چیلی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
کۆماری چیلی
República de Chile
سروود: Por la razón o la fuerza 'بە هۆکار یان بە هێز'
پایتەخت
و
سانتیاگۆ
زمانە فەرمییەکان ئیسپانی
دامەزران
 -  ١٨ی شوباتی ١٨١٨  
ڕووبەر
 -  ٧٥٦٫٩٥٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٨ەمین)
٢٩٢ مایلی چوارگۆشە 
ژمارەی دانیشتوان
 -  سەرژمێریی  ١٦،٨٨٨،٠٠٠ 
ناوچەی کاتی (UTC-٤ بۆ -٦ کاتی هاوینان -٣ بۆ -٥)
لایەنی لێخوڕین ڕاست
پاوانی ئینتەرنێت ‪.cl

چیلی (ئیسپانی: Chile)، بەفەرمی کۆماری چیلی (ئیسپانی: República de Chile) وڵاتێکی سەربەخۆی لاتینییە لە قیلۆچی ئەمەریکای باشور، لەبەشی خۆڕئاوای باشوری کیشوەری ئەمەریکای باشور، بەدرێژایی ٤٨٢٨ کیلۆمەتر سنوری ئاوی ھەیە بەسەرکەناراوەکانی زەریای ھێمن،پێروو کەوتۆتە باکوری، پۆلیڤیا کەوتۆتە باکوری خۆڕھەڵاتی ئەرژەنتین لەبەری خۆڕھەڵاتی دایە، زەریای ھێمنیش لەبەری خۆڕئاوایەتی، چیلی بە وڵاتێکی تەشیلەیی درێژکۆڵەی کەناراوی ھەژماردەکرێت، کەبەشی زۆرینەی زەویەکانی خۆڕئاوای کیشوەری ئەمەریکای لاتینی پێک دێنێت، ڕووبەری چیلی ٧٥٦، ٦٢٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، ژمارەی دانیشتوانی بەگوێڕەی سەرژمێری ١٩٨٨ نزیکەی ١٢، ٧ ملیۆن کەس دەبێت، شاڕی سانتیاگۆ پایتەختیەتی، شارەکانی ڤاڵپاڕەیسۆ و ئانتۆفاگاستا و ڤاڵدیڤیا و کۆنسیسیۆن بە شاڕە گەورەو دیارەکانی دادەنرێن. 

بیابانی باکوری بەسەرچاوەسروشتیەکان دەوڵەمەندە بەتایبەت ئاسن و کاربۆن، زۆڕینەی دانیشتوانەکەی لەناوەڕاستی وڵاتەکە نیشتەجێن، بەشی باشوری بە ڕووبەرێکی زۆڕی دارستان و زنجیرە چیای گرکانی داپۆشڕاوە، دەڕیاچەی داخراوی زۆڕە و لەوەڕگایەکی باشی ھەیە بۆ سامانی ئاژەڵ، جگە لەھەبوونی سەدان دوورگەی پچڕپچڕ لەبەشی باشوری کە دەڕوانێتە زەڕیای ھێمن سەرچاوەیەکی باشی ئابوری ھەیە بەھۆی گەشتیاریەوە، چیلی وەک ڕۆڵی ڕامیاری دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەم دوای یەکگرتنەوەی بەشی باکور و باشوری وڵاتەکە.[١]

ئیسپانیا لەسەدەی شازدەھەم ھێڕشی کردە سەر چیلی و داگیری کرد،بەھۆیەوە کۆتایی بە فەرمانڕەوایی ئەلانکە ھێنالەبەشی باکور و ناوەڕاستی چیلی،بەڵام بەرامبەر بزاڤی مابۆچی شکستیان خوارد کە لەھەرێمەکانی باشوری چیلی نیشتەجێببوون ،دوای ئەوەی چیلی سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند لە ئیسپانیا ١٨١٨ لەساڵی ١٨٣٠ وەک وڵاتێکی ئارام و بێکێشە دەرکەوت،لەسەدەی نۆزدەھەم چیلی گەشەسەندنێکی باشی ئابوری بەخۆیەوەبینی  ئەمیش بەھۆی بەرەنگاربونەوەی بزاڤی مابۆچی لە١٨٨٠ و دەست بەسەرداگرتنی زەویەکانی باکور لەکاتی جەنگی زەڕیای ھێمن (١٨٧٩-١٨٨٣) و سەرکەوتنی بەسەر پێروو و پۆلیڤیا ،[٢] لەکۆتایی ساڵانی ١٩٦٠ و سەرەتای ١٩٧٠ ململانێیەکی ڕامیاری سەری ھەڵدا لەنێوان بزووتنەوە ئازادیخوازەکانی ڕاست و چەپ ،لەئاکامدا گەیشتە ئەوەی چەپڕەوەکانی چیلی بەڕابەری سێلفادۆڕ ئەلێندی کودەتایەکی سەربازی بەسەر حکومەتی ڕاست ڕەوەکان بکەن (١٩٧٣)و ڕژێمێکی سەربازی دیکتاتۆری دابمەزرێنن و دەستیان کرد بە کۆمەڵ کوژی و لەناوبردنی بەرھەڵستکاران، ئەم ڕژێمە دیکتاتۆریە کۆتایی پێ ھات لە ١٩٩٠ دوای لەدەست دانی دەنگێکی زۆڕ بەھۆی ھەڵبژاردنەوە ،ئێستا ڕژێمێکی پەڕلەمانی ھەیە کە چواڕساڵ جارێک سەرۆک ھەڵدەبژێردرێتەوە،تاوەکو ٢٠١٠ چوار سەرۆکیان بۆ وڵاتەکەیان ھەڵبژاردوە.

چیلی ئەمڕۆ یەکێکە لە وڵاتە ھەڕە پێشکەوتو و ئارامەکانی ئەمەریکای لاتینی  لەنێوان وڵاتانی لاتین لە ڕێزبەندی ھەرەباشترین وڵاتانی ئەمەریکای باشور دایە بۆ گەشەپێدانی مڕۆیی و پەرەسەندنی ئابوری و بەرزبنەوەی داھاتی تاک و جیھان گەرایی و بازاڕی ئازاد و کەمی گەندەڵی لەدام و دەزگاکانی.[٣] لەپلەیەکی باڵای ڕێزبەندی وڵاتە پێشکەوتوەکانی جیھانە لە ڕووی ڕامیاری و دیموکراتیەوە.[٤] چیلی یەکێکە لە ئەندامی دەستەی دامەزرێنەرانی نەتەوە یەکگرتوەکان و یەکێتی وڵاتانی ئەمەریکای باشوور کە ھەریەکە لە وڵاتانی لاتینی و کاریبی بەیەک بەستۆتەوە.

