زمانی ئیسپانی

ئیسپانی، کاستیلانۆ
español و castellano
ژمارەی ئاخێوەران	٤٠٠ ملیۆن  (-) ٥٠٠ ملیۆن وەک زمانی یەکەم یان زمانی دووەم
بنەماڵەی زمان	ھیندوئەورووپایی Italic ڕۆمانسی Western Romanc Gallo-Iberian Ibero-Romance West Iberian ئیسپانی، کاستیلانۆ
سیستەمی نووسین	لاتینی (ئەلفوبێی ئیسپانی)
ڕەوشی فەرمیبوون
زمانی فەرمییە لە	٢١ وڵات دی جور: بۆلیڤیا کۆلۆمبیا کۆستاریکا کووبا کۆماری دۆمینیکان ئێکوادۆر ئێلسالڤادۆر گینێی ئیستوایی گواتیمالا ھۆندووراس پەنەما پاراگوای پێروو پۆرتۆ ڕیکۆ ئیسپانیا ڤێنیزوێلا کۆماری دیموکراتیی عەرەبیی سەحرا دی فاکتۆ: ئەرژەنتین چیلی مەکسیک نیکاراگوا ئوروگوای زمانی کەمینە لە: ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا گوام دوورگەکانی مارشاڵ دوورگەکانی ماریانای باکوور پالاو فلیپین ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان: نەتەوە یەکگرتووەکان Andean Community of Nations یەکێتیی ئەورووپا Mercosur Organization of American States Union of South American Nations
سامان دەدرێتەوە بەدەستی	Association of Spanish Language Academies (Real Academia Española and 21 other national Spanish language academies)
کۆدەکانی زمان
ISO 639-1	es
ISO 639-2	spa
ISO 639-3	spa
Linguasphere	51-AAA-b
██ ئەو وڵاتانە کە تێیدا فەرمین. ██ ھاوبەشی فەرمی. ██ زیاتر لە ٢٠٪ی دانیشتووان قسەی پێدەکەن.
ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە. بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی.

زمانی ئیسپانی زمانێکی ڕۆمانییە لە خێزانی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان کە لە لاتینییەوە پەرەی سەندووە لە نیمچەدوورگەی ئیبێریانی سەر بە ئەورووپا. لە ئەمڕۆدا زمانێکی جیھانییە بە زیاتر لە ٥٠٠ ملیۆن قسەکەری ڕەسەنی ھەیە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەمریکاکان و ئیسپانیا. زمانی ئیسپانی زمانی سەرەکی ٢٠ وڵاتە، و دووەم زمانی جیھانییە کە زۆرترین ئاخێوەری ڕەسەنی ھەبێت لە دوای مەنداریی چینی. لە دوای ئینگلیزی، مەنداریی چینی، ھیندی و ئوردوو چوارەم زمانە کە زۆرترین قسەی پێ بکرێت.

ڕێزمان

وتاری سەرەکی: ڕێزمانی ئیسپانی

میگێل دێ سێرڤانتێس، کە لەلایەن زۆر کەسەوە بە گەورەترین نووسەری وێژەی ئیسپانی دادەنرێت، و نووسەری دۆن کیشۆت، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بە یەکەم ڕۆمانی مۆدێرنی ئەورووپی دادەنرێت

زۆربەی تایبەتمەندییە ڕێزمانی و پۆلێنناسییەکانی زمانی ئیسپانی لەگەڵ زمانە ڕۆمانسییەکانی تردا ھاوبەشن. ئیسپانی زمانێکی تێکەڵکێشە. سیستمەکانی ناو و ئاوەڵناو دوو ڕەگەز و دوو ژمارە نیشان دەدەن. جگە لەوەش، ئامرازەکان و ھەندێک لە جێناوەکان و دیاریکەرەکان ڕەگەزێکی بێلایەنیان لە شێوەی تاکدا ھەیە. نزیکەی پەنجا شێوەی گەردانکراو بۆ ھەر کارێک ھەیە، بە ٣ کاتەوە: ڕابردوو، ئێستا، داھاتوو؛ ٢ لایەن بۆ ڕابردوو: تەواو، ناتەواو؛ ٤ شێواز: ڕاگەیاندن، خوازراو، مەرجی، فەرمان؛ ٣ کەس: یەکەم، دووەم، سێیەم؛ ٢ ژمارە: تاک، کۆ؛ ٣ شێوەی کارئاسا: چاوگ، ئاوەڵکاری کار، و ئاوەڵناوی ڕابردوو. شێوازی ڕاگەیاندن شێوازە نیشانەنەکراوەکەیە، لە کاتێکدا شێوازی خوازراو گوزارشت لە نادڵنیایی یان نادیاری دەکات، و بە شێوەیەکی باو لەگەڵ مەرجیدا جووت دەکرێت، کە شێوازێکە بۆ دەربڕینی «would» بەکاردێت (وەک لە، «دەمخوارد ئەگەر خۆراکم ھەبووایە»)؛ فەرمانیش شێوازێکە بۆ دەربڕینی فەرمان، کە بە گشتی دەستەواژەیەکی یەک وشەییە – «¡Di!» («بدوێ!»).

