ڕاستی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
کات ڕاستی لە چنگی درۆ و ئێرەیی ڕزگاردەکات، فڕانسوار لومۆین، ١٧٣٧

ڕاستی (بەئینگلیزی: Truth، بەعەرەبی: حقیقة) دەتوانێت جۆراوجۆر واتای ھەبێت: دروست بوون، ڕێکھاتن لەگەڵ ڕاستەقینەیەکی تایبەتدا، ڕێکھاتن لەگەڵ شتە بێگومان وەرگیراوەکاندا، یان ڕێکھاتن لەگەڵ بنەمایەک یان ستانداردێکدا. پرسی ڕاستی یەکێکە لە پرسە سەرەکییەکانی فەلسەفە و بیریارەکان و قوتابخانە فیکرییە جۆربەجۆرەکان بە چەشنی جیاواز وەڵامیان داوەتەوە. ھێشتا زۆرینەی فەیلەسووفە شارەزاکان و لێکۆڵەرەکان لەسەر پێناسەیەک بۆ وشەکە ڕێک نەکەوتوون و ڕوانگە و بیردۆزی ھەمەجۆرە ھەر وەک ھەبووە گفتوگۆیان لەسەر دەکرێت. گەلەک پرسیار ھەن گرێدراو بە ڕاستییەوە کە بانگەشەی جۆراوجۆر بۆ وەڵامەکانیان دەکرێت: چ شتێک ڕاستی پێکدێنێت؟ چ شتگەلێک ھەن کە یان ڕاستن یان ھەڵە و نە ھیچی تر؟ چۆن ڕاستی پێناس و دەستنیشان دەکرێت؟ ئەرکی زانینی بەدەستھاتوو و ئاشکرابوو لەم بارەوە چییە؟ ئاخۆ ڕاستی زەینییە، ڕێژەیییە، عەینییە، یان ڕەھایە؟ ئەم وتارە تێدەکۆشێت ھەموو ڕوانگە و بانگەشە جیاوازەکانی درێژاییی مێژوو و جیھانی ئەمڕۆ سەبارەت بە ڕاستی باسبکات.

ھزردۆزە گرنگەکانی ڕاستی[دەستکاری]

ئەمەش ببینە: ھزردۆز

ئەو پرسیارە کە بناخەی دروست چییە بۆ بڕینەوەی ئەوەی کە چۆن وشەکان، ھێماکان، بیرۆکەکان و باوەڕەکان (چ لەلایەن تاکەکەسێکەوە بن و چ لەلایەن کۆمەڵگەیەکەوە) دەکرێت "ڕاست" لەبەرچاوبگیردرێن، لەلایەن پێنج ھزردۆزی سەرەکییەوە پێڕادەگەیێندرێت. ھەر ھزردۆز کۆمەڵێک ڕوانگە پێشکەشدەکات کە بە شێوەیەکی بەرفرەوان لەنێوان لێکۆڵینەوە بڵاوکراوەکاندا وەبەرچاودەکەون.

ھزردۆزەکانی گەوھەری ڕاستی[دەستکاری]

ھزردۆزی ھاوتایی (ھاویەکی)[دەستکاری]

ھزردۆزی ھاوتایی[١] دەڵێت کە ڕاست و درۆی دەربڕینەکان تەنیا بەوە کە چۆن گرێدراون بە جیھانەوە و ئاخۆ بەوردی جیھان ڕاڤەدەکەن یان نا (ئاخۆ ھاوتا و وەکوو یەکن یان نا) دیاریدەکرێت. ئەم ھزردۆزە دژ بە "ھزردۆزی یەکترگری"یە[٢] کە دەڵێت ڕاست و درۆی دەربڕینێک بەوە کە چۆن گرێدراوی دەربڕینەکانی ترە دیاریدەکرێت نەک بە سەرنجدان بە چۆنیەتیی گرێدرانی بە جیھانەوە.

ھزردۆزی ھاوتایی وا بانگەشەدەکات کە باوەڕە ڕاستەکان و دەربڕینە ڕاستەکان لەگەڵ ڕەوشی شتەکان بەو جۆرە کە ھەن ھاوتا و وەک یەکن. ئاوەھا ھزردۆزێک تێدەکۆشێت لەنێوان بیرەکان و دەربڕینەکان لە لایەکەوە و شتەکان و ڕاستەقینەکان لە لایەکی ترەوە، پێوەندییەک دابنێت. ئەمە نموونەیەکی نەریتییە کە دەگەڕێتەوە بۆ لانیکەم ھەندێک لە فەیلەسووفە یۆنانییە کلاسیکەکانی وەکوو سوقرات، ئەفلاتوون و ئەرەستوو. ئەم چەشنە ھزردۆزانە دەڵێن کە ڕاست و درۆی وتەکان تەنیا لەلایەن چۆنیەتیی پێوەندییان لەگەڵ ڕاستەقینەیەکدا ئاشکرادەبێت. ئەرەستوو دەڵێت: "وتنی ئەوە کە ئەوە کە ھەیە نییە یان ئەوە کە نییە ھەیە، درۆیە؛ ھەروەھا وتنی ئەوە کە ئەوە کە ھەیە ھەیە یان ئەوە کە نییە نییە، ڕاستییە."

ھزردۆزی یەکپارچەیی (یەکترگری، گونجان)[دەستکاری]

لە ھزردۆزەکانی یەکپارچەییی ڕاستیدا، ڕاست یان درۆ بوونی باوەڕێک بە گونجاوبوون و یەکانگیربوونی ئەو باوەڕە لەگەڵ باوەڕەکانی تری کەسەکەدا ھەڵدەسەنگێندرێت.[٣]

ھزردۆزی پێکھاتەخوازی[دەستکاری]

ھزردۆزی ھاودەنگی (ھاوڕایی)[دەستکاری]

ھزردۆزی پراگماتیک[دەستکاری]

ھزردۆزی مینیماڵیستی[دەستکاری]

پەراوێزەکان و سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. بە ئینگلیزی: Correspondence theory
  2. بە ئینگلیزی: Coherence theory
  3. ماڵپەڕی حەوزە - نظریه انسجام صدق (بە فارسی)