بنەمای ناونانی[دەستکاری]

بۆچونی جیاواز ھەیەلەبارەی ناونانی بە چیلی ،بەگوێڕەی بۆچونی مێژوونوسی ئیسپانی دیگۆدی ڕۆزالیس لەسەدەی ھەڤدەھەم[٥] دەڵێت ھۆی ناونانی بۆ شارستانی ئەلانکە دەگەڕێتەوە، لەسەدەی ١٥ سەرکردەکەیان بەناوی Picunche ("كاسيك") بە Tili بانگیان کردوە،بەھۆی دەستڕۆیی لەناوچەکە.[٦][٧] بۆچونی تر ھەیە کە دەڵێن دوای ئەوەی میرنشینی ئەکۆنکاگوا لەگەڵ میرنشینی کاسما لە پیڕۆی ئەمڕۆ یەکیان گرتوە،ئەم ناوەیان بۆ ھەردوو ھەڕێم ھەڵبژاردوە کەبەواتای بیبەری تیژ دێت.[٧]

بۆچونی تر ھەیە کە دەڵێت خۆی چیلی ھەر ھەبوە بەواتای کۆتا باشور دێت یاخود بەواتای نەورەسی باشور دێت;[٨] بۆچونی تر دەڵێن ناوەکە لە بیبەری تیژی مابۆچیری وەرگیراوە،"[٩] یان کورتکراوەی کیچواچیریە(chiri) کە بەواتای ھەڕێمی سارد دێت[١٠] یان بیبەری سارد یانیش بەواتای بەفڕ دێت[١٠][١١] یان بەواتای دواخاڵی زەوی دێت .[١٢] پەسەندترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە لە بیبەری  cheele-cheele -وەرگیراوە.[٩][١٣]

ئیسپانیەکان بۆیەکەم جار ئەم ناوەیان لە ئەلانکیەکان بیست لەکاتی جەنگە داگیرکەریەکەیان،کە پێشوتر گەشتێکیان ئەنجام دا بە ڕابەری دیێگۆدی ماگیڕۆ (١٥٣٥-١٥٣٦) کە ناویان لەخۆ نابوو پیاوانی پۆڵیس .[٩] ھەرلەوکاتەوە ناوەکەیان لەسەر زاڕی خەڵک وەرگرتوە و لە بەڵگەنامەکان تۆماڕیان کرد وەک ئەوەی ئەمڕۆ ھەیە.[٧] ناوی چیلی چیلی (بیبەری تیژ) لەسەر زاڕی خەڵکەکەی بەکاردەھات تاوەکو ساڵی ١٩٠٠.[١٤]

مێژوو[دەستکاری]

گەلی مابۆچی لە دانیشتوانە ھەرە ڕەسەنەکەی چیلیین کە لە ناوەڕاست و باشوری نیشتەجێبوون.

پێش داگیرکردنی لەلایەن ئیسپانیاوە بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەلانکەی ھیندی ئەمەریکی (١٥٤٠)وە وەک بەشێک لە ئیسپانیا مایەوە تاوەکو (١٨١٨)کە سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند،، پاشان تووشی جەنگی دڕاوسێکانیان ھاتن لەگەڵ پێروو و پۆلیڤیا (١٢٥٢)کە چەندین ساڵی خایاند. 

جوگرافیا[دەستکاری]

پاریناکۆتا گڕکانێک لە باکوری چیلی

ھەڵکەوتەی جوگرافی[دەستکاری]

کەوتۆتە باشوری خۆڕئاوای کیشوەری ئەمەریکای باشور(لاتین)،بە دڕێژایی ٤٨٢٨ کم کەناڕاوەکانی ڕووبەڕوی زەڕیای ھێمن دڕێژ بۆتەوە،پێروو کەوتۆتە باکوری ،پۆلیڤیا لە باکوری خۆڕھەڵاتی ھەڵکەوتوە،ئەرژەنتین لەخۆڕھەڵاتی ھەڵکەوتوە و زەڕیای ھێمنیش لەخۆڕھەڵاتیەتی.

بەرزی و نزمی[دەستکاری]

زەویەکی درێژکۆڵەیی ھەیەکە تەواوی خاکەکەی دەڕوانێتە زەڕیای ھێمن بە ھێڵی پۆتانەکانی ٣٨ لەھێڵی پانی و ھێڵی ٢١ ی پانی ھێڵی کەمەڕەیی باشور دەست پێ دەکاتلە کەنداوی ھۆڕن بۆ ھێڵی ٢٦ ی پانی لە نیوەگۆی باشوڕی گۆی زەوی ،ئەم کەناڕاوانەش چەندین دورگەی جۆڕاوجۆر لەخۆ دەگرێت،جگە لەو دورگانەی کەوتونەتە ناوەوەی ھێڵی کەمەڕەیی جەمسەری باشور،خاکی چیلی بە زنجیرە چیایەکی دڕێژ ھەڵکەوتوە کە لە باکور و بۆ باشور دڕێژ بۆتەوە بە ناوی زنجیرە چیای ئەندێز،کە سنوری سروشتی چیلیە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی ،کە بەرزی لوتکەکانی ئەم زنجیرە چیایە لەھەندێک شوێن دەگاتە ٥٤٩٠ مەتر،بەرزترین شاخ لە زنجیرە چیای ئەندێز لوتکەی ئەگۆسدی سلادۆیە کە بەرزیەکەی (٦٨٧٠ م) ،لە دامێنی ئەم زنجیرە چیایە دەشتە نیشتەنیەکانی کەناراوی خۆڕئاوای ھەڵکەوتون کە دەڕواننە زەڕیای ھێمن،لەبەشی باشوری چیلی لە ناو ئەم دەشتانە چەندین کەنداو و کەندری جۆڕاو جۆر دروست بوون،ڕووبارەکانی چیلی بەوە دەناسرێنەوە کە کورت و تیژڕەون. 

