سویس
Coordinates: 46°50′00″N 8°20′00″E / 46.8333333°N 8.3333333°E
|
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
| دروشم: Unus pro omnibus, omnes pro uno (traditional) (Latin: One for all, all for one) |
||||||
| سروودی نیشتمانی: Swiss Psalm |
||||||
![ھەڵکەوتەی سویس (green)لە Europe (dark grey) — [ڕێنوێن]](/wiki/%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95:Europe-Switzerland.svg) |
||||||
| پایتەخت | Bern[note ١] (de facto) 46°57′N 7°27′E / 46.95°N 7.45°E |
|||||
| گەورەترین شار | Zurich | |||||
| زمانە فەرمییەکان | German (63.7 %), French (20.4 %), Italian (6.5 %), Romansh[١] (0.5 %) |
|||||
| ناوی هاووڵاتی | Swiss | |||||
| دەوڵەت | Federal republic, with directorial system and direct democracy | |||||
| - | Federal Council | Micheline Calmy-Rey (Pres. 11) Doris Leuthard Eveline Widmer-Schlumpf (VP 11) Ueli Maurer Didier Burkhalter Simonetta Sommaruga Johann Schneider-Ammann |
||||
| - | Federal Chancellor | Corina Casanova | ||||
| یاسادانەر | Federal Assembly | |||||
| - | ئەنجومەنی باڵا | Council of States | ||||
| - | ئەنجومەنی خواروو | National Council | ||||
| Independence | ||||||
| - | Foundation date | 1 August[note ٢] 1291 | ||||
| - | de facto | 22 September 1499 | ||||
| - | Recognised | 24 October 1648 | ||||
| - | Restored | 7 August 1815 | ||||
| - | Federal state | 12 September 1848[٢] | ||||
| ڕووبەر | ||||||
| - | سەرجەم | ٤١٬٢٨٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (133rd) ١٥٬٩٤٠ مایلی چوارگۆشە |
||||
| - | ئاو (%) | 4.2 | ||||
| ژمارەی دانیشتوان | ||||||
| - | بەراوردی 2010 | 7,866,500[٣] (95th) | ||||
| - | سەرژمێریی 2000 | 7,452,075 | ||||
| - | چڕی | 188 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (65th) ٤٧٧٫٤کەس لە مایلی چوارگۆشە |
||||
| GDP (PPP) | بەراوردی 2011 | |||||
| - | سەرجەم | $321.898 billion[٤] | ||||
| - | سەرانە | $45,265[٤] | ||||
| GDP (nominal) | بەراوردی 2011 | |||||
| - | سەرجەم | $512.065 billion[٤] | ||||
| - | سەرانە | $75,835[٤] | ||||
| Gini (2000) | 33.7 (medium) | |||||
| HDI (2010) |  0.874[٥] (very high) (١٣th) |
|||||
| دراو | Swiss franc (CHF) |
|||||
| ناوچەی کاتی | CET (UTC+1) | |||||
| - | ھاوین (DST) | CEST (UTC+2) | ||||
| لایەنی لێخوڕین | right (trains: left) | |||||
| پاوانی ئینتەرنێت | .ch | |||||
| کۆدی تەلەفۆن | +41 | |||||
.svg)
.svg)
سویس (بە ئەڵمانی: die Schweiz، بە فەڕەنسی: la Suisse، بە ئیتاڵی: Svizzera، بە ڕۆمانی: Svizra، بە ئینگلیزی: Switzerland) وڵاتێکە لە ناوەڕاستی کیشوەری ئەوروپادا، ئەڵمانیا دەکەوێتە باکووریی و فەرەنسا لە خۆرئاوای و ئیتالیا لە باشووری و نەمسا و لینخیشتاین دەکەوێتە خۆرھەڵاتیەوە. سویس سیاسەتی دەرەکی بێ لایەن بەکاردەبات کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥١٥. بەیەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی جیھان دادەنرێت، ھەروەھا بە جوانترین وڵاتیش، شاری زیۆرخی سویس کە تا ساڵی ٢٠٠٨ بە گەورەترین وڵاتی دادەنرا، بە خۆشترین و باشترین وڵات بۆ نیشتەجێ بوون لە جیھاندا دانرا ئەمەش ھەشت ساڵ لەسەر یەک ھەمان پلەی وەرگرت.
پێرست |
جوگرافیا[دەستکاری]
خاکی سویس شاخییە بەگشتیی، بەنزیکەی ٧% ی ڕووبەرەکەی لە بەرزاییەکانی ئەلپییە، ئەم کەرتەش ٣٠% ی دانیشتوان لەخۆ دەگرێت، و نزم دەبێتەوە بە شۆڕبووەکانی وەک بانی سویسریی، ئەم شۆڕەبووەوانەش گەلێک دەریاچە لەخۆ دەگرێت، و چیاکانی ئەڵپ بەش دەبێت بۆ کۆمەڵێک زنجیزە، بەرزترین لووتکە لە ئەڵپی سویسریی (مۆنتی رۆزا) و سویس بەشێک لە چیاکانی جۆرا رادەپەڕێنێت بەجۆرێ کە بەشی باشووری رۆژھەڵاتی ئەم چیایانە دوای دەکەون، ھەروەھا گەلێک دۆڵ و لێوار لەخۆ دەگرێت، ھەندێک سووچ کەلێنی دەکات، و بانی سویس درێژ دەبێتەوە لەسەر شێوەی داڵان لەنێوان چیاکانی ئەڵپ و چیاکانی جۆرا دا، ھەروەھا بەرزایی بانەکە لەشوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر دەگۆڕدرێت، و سروشتی شاخێتی خۆی وای کردووە کە دەوڵەمەند بێت بە کۆمەڵێک دارستانی بەنرخی گەشتوگوزاریی. چیاکان دەورەدراون بە گەلێک بەفرگری وەک (لێنچ) و (جورنرفیزچ)، ئەم بەفرگرانە سەرچاوەی گشتوگوزاریی گرنگن، و بەناو سویس دا زریچەی خاوێن بڵاوە.