کارەکان جیاوازیی تی-ڤی بە بەکارھێنانی کەسی جیاواز بۆ ئاخاوتنی فەرمی و نافەرمی دەردەبڕن. (بۆ تێڕوانینێکی گشتیی بەوردی لەسەر کارەکان، بڕوانە کارە ئیسپانییەکان و کارە نائاساییە ئیسپانییەکان).

ڕستەسازیی ئیسپانی بە ڕاست-لقلێبوو دادەنرێت، بەو واتایەی کە پێکھاتە پاشکۆکان یان دیاریکەرەکان مەیلیان ھەیە لە دوای وشە سەرەکییەکانەوە دابنرێن. زمانەکە ئامرازی پێشگر بەکاردەھێنێت (نەک ئامرازی پاشگر یان گۆڕینی شێوەی ناو بۆ دۆخ)، و بەزۆری —ھەرچەندە نە بە ھەمیشەیی— ئاوەڵناوەکان لە دوای ناوەکانەوە دادەنێت، وەک چۆن زۆربەی زمانە ڕۆمانسییەکان دەیکەن.

ئیسپانی وەک زمانێکی بکەر–کار–بەرکار پۆلێن دەکرێت؛ بەڵام، وەک لە زۆربەی زمانە ڕۆمانسییەکاندا ھەیە، ڕیزبەندیی پێکھاتەکان زۆر گۆڕاوە و بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن سەردێڕکردن و سەرنجەوە بەڕێوە دەبرێت. ئەمە زمانێکی «جێناو-فڕێدەر»، یان «بکەر-سفر»ە —واتا، ڕێگە بە سڕینەوەی جێناوە بکەرەکان دەدات کاتێک لە ڕووی بەکاردۆزییەوە پێویست نەبن. ئیسپانی وەک زمانێکی «کار-چوارچێوەدار» وەسف دەکرێت، بەو واتایەی کە ئاڕاستەی جووڵە لە کارەکەدا دەردەبڕدرێت لە کاتێکدا شێوازی گواستنەوەکە بە شێوەی ئاوەڵکاری دەردەبڕدرێت (بۆ نموونە subir corriendo یان salir volando؛ ھاوتا ئینگلیزییە پێوەندیدارەکانی ئەم نموونانە — 'to run up' و 'to fly out' — نیشانی دەدەن کە زمانی ئینگلیزی، بە پێچەوانەوە، «پاشکۆ-چوارچێوەدار»ە، کە شێوازی گواستنەوە تێیدا لە کارەکەدا دەربڕاوە و ئاڕاستەکە لە دیاریکەرێکی ئاوەڵکاریدا).