ڕووبەر[دەستکاری]

ڕووبەری تەواوی چیلی ٧٥٦،٦٢٦ کم دووجایە،کە بەشێوەی تەشیلەیی دڕێژ بۆتەوە لە باکور بۆ باشور بە درێژی ٤،٢٦٥ کم و پانی ٤٠٠ کم،وە بەدرێژی کەناراوە ئاویەکان زنجیرە چیای نزم ھەن ،بەڵام لەبەری خۆڕھەڵاتی زنجیرە چیا سەختەکانی ئەندێز ھەن کە لەگەڵ ئەرژەنتین و پۆلیڤیا جیای دەکاتەوە،وە چیلی کەوتۆتە سەر ھێڵی سەرەکی بومەلەرزە،کە دیاردەی زەوی لەرزەی بەخۆوە بینیوە جگە لە لافاوی شەپۆڵە بەھێزەکانی زەڕیا،لە ڕووی بەرزی و نزمیەوە چیلی دابەش دەکرێت بۆ سێ ھەرێمی جیاواز وەک: 

  1. ھەڕێمی بیابانەکانی باکوور.
  2. ھەرێمی دۆڵەکانی ناوەڕاست.
  3. ھەرێمی ئەرخەپێل(کۆمەڵە دوورگە).

ھەروەھا چیلی کۆمەڵێک دوورگەی بچوکی دوورە دەستی ھەیە کە کەوتونەتە ناوەوەی ھێڵی خولەکی باشور(جەمسەری باشور)و شوێنە دوورە دەستەکانی ناو زەڕیای ھێمن،

ھەڕێمی بیابانەکانی باکوور[دەستکاری]

بیابانی باکووری بە ڕووبەری ١،٦٠٠ کم درێژ دەبێتەوە لە باشوری پیڕۆ تاوەکو ڕووباری ئەکۆنکاگوا لەباکوری شاڕی ڤاڵپاڕەیسۆ ،چیلیەکان بە بیابانە گەورەکە ناوزەندی دەکەن، کە نیوەی بەشی باکوری چیلی داپۆشیوە،بیابانی ئەتەکاما بە وشکترین شوێن دادەنڕێت لەسەر ڕووی زەمین،ئەم بیابانە لە باکورەوە ڕووبەرەکەی کەمترە تا بەرەوە باشوری بیابانەکە بڕۆین بوارەکەی فڕاوانتر دەبێت،لەگەڵ ئەم ووشکاوەکیەی چەندین مێرگی بچوکی ھەیە کە کۆچەریەکان لە ڕێگا کۆچەریەکەیان سودی لێ دەبینن،ژێڕەوەی ئەم بیابانە دەوڵەمەندە بە سامانی سروشتی بەتایبەت ئاسن و مس،ھەروەھا ھاڕاوەی سۆدیۆمی لە کڕۆکی شاردۆتەوە کە بەکاردێت بۆ درووستکردنی چیمەنتۆ و ماددە تەقەمەنیەکان،ئەم بیابانە ووشکە جگە لە چەند مێرگێک ڕووبارێک بە کەنارەکەی ڕەت دەبێت کە لە چیاکانی ئەندێز سەرچاوەی دەگرێت بەناوی ڕووباری لوا و دەڕژێتە زەڕیای ھێمن،بەڵام لەبەشی باکوری بیابانەکە کە بوارێکی تەسکتری ھەیە چەندین ڕووباری ھەیە،لەسەر ئەم ڕووبارانە چەندین شارەدێی بچوک دروست بوون کە دانیشتوانەکەی خەریکی ماسی گرین، لەناوەڕاستی بیابانە ووشکەکەشی ھەندێ شارەدێ دروست بوون بەھۆی سامانی سروشتیەوە کە بە کانەکان ناودەبردرێن،لەبەشی خۆڕئاوای بیابانەکە ئەو بەشەی دەڕوانێتە سەر زەڕیای ھێمن چەندین شاڕی گەورە ھەڵکەوتوون وەک شارەکانی ئانتۆفاگاستا و ئەریکا،جگە لەشاڕوچکە سەرئاوەکانی ئەو شاڕانەی لەسەر ڕووی زەڕیا درووست کراون لەتەواوی شوێنەکانی چیلی،ھەروەھا چیلی گەلێک شاری بیابانی ھەیە بەتایبەت ئەو ناوچە بیابانیانەی کە ڕووباری تێدایەو لە کانەکان نزیکن،لەبەشی باکوری بیابانەکە خەڵکانێکی زۆڕ خەریکی کشتوکاڵ و بەخێوکردنی ئاژەڵن. 

ھەرێمی دۆڵەکانی ناوەڕاست.[دەستکاری]

ئەم ھەڕێمە بە ڕووبەری ١،٠٠٠ کم دەست پێدەکات لە ڕووباری ئەکۆنکاگوا تاوەکو پۆیڕتۆمۆنت ،وە ھەڕێمی دۆڵەکانی ناوەڕاست بەدڵی چیلی دادەنڕێت،کە شاڕەگەورەکان و ناوەندە بازڕگانیەکان و پیشەسازیەکانی لەسەر دروست کراوە،زۆڕینەی دانیشتوانی چیلی لەم ھەرێمە کۆبونەتەوە ،ئەم ھەڕێمە چەندین ڕووبار لەخۆ دەگرێت کە لەچیاکانی ئەندێزەوە سەرچاوەیان گرتوە و شاری گەورەیان لە کەناری درووستکردوە،وەک ڕووبارەکانی ئەکۆنکاگوا و مابۆچۆ و مایبۆ و مۆلیێ و پیۆپیۆ ،ئەم ڕووبارانە بونەتە ھۆی براوکردنی زەویە کشتوکاڵیەکان و شێدارکردنی کەشەکەی و دابەزاندنی پلەی گەرمی،ئەم ھەرێمە جگە لە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە خەڵووزی بەردین و مس و مەنگەنیز،لەم ھەرێمە لەلوتکەی شاخی پیۆپیۆ لەزنجیرە چیای ئەندێز چەندین گرکانی چاڵاکی ھەیە کە بەبەفڕ داپۆشڕاون،ھەروەھا چەندین دەریاچەی ھەیە لەگەڵ چەندەھا دۆڵی گەورە،کە دارستانی چڕی لەخۆگرتوە،کەناراوەکانی دەریاچەکانی شوێنێکی گەشتیاری سەرنج ڕاکێشە و بونەتە سەرچاوەیەکی ئابوری باش بۆ خەڵکەکەی.

