پێشکەوتنخوازی لە ئەمریکا
| پێشکەوتنخوازی لە ئەمریکا | |
|---|---|
| لقی | پێشکەوتخوازی |
| بەشێکە لە | سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ئەم بابەتە بەشێکی زنجیرەیییە لەسەر |
| سیاسەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان |
|---|
 |
_US_House_of_Representatives.svg){kind=small}
پێشکەوتنخوازی لە ئەمریکا پێشکەوتنخوازی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان فەلسەفەیەکی ڕامیاریی مەیەل بۆ چەپ و بزووتنەوەیەکی چاکسازییە. تا سەدەی ٢١ەم، داکۆکی لەو ڕێبازانە دەکات کە بە گشتی بە سۆسیال دیموکرات دادەنرێن و بەشێکن لە چەپڕەوی ئەمریکی. ھەروەھا خۆی لە ناو ڕامیاریی ناوەڕاست-ڕاستیشدا نیشان داوە، وەک ناسیۆنالیزمی نوێ و کۆنەپەرستیی پێشکەوتنخواز. لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا گەیشتە لووتکە. لە ڕووی سروشتەوە، بزووتنەوەیەکی چاکسازیخواز و پەیوەندیدار بە چینی ناوەڕاست و چینی کرێکار بوو، وەک وەڵامێک بۆ ئەو گۆڕانکارییە بەرفراوانانەی کە بەھۆی مۆدێرنکردنەوە ھاتبوونە ئاراوە، وەک گەشەی کۆمپانیا زەبەلاحەکان، پیسبوونی ژینگە، و گەندەڵی لە ڕامیاریی ئەمریکادا.
ڕێبازە ئابوورییە پێشکەوتنخوازەکان بنەما کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکانی سۆسیال دیموکراسی و چەمکی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی لەخۆ دەگرن، بە مەبەستی باشترکردنی دۆخی مرۆیی لە ڕێگەی ڕێکخستنی حکوومی، پاراستنە کۆمەڵایەتییەکان، و پاراستنی کاڵا گشتییەکان.[١] پێشکەوتنخوازیی ئابووری لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراوە کە بازاڕە سەرمایەدارییەکان ئەگەر بە ڕێکخستنێکی کەمی حکوومی بەجێ بھێڵدرێن، لە بنەڕەتدا نادادپەروەرن و لایەنگریی بازرگانییە گەورەکان، کۆمپانیا زەبەلاحەکان، و دەوڵەمەندەکان دەکەن. ئەو ڕێبازە ئابوورییە دیاریکراوانەی کە بە پێشکەوتنخواز دادەنرێن بریتین لە: باجی پێشکەوتنخواز، دووبارە دابەشکردنەوەی داھات بە مەبەستی کەمکردنەوەی نایەکسانییەکانی سەروەت و سامان، پاکێجێکی گشتگیری خزمەتگوزارییە گشتییەکان، چاودێریی تەندروستیی گشتگیر، بەرەنگاربوونەوەی بێکاریی ناچاری، پەروەردەی گشتی، دەستەبەری کۆمەڵایەتی، یاساکانی کەمترین کرێ، یاساکانی دژە مۆنۆپۆڵ، یاساکانی پاراستنی مافی کار، و مافی سەندیکا کرێکارییەکان. لە کاتێکدا بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازیی ھاوچەرخ ڕەنگە بە شێوەیەکی سەرەکی بە سەکولار لە قەڵەم بدرێت، بەڵام پێشکەوتنخوازیی سەردەمی پێشکەوتنخوازی لە چاو ئەوەدا تا ئاستێکی بەرچاو ڕەگی لە ئاییندا چەسپابوو و لەوێوە وزەی وەردەگرت.[٢]