کەش و ھەوا[دەستکاری]
کەش و ھەوای سویس دەگەڕێتەوە بۆ چەشنی ناوەندیی ئەوروپا (کەش و ھەوای ئەڵپیی) بەگشتی ساردە بەجۆرێ کە سەھۆڵ زۆربەی زەوییەکەی دادەپۆشێت لە زستاندا و دەگۆڕدرێت بۆ بەفرگر کە سویسرییەکان بەکاریدەھێنن بۆ گەشتوگوزاریی خلیسکان لەسەر سەھۆڵ، لە چیاکانی فێھن ـەوە ھەڵدەکات بۆ دۆڵەکان، بۆیە کاردەکاتە سەر کەش و ھەوای ناوچە نزمەکان، و باران بارینیی بەخوڕ. سویس ھاوینێکی گەرمی ھەیە لە ناوچەی دۆڵەکان و دۆڵە نزمەکان، بەڵام کەش و ھەوا بەگشتیی کەش و ھەوایەکی زۆر بەچێژ و خۆشە، جا گەر بە زستانی سارد بێت یان بە ھاوینی گەرم بەجۆرێ کە سروشتی سەرنج راکێش و دیمەنە جوانەکان چاوت پڕ دەکات و ناتوانیت لە جوانیی زۆرتر ببینیت بەجۆرێ کە ھەست بە ھەڵگەڕانەوەکانی کەش ناکەیت.
دانیشتوان[دەستکاری]
زۆربەی دانیشتوانی سویس لە ناوچەی بانەکان و شارە سەرەکییەکان دەژین، وەک جنێف، زیۆرخ، بازڵ، لۆزان، چڕی دانیشتوانیش لە ناوچە بەرزەکاندا کەم دەبێتەوە. دانیشتوان دەگەڕێنەوە بۆ کۆمەڵە ئەڵمانییەکان، و زۆرینەی دانیشتوانی سویس پێک دێنن، ٧٥% ی دانیشتوانی سویس بە ئەڵمانی دەدوێن و قسەدەکەن، و لەنێو دانیشتواندا ڕەگەزی فەڕەنسیی ھەیە، بەجۆڕی کە ٢٠% ی دانیشتوان بە فەڕەنیسیی قسە دەکەن، ھەروەھا ڕەگەزە ئیتاڵییەکانیش ٤% پێک دێنن و بەھەمان رێژە دانیشتوان بە ئیتاڵیی قسە دەکەن، لە سویسدا ژمارەیەکی گەورە لە بیانییەکان ھەن کە خۆی دەدات لە یەک ملیۆن کەس، ٨٠% ـیان لە دەوڵەتەکانی یەکێتی ئەوروپاوە ھاتوون بەپێی ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان چینی پێکھاتە بیانییەکان بەھۆی ڕەگەزپەرستییەوە دەناڵن، بەتایبەتیی لە ساڵەکانی کۆتاییدا بەھۆی بردنەوەوەی پارتی گەلی سویسریی لە ھەڵبژاردنە فیدراڵییەکاندا، کە ئەم پارتە کەوتە نێو گرتنی دەسەڵاتی یاسایی دژ بە بیانییەکان و نا ئەوروپییەکان.
سیاسەت[دەستکاری]
سیاسهتی دهرهوهی سویس سیاسهتێكی بێلایهنانهیهو ههر ئهو سیاسهتهش وایكردوه كه له نههامهتی جهنگهكانی سهدهی رابردو ههردوو جهنگی یهكهمو دووهمی جیهانی خۆی بپارێزێت. ساڵی 1960 سویس بوبه ئهندامی رێكخراوی بازرگانیی ئازادی ئهوروپاییو ساڵی 1963له ئهنجومهنی ئهوروپاشدا بوهته ئهندام. بهڵام له راپرسیهكی جهماوهریدا كهله ساڵی 1992 دا بهڕێوهچوو هاوڵاتایانی ئهو ولاته رهتیان كردهوه كه وڵاتهكهیان ببێته ئهندامی رێكخراوی یهكێتی ئهوروپا. سویس بهشێوهیهكی یاسایی پایتهختی نییه بهڵام له رووی كردییهوه شاری (بیرن)ناوهندی بهڕێوهبردنی ئهو ولاتهیه. گهورهترین شاری سویس زووریخو روبهرهكهی 285 41 كم2 و ژمارهی دانیشتوانكهی زیاتر له 7 ملیۆن كهسهو خاوهن سیستمێكی فیدراڵی پارلهمانیه .
سەرچاوەکان[دەستکاری]
|
|||||||||||||||||||||||||||
.svg)
Cite error: <ref> tags exist for a group named "note", but no corresponding <references group="note"/> tag was found
Cite error: <ref> tags exist, but no <references/> tag was found