ھەرێمی ئەرخەپێل(کۆمەڵە دوورگە)[دەستکاری]

ئاوابوونی خۆڕ لە دورگەکانی خۆڕئاوا.

ھەڕێمی ئەرخەپێل بە ڕووبەری ١،٦٠٠ کم درێژ دەبێتەوە،لە پۆیڕتۆمۆنت دەست پێدەکات تاوەکو کۆتا خاڵی باشوور،لە ئەمەریکای لاتین بە کەنداوی کیپ ھۆڕن بانگ دەکرێت،ئەم ناوچەیە بە ھەڕێمێکی کراوەی بەر با دەناسرێت،کە ووشک و ساردە جگە لە ھەبوونی چەندین دارستانی چڕ و دەریاچەی داپۆشڕاو بەبەفڕ،لەبەشی خۆڕئاوای ھەڕێمەکە چەندین دوورگەی بەفرین لەخۆدەگرێت کە بایەکی ووشک و سارد تێیدا ھەڵدەکات،لەکۆتا لوتکەی باشوریش نۆکەندی ماگلان ھەیە کە چیلی لەکۆمەڵە دوورگەکانی جەمسەری باشوور دادەبڕێنێت،کە بە دوورگەکانی تیێڕادڵ ڤۆیگۆ ناوزەند دەکرێن لەنێوان ئەرژەنتین و چیلی دابەش بووینە، کەنداوی کیپ ھۆڕن بە کۆتا خاڵی سنوری ڕامیاری چیلی دادەنڕێت لەبەشی باشووری،خەڵکانێک کەم تێیدا دەژین،ناوچەی بۆنتائەریناس لە نۆکەندی ماگلان بەناوچەی نشینگەی خەڵکانی ھەرێمەکە دادەنڕێت،تاوەکو ئێستا خزمەتگوزاریەکی ئەوتۆی پێ نەگەیشتوە ،وە بەھێڵی ئاسنین بەشاڕەکانی تری چیلی نەبەستراوەتەوە،لەکاتێک دا لە کۆتا باشوری چەندین کێڵگەی نەوت ھەن.

ھەڕێمە دوورە دەستەکان[دەستکاری]

چیلی خاوەنی چەندەھا دوورگەی بچوکی دوورەدەستە،کە بەشێکی زۆڕیان کەوتونەتە قۆڵایی زەڕیای ھێمن،وەک دوورگەکانی خۆڕئاوا و خوان ڤێڕناندێز،دوورگەکانی خۆڕئاوا شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگە و بە کۆمەڵێک پەیکەری بەردینی دێرین ناوبانگی دەرکردوە،بە دووری ٣،٧٠٠ کم لە خاکی چیلیەوە دوورە،بەڵام دوورگەی خوان ڤێڕناندێز بە ٦٥٠ کم لە خاکی چیلیەوە دوورە.

کەش و ھەوا[دەستکاری]

چیلی کەوتۆتە بەری خوارەوەی ھێڵی کەمەرەیی زەوی ،بەھۆی ئەمەوە وەرزەکانی ساڵی پێچەوانەی ناوچەکانی بەشی باکووری گۆی زەویە،وەرزی ھاوینی لە کۆتایی مانگی دیسەمبەر دەست پێ دەکات تاوەکو کۆتایی مانگی مارس وە زستانیشی لە کۆتایی مانگی یۆنیۆ دەست پێدەکات بۆ کۆتایی مانگی سێپتێمبەر ،بۆ چەندەھا ساڵ جارێک باڕان دەبارێت لە بیابانەکانی باکووری،لەبنەڕەت دا ناوچەیەکی گەڕم نیە بەڵام بەھۆی کەم بارانیەوە خاکەکەی ووشک بووە و بەدەم گەردەلولەوە ڕێ دەکات بەمە پلەی گەرمی ناوچەکەی بەرزکردۆتەوە،بەڵام لەبەشی ھەرە باکوری بیابانەکانی باکووری بەھۆی بای ساردی چیای ئەندێز کە لە پێرووەوە سەرچاوە دەگرێت پلەی گەڕما لەشەو دادەبەزێنێت و ئاستی شێ لە بیابانەکانی بەرزدەکاتەوە و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی ھەندێ لە گژوگیا بیابانیەکان، جگە لە ھەبوونی شێی زەڕیا لەبەشی خۆڕئاوای،ئاستی پلەی گەرمی لەشاڕی ئانتۆفاگاستا لە ٢٠ پلەی سلیلیزی بەرزتر نابێتەوە لەمانگی یەنایەر،ھەروەھا لە ١٤ پلەی سلیلیزیش نزمترنابێتەوە لە مانگی یۆلیۆ،وە ھەڕێمی دۆڵەکانی ناوەڕاست پلەیەکی گەرمی مامناوەندی ھەیە،کە لەھاوین ووشکە و زستانیشی باڕاناویە،کۆی ڕێژەی باڕان بارین لە شاڕی سانتیاگۆ دەگاتە ٣٥ ملم لەساڵێک دا،لەگەڵ ئەمەش ئاستی پلەی گەرما لە ٢٠ پلەی سلیلیزی بەرزتر نابێتەوە و لە ٩ پلەی سلیلیزیش نزمترنابێتەوە،بەڵام ھەڕێمی ئەرخەپێل باڕانێکی سارد و بایەکی توندی ھەیە،کۆی ئاستی پلەی گەرمی دەوروبەری ١٥ پلەیە،ساڵانە ٥٠٨ ملم باڕانی لێ دەباڕێت.

دانیشتوان[دەستکاری]

قوچەکی دانیشتوانی چیلی ،بەگوێڕەی سەرژمێڕی ٢٠١٤ ،سەرچاوە:پەیمانگای نیشتمانی چیلی بۆ ئامار.
ڕێژەی دانیشوانی چیلی پێشنیاڕکراو لەماوەی نێوان ساڵانی ١٨٢٠ بۆ ٢٠٥٠.

