شیکاریی ژمارەیی

میتۆدی نیوتن نموونەی ڕێگەیەکی ژمارەیییە بۆ دۆزینەوەی ڕەگی ھاوکێشەیەک

تەتەڵەیەکی لە گڵ دروستکراوی بابلییەکان (١٨٠٠–١٦٠٠ پێش زایین) کە ھەندێک ڕوونکردنەوەی لەسەرە سەبارەت بە ئەژمێرکردنی ڕەگی دووەمی ٢ بە نزیککراوەیی لە سیستمی شەستی و دەدەییدا

شیکاریی ژمارەیی (بە ئینگلیزی: Numerical analysis) بریتییە لە خوێندنی ئەلگۆریتمەکان و بەکارھێنانی میتۆدە نزیکراوەیییەکانی ئەژمێرکردن، بۆ شیکردنەوەی ئەو کێشانەی کە لە شیکاریی ماتماتیکی یان ماتماتیکی بەردەوامدا (لە بەرامبەر ماتماتیکی پچڕاو یان دابڕاو) ناتوانرێت لە ڕێگەی شیتەڵکاری وڵامێکی دروست و ڕێکیان بۆ بدۆزرێتەوە. زۆرێک لەو پرسیارانەی لە شیکاریی ژمارەییدا لێیان دەکۆڵرێتەوە ڕاستەوخۆ لە ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاریدا سەرچاوە دەگرن. ھەروەھا جەبری ھێڵیی ژمارەیی، (لەسەر مەیدانە ڕاستەقینەکان و مەیدانە ئاوێتەکان) و شیکردنەوەی ھاوکێشە جیاکاریییە ھێڵییەکان و ناھێڵییەکان کە لە فیزیک و ئەندازیاریدا بەکار دێن، لە گرینگترین بوارەکانی بەکارھێنانی شیکاریی ژمارەیین.

کورتەمێژوو

لە سەرچاوە نووسراوە مێژوویییەکاندا وا دەردەکەوێت، کە زانای موسوڵمان ئەلخوارزمی یەکەم کەس بووە، نامیلکەیەکی سەربەخۆی لەسەر ژمێرە بەو واتایەی ئەمڕۆکە بەکار دەبردرێت نووسیوە. ناوبانگی ئەلخوارەزمی لە ئەورووپا تا ڕادەیەک دەنگی دایەوە کە وشەی ئەلگۆریتم (کە لەناوی ئەلخوارەزمییەوە وەرگیراوە) بۆ میتۆدەکانی شیکردنەوەی کێشەکانی شیکاریی ژمارەیی بەکار ھات.

پێشەکی

ھەندێک لە کێشەکانی ماتماتیکی بەردەوام، بە بەکارھێنانی ئەلگۆریتمێک شی دەکرێنەوە، بەم شێوازە دەوترێت میتۆدی ڕاستەوخۆ. بۆ نموونە، میتۆدی لابردنی گاوس کە بۆ شیکردنەوەی سیستمی ھاوکێشە ھێڵییەکان، بەکار دێت، یان بەکارھێنانی میتۆدی سیمپلێکس لە پڕۆگرامی ھێڵیدا. بە پێچەوانەوە ھەندێک لە کێشەکان ناتوانرێت بە میتۆدی ڕاستەوخۆ شی بکرێنەوە، لەم بارەدا لە میتۆدەکانی دووبارەبوونەوە کەلک وەردەگیرێت.

بەراوردکردنی ھەڵەکان

خەملاندنی ھەڵەکان لەکاتی شیکردنەوەی کێشە ماتماتیکییەکان، یەکێک لە گرینگترین بەشەکانی شیکاریی ژمارەیییە، لەبەر ئەوەی ئەو وڵامەی بەشێوەی نزیکراوەیی دەدۆزرێتەوە جیاوازیی ھەیە لەگەڵ بەھای ڕێکی پرسیارەکە، ئەم ھەڵانە لە کاتی دووبارەکردنەوەی میتۆدەکان دەردەکەون. لە شیکاریی ژمارەییدا بەھای ھەڵەکان لە کۆتایی ئەو میتۆدەی بۆ شیکردنەوەی کێشەکان بەکار دێت، دەخەملێنرێت.

نەرمامێرەکان

ئەمڕۆکە زۆر نەرمامێری تایبەت بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی ئەلگۆریتمەکان لە شیکاریی ژمارەییدا داڕێژراون، ھەندێک لە نەرمامێرە گرینگەکانی شیکاریی ژمارەیی بریتین لە:

• ماتلاب (MATLAB)
• مێیپڵ (Maple)
• ماتماتیکا (Mathematica)
• ماتکاد (Mathcad)
• گنو ئۆکتاڤ (GNU Octave)
• سایلاب (Scilab)
• زمانی پرۆگرامکردنی ئای دی ئێڵ (IDL)
• زمانی پرۆگرامکردنی ئاڕ (R)

سەرچاوەکان

• بەشداربووانی ویکیپیدیا، «آنالیز عددی»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٦ی ئازاری ٢٠١٩.