ژمارەی ئاخێوەران

ئیسپانی زمانی فەرمی یان نیشتمانییە لە ١٨ وڵات و یەک ناوچە لە کیشوەری ئەمریکادا، ئیسپانیا، و گینێی کەمەرەیی. بە دانیشتووانێکی زیاتر لە ٤١٠ ملیۆن کەسەوە، ئەمریکای ئیسپانیی-ئاخێوەر زۆرینەی ھەرە زۆری ئاخێوەرانی زمانی ئیسپانی پێکدەھێنێت، کە لە نێوانیاندا مەکسیک پڕدانیشتووانترین وڵاتی ئیسپانی-ئاخێوەرە. لە یەکێتیی ئەورووپادا، ئیسپانی زمانی دایکیی ٨٪ی دانیشتووانەکەیە، لەگەڵ ٧٪ی تریش کە وەک زمانی دووەم قسەی پێ دەکەن. جگە لەوەش، ئیسپانی دووەم زۆرترین زمانی قسەپێکراوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا و تا ئێستا بەناوبانگترین زمانی بیانییە لە نێوان خوێندکاراندا. لە ساڵی ٢٠١٥دا، خەمڵێنراوە کە زیاتر لە ٥٠ ملیۆن ئەمریکی بە زمانی ئیسپانی دەدوان، کە نزیکەی ٤١ ملیۆنیان ئاخێوەرانی ڕەسەن بوون. بەھۆی بەردەوامیی کۆچکردن و زیادبوونی بەکارھێنانی زمانەکە لە ناوخۆدا لە کایە گشتییەکان و میدیادا، چاوەڕوان دەکرێت ژمارەی ئاخێوەرانی زمانی ئیسپانی لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە دەیەکانی داھاتوودا بەردەوام بێت لە گەشەکردن.

فەرھەنگ

فەرھەنگی ئیسپانی لەژێر کاریگەریی چەندین زماندا بووە. وەک لە زمانە ئەورووپییەکانی تردا ھەیە، وشەکانی یۆنانیی کلاسیک (ھێلێنیزمەکان) لە زاراوەکانی چەندین بواردا زۆرن، لەوانەش ھونەر، زانست، ڕامیاری، سروشت، و ھتد. فەرھەنگەکەی ھەروەھا لەژێر کاریگەریی زمانی عەرەبیدا بووە، کە لە سەردەمی ئەندەلووسدا لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا گەشەی کردووە، کە نزیکەی ٨٪ی فەرھەنگەکەی ڕەگی فەرھەنگیی عەرەبیی ھەیە. ڕەنگە لەژێر کاریگەریی باسکی، ئیبیری، سێلتیبیری، ڤیسیگۆتی، و زمانەکانی تری ھاوسێی ئیبێرۆ-ڕۆمانسیدا بووبێت. جگە لەوەش، فەرھەنگی لە زمانەکانی ترەوە وەرگرتووە، بەتایبەتی زمانە ڕۆمانسییەکانی تری وەک فەڕەنسی، موستەعرەب، پورتوگالی، گالیسی، کاتالانی، ئۆکسیتان، و ساردینی، ھەروەھا لە کیچوا، ناھواتل، و زمانە ڕەسەنەکانی تری ئەمریکاوە. لە سەدەی ١٨یەمدا، ئەو وشانەی کە لە فەڕەنسییەوە وەرگیرابوون و زیاتر لە ھەموو شتێک ئاماژەیان بە مۆدە، چێشتلێنان و بیرۆکراسی دەکرد، بۆ فەرھەنگی ئیسپانی زیاد کران. لە سەدەی ١٩یەمدا، وشە وەرگیراوە نوێیەکان وەرگیران، بەتایبەتی لە ئینگلیزی و ئەڵمانییەوە، بەڵام لە ئیتالیشەوە لەو بوارانەی کە پەیوەندییان بە مۆسیقاوە ھەیە، بەتایبەتی ئۆپێرا و چێشتلێنان. لە سەدەی ٢٠ەمدا، فشاری زمانی ئینگلیزی لە بوارەکانی تەکنۆلۆژیا، کۆمپیوتەر، زانست و وەرزشدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد.

بە گشتی، ئەمریکای ئیسپانی زیاتر ئامادەیە بۆ وەرگرتنی وشەی وەرگیراو لە ئینگلیزییەوە یان ئینگلیزگەرایی (Anglicisms). بۆ نموونە: mouse (ماوسی کۆمپیوتەر) لە ئەمریکای ئیسپانیدا بەکاردێت، لە کاتێکدا لە ئیسپانیا ratón بەکاردێت. ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر بەھۆی پەیوەندی نزیکتر لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکاندا ڕوودەدات. لە لای خۆیەوە، ئیسپانیا بە بەکارھێنانی گالیسیزم یان ئەو وشانەی کە لە وڵاتی ھاوسێی فەڕەنساوە وەرگیراون ناسراوە (وەک گالیسیزمی ordenador لە ئیسپانیی ئەورووپیدا، لە بەرامبەر ئینگلیزگەرایی computador یان computadora لە ئیسپانیی ئەمریکیدا).

ئەمانەش ببینە

• زمانی پورتوگالی
• زمانی فەڕەنسی