لەبنەڕەت دا دانیشتوانی ڕەسەنی چیلی لەنەتەوە ھیندیە ئەمەریکیەکانن،بەڵام دوای شاڵاوی ئیسپانیەکان و لەشکرکێشیان بۆ ناوچەکە،لەگەڵ دانیشتوانەکەی تێکەڵ بوون نەوەیەکی نوێ و جیاواز درووست بوو کە بە مەستیزۆ دەناسرێن ،لە ڕۆژگاری ئەمڕۆمان مەستیزۆ ٪٦٥ دانیشتوانی چیلی پێک دێنن،چارەکێکی دانیشتوانی لە ڕەگەزە ئەوروپیەکانن (ئیسپانیەکان)وە ٪٥ دانیشتوانەکەی لە ھیندیە سورەکانی ئەمەریکان،زۆڕینەی ئەم دانیشتوانانە لە دەوروبەری شارەکان نیشتەجێن بەتایبەت پایتەخت و ناوەڕاستی وڵات.

ڕەگەزی میللەتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە چیلی[دەستکاری]

ژماڕەیەکی زۆڕ لە دانیشتوانی عێراق و سوریا و لوبنان و میسر کۆچیان کرد بۆ ئەوڕووپا و لەوێشەوە بۆ چیلی،بەتایبەت کریستیانەکان،لە سەدەکانی نۆزدەھەم و بیستەھەم ئەمیش بەھۆی ستەمی عوسمانیەکانەوە بەرامبەر کریستیانەکان و ناچاربونیان بەدانانی باچ بە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی،گەلێک لەم کۆچەریانە لە بەڕازیل و ئەرژەنتین و چیلی و پێروو نیشتەجێبوون و تاوەکو ئەمڕۆ ماونەتەوە لەناو کوردەکانیش یەزیدیەکان بەھۆی ڕەشبگیریان بەرامبەریان ناچاربوون کە کوردستان جێبێڵن و ڕوو بکەنە ئەو ھەڕێمانەی لەژێڕ داگیرکاری ئیسپانیەکان بوون،تەواوی ڕۆژھەڵات ناوەڕاستیەکان بە ٢٥ ملیۆن کەس ھەژماڕ دەکرێن ١٠ ملیۆن تەنھا لە بەڕازیل دەژین .

لە کەسایەتیە ھەرە بەناوبانگەکانی چیلی کە بەڕەگەز ڕۆژھەڵاتی ناوینن :

- پاپلۆ سەعید (گەورە کریستیانی سانتیاگۆ) (بە ڕەگەز فەلەستینیە)

- خۆسیە سەعید (لەگەورە ڕێبەرانی کرێکاران ،خاوەنی گەورەترین ھاوبەشگای گەشەپێدانی خانوبەرەیە) (بەڕەگەز فەلەستینیە)

- ئەڕتۆرۆ سالح گەسانی (ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی چیلی بۆ تۆپی پێ لە ١٩٩٠ بۆ ١٩٩٣) (بەڕەگەز فەلەستینیە)

- لويس ئێنریکێ یەھرور (ڕابەری کرێکاران) (بەڕەگەز کورد)

- كارلۆس تەعمە (ڕابەری کرێکاران) (بەڕەگەز فەلەستینیە)

- حوسێن سەباغ (ڕامکار) (بەڕەگەز لوبنانی)

- جێسیکا فاخوری (ڕامکار) (بەڕەگەز ئوردەنی)

- سێرگیۆ بێتار شەقرە(وەزیر و سیناتۆر) (بەڕەگەز کورد)

- نیکۆڵاس ماسۆ (یاریزانی تێنس) (بەڕەگەز کورد)

چاڵاکیە مڕۆییەکان[دەستکاری]

کشتوکاڵ[دەستکاری]

چیلی لەپاڵ برەو دان بە بواری پیشەسازی و کانزاکاری گرنگیەکی زۆڕی بەکەرتی کشتوکاڵی داوە ،ئەمیش بەھۆی گونجاوی بەشێکی زۆڕی خاکەکەی بۆ کشتوکاڵ و کێڵان،لە گرنگترین بەرھەمە کشتوکاڵیەکانی :گەنم و جۆ و گەنمە شامی و بڕنج و میوە جۆڕبەجۆرەکان،ھەروەھا لەبەرھەمە ئاژەڵیەکانیش داھاتێکی زۆڕی چنگ دەکەوێت،وەک بەرھەمەکانی چێڵ و بەرخ و بزن و ماسی ،بەتایبەت ھەڕێمەکانی باشووری ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە سامانی ئاوی بەتایبەت ماسی.

کانزاکاری[دەستکاری]

چیلی بڕی سێ چارەکی تەواوی مسی جیھان لەخۆدەگرێت،وە یەکێکە لەھەرە گەورەترین وڵاتی جیھان بۆ دەرھێنانی نیتراتی سروشتی ،جگە لەمە خاکی چیلی بڕێکی زۆڕ لە زێڕ و مەنگەنیز زیو و ئاسن لە کڕۆکی دا ھەڵگرتوە،لەم ساڵانەی دوایش توانڕا نەوت لەبەشی باشوڕی بدۆزرێتەوە،ھەموو ئەم سامانە سروشتیانە بونەتە ھۆی ئەوەی وڵات گرنگیەکی زۆڕ بە بواری پیشەسازی ئاسن و پاشکۆکانی بدات.

ڕژێمی ڕامیاری[دەستکاری]

پالاسیۆ دی لامۆنیدا لەناوەڕاستی شاڕی سانتیاگۆ.
کۆشکی داد لە سانتیاگۆ.
تەڵاڕی کۆنگرێسی نیشتمانی لە ڤاڵپاڕایسۆ.

