەھۆی توانای گەرمیی گەورەی کۆکراوەی ئۆقیانووسەکان. بارانبارین لە زانیارییەکانی کەشووھەوای کەناراوەکان نزیکە و ھەروەھا پلەی گەرمیی ھەوا لە پلەی گەرمیی ئاوەکان نزیکە.
ئۆقیانووسەکان سەرچاوەی سەرەکیی شێی بەرگەھەوان کە لە ڕێگەی بەھەڵمبوونەوە بەدەست دەھێنرێت، و ناوچە کەشووھەوایییەکان بەپێی جیاوازیی ھێڵی پانی دەگۆڕێن، بە شێوەیەک ناوچە گەرمترەکان لە ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لە باکووری ھێڵی کەمەرەیی درێژ دەبنەوە، و ناوچە ساردترەکان لە ھێڵە پانییە بەرزەکاندان، لەگەڵ ساردبوونی ئەو ناوچانەی بەرانبەر ئەو ناوچانەن کە سەھۆڵی دەریایی دایپۆشیون. تەوژمەکانی ئۆقیانووس کاریگەرییان لەسەر کەشووھەوا دەبێت لە ڕێگەی گواستنەوەی ئاوە گەرم و ساردەکان بۆ ناوچەکانی تر. ئەو زەوییانەی لە تەنیشتیانن کاریگەر دەبن بەو بایانەی کە سارد بوونەتەوە یان گەرم بوون لە کاتی ھەڵکردنیان بەسەر ئەم تەوژمانەدا.
بەھۆی تەوژمی کەنداو و درێژبوونەوەی بەرەو باکووری ئەورووپا و ڕێڕەوی باکووری ئەتڵەسی بۆ نموونە پلەی گەرمیی بەرگەھەوای دوورگەکانی بەریتانیا و باکووری ڕۆژاوای ئەورووپا زیاد دەکات، و تەوژمە ئاوە ساردەکان دەبنە ھۆی تەمومژی چڕ لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی کەنەدا (گراند بانکس لە ناوچەی نیوفاونلاند) و کەناراوەکانی باکووری ڕۆژاوای ئەفریقا. بە گشتی باکان شێی ھەوا بۆ وشکانی دەگوازنەوە.
گەردەلوولە خولگەیییەکان لە دەرەوەی کەناراوەکانی ئەفریقا لە نزیک کەیپ ڤێرد دروست دەبن و بەرەو ڕۆژاوا بەرەو دەریای کارائیب دەجووڵێن، گەردەلوولەکان لە مانگەکانی ئایار–کانوونی یەکەمدا ڕوو دەدەن بەڵام لە ئاب–تشرینی دووەمدا باوترن. زریانە بروسکەدارەکان لە باکووری ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لە وەرزی زستاندا زۆر دەبن، ئەمەش وادەکات زۆربەی گەشتە دەریایییەکان قورس و مەترسیدار بن.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Dodge, John Vilas, (25 Sept. 1909–23 April 1991), Senior Editorial Consultant, Encyclopædia Britannica, since 1972; Chairman, Board of Editors, Encyclopædia Britannica Publishers, since 1977»، Who Was Who، Oxford University Press، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧، لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە
- ↑ Mangas، Julio؛ Plácido، Domingo؛ Elícegui، Elvira Gangutia؛ Rodríguez Somolinos، Helena (١٩٩٨). La Península Ibérica en los autores griegos: de Homero a Platón – SLG / (Sch. A. R. 1. 211). Editorial Complutense.
- ↑ «Ἀτلانتیس، DGE Diccionario Griego-Español». dge.cchs.csic.es. لە ڕەسەنەکە لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە.
- 1 2 Oxford Dictionaries 2015
- ↑ Hdt. 1.202.4
- ↑ Janni 2015، لاپەڕە 27
- ↑ Ripley & Anderson Dana 1873
- ↑ Steele، Ian Kenneth (١٩٨٦). The English Atlantic, 1675–1740: An Exploration of Communication and Community (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٥٠٣٩٦٨-٩.
- ↑ «pond». Oxford English and Spanish Dictionary, Synonyms, and Spanish to English Translator. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ «Pond». Online Etymology Dictionary. Douglas Harper. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ Wellington، Nehemiah (١ی کانوونی دووەمی ١٨٦٩). Historical Notices of Events Occurring Chiefly in the Reign of Charles I. London: Richard Bentley.
- ↑ Brown, Laurence (٨ی نیسانی ٢٠١٨). [.org/varchive/youtube/20211122/vLYzoGGXl7U Lost in The Pond] (Digital video) – لەڕێگەی YouTube.
{{cite AV media}}:|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=پێویستی بە|archive-url=ھەیە (یارمەتی); نرخی|ناونیشان=بپشکنە (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر) - ↑ Limits of Oceans and Seas. International Hydrographic Organization Special Publication No. 23, 1953. 8 February 2009[Date mismatch] لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