ڕژێمی ڕامیاری لە ڕێڕەوی پێشکەوتنی دا[دەستکاری]

  • لەساڵی ١٨١٨ سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیان لەژێڕ داگیرکاری ئیسپانیا بەمە نەتەوەی چیلی لە ١٨٦١ بۆ یەکەم جار بوە خاوەنی حکومەتی دیموکراتی نیشتمانی خۆی.
  • لەساڵی ١٩٢٥ چیلی بوە خاوەنی یەکەم دەستوری خۆی کە تیایدا دەسەڵاتەکانی سەرۆک کۆمار زیادکران.
  • لەساڵی ١٩٥٨ چیلی توشی قۆناغی ئالوگۆڕی دەسەڵات بویەوە و بۆشاییەکی یاسایی درووست بوو،ئەمیش دوای ئەوەی ئەلیساندرێ پەلما بەزۆڕینەی دەنگ پۆستی سەڕۆکایەتی وەڕگرت لەلایەن سوپاوە ڕووبەڕوی وەستێندرایەوە بە پاڵپشتی ئەڕتۆرۆ ئەلیساندرێ .
  • لەساڵی ١٩٥٨ دوای تێپەڕبوونی ماوەی بۆشایی یاسایی ھزری شیوعی ھاوبەشی پەڕەی سەند و سێلڤادۆڕ نەدی وەک سەڕۆک ھەڵبژێردرا بەڵام بەھۆی کودەتایەکی سەربازیەوە دوای سێ ساڵ لە فەرمانڕەوایی لە پۆستەکەی دووڕخرایەوە.بەمە پیۆنیشەی دیکتاتۆر دەسەڵاتی وڵاتی گرتە دەست تاوەکو ١٩٨٠. 
  • لەساڵی ١٩٨٠ دەستورێکی نوێ نوسڕایەوە و لە ١١ مارسی ١٩٨١ کەوتە بواڕی جێبەجێکردن،لە ٣٠ یۆلیۆی ١٩٨٩ جارێکی تر ھەمواڕکرایەوە.

پێکھاتەی کارگێڕی[دەستکاری]

چیلی  دابەشکراوە بۆ ١٥ ھەڕێمی کارگێڕی (بە ئیسپانی: Regiones) ھەریەک لەم ھەرێمانە سەرۆکێکی خۆی ھەیە (بە ئیسپانی:Intendente) کە بەشێوەی ناڕاستەوخۆ ھەڵدەبژێردرێن.

ھەڕێمەکانی چیلی.

ھەریەک لەم پانزە ھەڕێمە دابەش کراون بۆ چەند پاڕێزگایەک (بە ئیسپانی:Province) کە بەدەسەڵاتی دووەمی چیلی دادەنڕێت،ھەریەک لەم پاڕێزگایانە لە لایەن پاڕێزگارەوە (Gobernador) بەڕێوە دەبردرێت،ژمارەی تەواوی پاڕێزگاکانی چیلی ٥٤ پاڕێزگایە،وە ھەریەکە لەم پاڕێزگایانە بۆ کۆمەڵێک شاڕ دابەش بوون ،ھەریەک لەم شاڕانە بەڕێوەبەڕایەتیەکی تایبەتی شاڕەوانیان ھەیە.

کلیل[١٥][١٦] ناو
پایتەخت ڕووبەر (كم2) ژماڕەی دانیشتوان
ڕێزبەندی

باکوور بۆ باشوور

01 Flag of Tarapaca, Chile.svg ھەرێمی تاراباكا ئەيكويكۆ 42,225.8 298,257 2
02 Flag of Antofagasta Region, Chile.svg ھەرێمی ئەنتۆڤاگاستا
ئەنتۆڤاگاستا 126,049.1 542,504 3
03 Flag of Atacama, Chile.svg ھەرێمی ئەتەکاما
کۆپیاپۆ (چیلی) 75,176.2 290,581 4
04 Flag of Coquimbo Region, Chile.svg ھەرێمی کۆکیمپۆ
لا سێڕينا 40,579.9 704,908 5
05 Flag of Valparaiso Region, Chile.svg ھەرێمی ڤالبارایسۆ
فالبارايسو 16,396.1 1,723,547 6
06 Flag of O'Higgins Region, Chile.svg ھەرێمی لیبرتادۆڕ جەنەڕاڵ بێرنادۆ ئەوھیگێنز
رانكاگوا 16,387 872,510 8
07 Flag of Maule, Chile.svg ھەرێمی مۆڵی تالكا 30,296.1 963,618 9
08 Flag of Biobío Region, Chile.svg ھەرێمی پایۆ پایۆ
کۆنتبتیۆن ، چیلی 37,068.7 1,965,199 10
09 Flag of La Araucania, Chile.svg ھەرێمی ئەرۆکانیا
تيمۆكۆ 31,842.3 907,333 11
10 Flag of Los Lagos Region, Chile.svg ھەرێمی لۆس لاگوس
پۆیڕتۆمۆنت (چیلی) 48,583.6 785,169 13
11 Flag of Aysen, Chile.svg ھەرێمی ئەیسن دیل جەنەڕاڵ کارلۆس ئەیبانیس دیل کامپۆ كۆيهايكيۆ 108,494.4 98,413 14
12 Flag of Magallanes, Chile.svg ھەرێمی ماگلانزی ئەنتارتیکا چیلیا
بۆنتا ئەریناس 132,291.1 159,152 15
14 Flag of Los Ríos, Chile.svg ھەرێمی لۆس ڕیۆس
ڤاڵدیڤیا 18,429.5 363,887 12
15 Flag of Arica y Parinacota, Chile.svg ھەرێمی ئەریکای پارینکۆتا
ئەریکا 16,873.3 213,595 1
13 Flag of the Metropolitan Region, Chile.svg ھەرێمی سانتیاگۆ مترۆپۆلیتان
سانتياغو
15,403.2 6,683,852 7

تێبینی: ئاماڕی دانیشتوان بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢ دانراوە.[١٧]

ڕژێمی یاسایی[دەستکاری]

ڕژێمی یاسایی لەچیلی لەسەر بنەمای یاساکانی ساڵی ١٨٥٧ نوسراوەتەوە،کە ئەمیش لەسەر بنەمای دەستوری ئیسپانی دانراوە،(پاشایی پەڕلەمانی) لەژێڕ کاریگەری یاسای فەڕەنسی (سەڕۆکایەتی پەرلەمانی) و یاسای ئوسترالی (فیدرالی دیموکراتی)،دەرکردنی بڕیارە قەزاییەکان لەلایەن دادگای باڵای چیلیەوەیە،وە چیلی مولکەچی دادگای دادی نێودەوڵەتی نیە.

مافی دەنگدان[دەستکاری]

ھەرھاوڵاتیەکی چیلی تەمەنی ١٨ ساڵی تەواو بکات مافی دەنگدانی ھەیە لەھەردوو ڕەگەزی نێڕ و مێ،تاوەکو ئێستا ٢،٨ ملیۆن ھاوڵاتی ناویان تۆماڕکراوە بۆ دەنگدان کە نیوەی زیاتری ئەم ڕێژەیە لە ڕەگەزی مێن.

دەستەی جێبەجێکردن[دەستکاری]

سەڕۆکی وڵات[دەستکاری]

سەڕۆکی کۆمار ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێن،لەسەرەتادا ماوەی فەرمانڕەوایی سەرۆک کۆمار ھەشت ساڵ بوو دواتر کەم کرایەوە بۆ شەش ساڵ ئێستا ماوەکەی چواڕ ساڵە،ھەڕ پاڵێوڕراوێک زۆڕینەی دەنگەکان بەدەست بێنێت پلەی سەڕۆکایەتی مسۆگەر دەکات،کە دەبێت تەمەنی لە ٤٠ ساڵ کەمتر نەبێت و ھەڵگری بڕوانامەی چیلی بێت و لەدایک بووی سەرخاکی چیلی بێت،سەڕۆک کۆمار لەھەمان کات سەڕۆکی وڵاتە و سەڕۆکی ئەنجومەنی وەزیرانیشە.

ڕێپێدانەکانی سەڕۆک[دەستکاری]

مافی وتار خوێندنەوەی ھەیە بەرامبەر ئەنجومەنی نوێنەران ،دیاریکردنی ڕۆژ و کاتی ھەڵبژاردنەکان،سەرپەڕشتی کردنی بۆنە نیشتمانیەکان،گۆڕینی سەڕۆک وەزیران،ڕاگەیاندنی باڕی نائاسایی،سەرپڕشتی کردنی کاروباری دادگاکان،سەڕۆکی ھێزی چەکدارە،دامەزڕاندنی دادوەر و بەرپرسە خۆجێیەکان،سەڕۆکی ئێستای چیلی ئافرەتێکە بەناوی میشێل پاشێلێ کە پاڵێوڕاوێکی ھاوبەشیەکانە،یەکێکە لە کەسە ستەمخۆڕەکانی سەردەمی دیکتاتۆری پینۆچی ،یەکێکە لەسەرکردە ھەرە دیارەکانی ئەمەریکای لاتینی.

ئەنجومەنی وەزیران[دەستکاری]

سەڕۆکی وڵات ھەڵدەستێت بە پێک ھێنانی ئەنجومەنی وەزیران و دانانی سەڕۆکێک بۆی دیاریکردنی وەزیرەکان کە لە ٢٠ وەزیر پێک دێت.

دەستەی ڕاوێژگاری[دەستکاری]

دەستەی ڕاوێژکاران پێک دێت لە دوو ئەنجومەن کە لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانیەوە دەستنیشان دەکرێن : 

ئەنجومەنی نوێنەران[دەستکاری]

لە ١٢٠ نوێنەر پێک ھاتوە،ڕاستەوخۆ لەلایەن میللەتەوە ھەڵدەبژێڕدرێن،ماوەی نوێنەڕایەتیان چواڕساڵە،ئەنجومەنەکە پێک دێت بەگوێڕەی ئاستی دەنگەکان و بەشداریەکان،لە٪١٥ ئەنجومەنەکە لە ڕەگەزی مێن.

ئەنجومەنی پیڕان[دەستکاری]

لە٤٧ ئەندام پێک ھاتوون ،٣٨ ئەندامیان ڕاستەوخۆ لەلایەن میللەتەوە ھەڵدەبژێڕدرێن ٩ ئەندامەکەی تر ھەمیشەیین لەلایەن سەڕۆکەوە دیاری دەکرێن،ماوەی خزمەت کردنیان ھەشت ساڵە نیوەی ئەم ئەندامانە چواڕساڵ جاڕێک ھەڵدەبژێردرێن لە نێوان سەڕۆکەکانی پێشو و ئەندامانی ئەنجومەنی پیڕان و سەڕۆکە لەژیان ماوەکان،دەبێت دوو لەئەندامەکان بەلایەنی کەمەوە ئافرەت بن،٩ ئەندامە ھەمیشەییەکە دابەش دەبن کە سیانیان مافی سەرپەڕشتی و جولەپێکردنی سەربازیان ھەیە سیانیشیان سەرپەڕشتی دادگاکان دەکەن سیانەکەی تریش ھاریکاری سەڕۆک دەبن.

دەسەڵاتی دادوەری[دەستکاری]

  • لەچیلی چەندین فەڕمانگە نوێنەڕایەتی دەستەی دادوەڕی دەکات وەک:
  • دادگای باڵا بەڕزترین دادگای چیلیە.
  • دلدگای دەستوری.
  • دادگای ھەمواڕکردنەوە و دادگایی ھەڕێمەکان.
  • دادگای باڵا:لە ١٦ دادوەر پێک ھاتوون ،لەلایەن سەڕۆکی وڵاتەوە دامەزڕاون،لەلایەن ئەنجومەنی پیڕانەوە پاڵپشتیان دەکرێت و ھەڵدەبژێڕدرێن. 

کاری سەڕەکیان بڕیتیە لە چاودێڕی بڕیارەکانی دادگای بەڕایی لەباڕەی کێشە قەزاییەکانەوە بەتایبەت ئەو دادگاییانەی پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە دادگای باڵاوە ھەیە،چیلی ملکەچی دادگای دادی تێودەوڵەتی نیە.

  • دادگای دەستوری:کاری سەڕەکی ئەم دادگایە بڕیتیە لە جیاکاری بڕیارەکانی ڕاوێژکاری دەستوری و چاکسازیەکانی دەسنوری.

پارتە ڕامیاڕیەکان[دەستکاری]

  • پارتی چیلی ٢٠٠.
  • پارتی دیموکراتی کریستیانی  PDC,
  • ھاوپەیمانی پارتەکان لەپێناو دیموکراتی CPD کەئەم پارتانە لەخۆ دەگڕێت:
  • پارتی دیموکراتی کریستیانی PDC

‏* پارتی ھاوبەش PS

  • پارتی دیموکراتی PPD،
  • پارتی ھاوبەشی دیموکراتی ڕادیکاڵی PRSD

‏*یەکێتی دیموکراتی چاڕەنووس UDI

  • نوێخوازی نیشتمانی PS
  • پارتی دیموکراتی  PPD
  • پارتی باشوور PS
  • پارتی یەکێتی ناوەڕاست-ناوەڕاست UCCP
  • پارتی ھاوبەشی دیموکراتی ڕادیکاڵی PRSD
  • یەکێتی لەپێناو پێشکەوتنی چیلی UPP، ھەریەکە لە پارتی نوێخوازی نیشتمانی RN،ویەکێتی دیموکراتی چاڕەنووس UDI

کۆمەڵەی پاڵەپەستۆیە ڕامیاریەکان[دەستکاری]

  • یەکێتیەکانی خوێندکارانی زانکۆ کە چاڵاکیەکانیان لەناو پەڕژینی زانکۆ ئەنجام دەدەن.
  • کلێسای ڕۆمی کاسۆلیک.
  • ناوەندی کڕێکارانی یەکگرتوو،چەندین سەندیکای تایبەت لەخۆ دەگرێت وەک سەندیکای کڕێکاران.

ڕێچکەی چاکسازی کۆمەڵایەتی[دەستکاری]

چیلی لە ڕێڕەوی دادوەڕی کۆمەڵایەتی بەڕەو پێش دەڕوات بەڵام وەک کیسەڵ ،ئەمیش بەھۆی نامۆیی و کەم ئەزمونیەوەیە لەگەڵ ڕژێمی دیموکراتی،ھەربەم ھۆیەوە خۆی لەیاساکانی ولاتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکا دەپاڕێزێت ئەمیش بەھۆی یاسای کۆمەڵایەتی میللەتەکەی.

ئابوڕی[دەستکاری]

سانھاتان،ناوچەی بازاڕ و ئابوری چیلی لە سانتیاگۆ.
بازاڕی دراوە کاغەزیەکان لە سانتیاگۆ.

چیلی ڕژێمێکی ئابوڕی وەھای ھەیە کە پابەندە بە بنەماکانی ئابوڕی بازاڕی جیھان،وەخاوەنی ئاستێکی بەڕزی ئابوڕیە لە بازڕگانی دەرەکی،لەماوەی ساڵانی ھەشتاکان و نۆھەدەکانی سەدەی بیستەم ھەنگاوی باشی ھاوێشت بەڕەو چاکسازی ئابوڕی ،تا بوە نمونەیەکی بەرچاو لە گۆڕەپانی ئابوڕی جیھانی ،لەگەڵ ھەموو ئەمانەش چیلی تاوەکو ئەمڕۆ بەدەست بێکاریەوە دەناڵێنێ،کەلەژێڕ کاریگەریەکی قورسی جەماوەڕەکەی دایە بەمەبەستی فەڕاھەمکردنی ژیانێکی باشتر،بۆ ئەم مەبەستە چیلی چەندین گڕێ بەستی کردوە لەگەڵ وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا لەبواڕی بازرگانی ئازاد.

ئاوە ھەرێمیەکان[دەستکاری]

چیلی نزیکەی ١٢ میل لە ڕووبەری ئاوی ھەرێمی ھەیە.

ھێزی چەکداری چیلی[دەستکاری]

نەخۆشخانەی گۆڕەپانی M * A * S * H لە ئەنخۆڵ، لەکاتی بومەلەرزەی ساڵی ٢٠١٠.
  • ھێزە کاراکان:نزیکەی ٨٧٥٠٠ سەربازی ھەیە،لەم ژماڕەیە ٣٠٦٠٠ سەرباز بەشێوەی زۆڕەملێییە.
  • ماوەی سەربازی: ساڵێک لەھێزی وشکانی،٢٢ مانگ لەسەربازی دەریایی و ئاسمانی.
  • ھێزی یەدەک: ٥٠ ھەزار سەرباز،کە ھەموویان سەر بەسوپان.
  • سوپا: ٥١ھەزار سەرباز، لەم ژماڕەیە ٢٧ ھەزاری ناچاریە.

تێکھەڵکێشە نێودەوڵەتیەکان[دەستکاری]

داواکردنی خاکی بیابانەکانی ئۆکلاھۆما لەلایەن پۆلیڤیاوە دوای ئەوەی لەدەستی دا بە بەڕژەوەندی چیلی،لەساڵی ١٨٨٤ ململانێ و ناکۆکی کەوتە نێوان چیلی و ئەرژەنتین و بەریتانیا بەھۆی ڕێڕەوە ئاویەکانی ڕۆلاوکا(Ro Lauca) ئەو ڕێڕەوەی دەڕوانێتە سەر ھاتوچۆی نێوان زەڕیای ئەتلەسی و زەڕیای ھێمن .لەئاکامدا ڕێککەوتنامەی سێ قۆڵی لێکەوتەوە بەناوی (ڕێککەوتنامەی چیلی-ئەنتارکتیکا)

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. "Bureau of Western Hemisphere Affairs, Background Note: Chile". وزارة الخارجية الأمريكية. 16 December 2011. 
  2. "Chile". كتاب حقائق العالم. وكالة المخابرات المركزية. اطلع عليه بتاريخ 17 February 2014. 
  3. "World Development Indicators".
  4. "Human and income poverty: developing countries".
  5. "Chile.com.
  6. Encyclopædia Britannica.
  7. ٧٫٠ ٧٫١ ٧٫٢ Encina، Francisco A., and Leopoldo Castedo (1961).
  8. "Chile".
  9. ٩٫٠ ٩٫١ ٩٫٢ Hudson, Rex A., ed. (1995).
  10. ١٠٫٠ ١٠٫١ "CHILE".
  11. "Chile (república)".
  12. Pearson، Neale J. (2004).
  13. de Olivares y González SJ، Miguel (1864) [1736].
  14. Appletons' annual cyclopaedia and register of important events of the year: 1900.
  15. "Regiones, Provincias y Comunas de Chile".
  16. "CODIGO UNICO TERRITORIAL".
  17. "About Chile".