سەدەی ٢٠ەم: سەردەمی پێشکەوتنخوازی
[دەستکاری]مێژوونووسان لەسەر وردەکارییەکان مشتومڕیانە، بەڵام بە گشتی مێژووی سەردەمی پێشکەوتنخوازی وەک وەڵامێک بۆ زێدەڕۆیییەکانی سەردەمی زێڕین لە ١٨٩٠ەکانەوە تا جەنگی جیھانیی یەکەم لە ١٩١٧ یان دەستپێکی قەیرانی گەورەی ئابووری لە ١٩٢٩ دادەنێن.[٣] زۆرێک لە بنەما سەرەکییەکانی بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی تیشکیان دەخستە سەر پێویستیی کارایی لە ھەموو بوارەکانی کۆمەڵگەدا، و بۆ کۆنتڕۆڵێکی دیموکراسیی زیاتر بەسەر ڕێبازی گشتیدا. پاککردنەوە بۆ نەھێشتنی بەفیڕۆدان و گەندەڵی توخمێکی بەھێز بوو، ھەروەھا پشتگیریی پێشکەوتنخوازەکان بۆ قەرەبووی کرێکاران، باشترکردنی یاساکانی کاری منداڵان، یاساکانی کەمترین کرێ، سنووردارکردنی کاتی کارکردنی ھەفتانە، باجی داھاتی پلەبەندی و ڕێگەدان بە ژنان بۆ مافی دەنگدان.[٣] ئارسەر ئێس لینک و ڤینسێنت پی دی سانتیس پێیان وایە زۆرینەی پێشکەوتنخوازەکان دەیانویست ڕامیاری پاک بکەنەوە.[٤][٥] بۆ ھەندێک لە پێشکەوتنخوازەکان، پاککردنەوە بە واتای وەرگرتنەوەی مافی دەنگدان لە ڕەشپێستەکانی باشوور دەھات.[٦]
کۆمپانیا زەبەلاحەکان و مۆنۆپۆڵەکان: تێکشکاندنی تڕەستەکان بەرامبەر ڕێکخستن
[دەستکاری]
زۆربەی پێشکەوتنخوازەکان ھیوایان دەخواست کە بە ڕێکخستنی کۆمپانیا زەبەلاحەکان بتوانن وزە مرۆیییەکان لەو بەربەستانە ڕزگار بکەن کە سەرمایەداریی پیشەسازی سەپاندوویەتی. سەرەڕای ئەوەش، بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی دابەش بوو بوو بەسەر ئەوەی کام لەم چارەسەرانەی خوارەوە بۆ ڕێکخستنی کۆمپانیاکان بەکار بھێنرێت. زۆرێک لە پێشکەوتنخوازەکان پێیان وابوو مۆنۆپۆڵە پیشەسازییەکان دامەزراوەی ئابووریی نائاسایین کە ڕکابەری دەخنکێنن، کە ئەو ڕکابەرییە بۆ پێشکەوتن و باشتربوون پێویستە.[٨] یاسای دژە مۆنۆپۆڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕەفتاری دژە ڕکابەری (مۆنۆپۆڵ) و کارە بازرگانییە نادادپەروەرەکان قەدەغە دەکات. سەرۆک کۆمارەکانی وەک سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت و ویلیام ھاوارد تافت پشتگیریی تێکشکاندنی تڕەستەکانیان دەکرد. لە سەردەمی سەرۆکایەتیی ئەواندا، تافت کە بە پێچەوانەوە کۆنەپەرست بوو، ٩٠ تڕەستی لە ماوەی چوار ساڵدا ھەڵوەشاندەوە، لە کاتێکدا ڕۆزڤێڵت ٤٤ تڕەستی لە ماوەی حەوت ساڵ و نیوی دەسەڵاتیدا لەناو برد.[٩]
پێشکەوتنخوازەکان، وەک بێنجامین پارک دی ویت، دەیانگوت لە ئابوورییەکی ھاوچەرخدا، کۆمپانیا زەبەلاحەکان و تەنانەت مۆنۆپۆڵەکانیش ھەم حەتمین و ھەم خوازراون. ئەو پێی وابوو کە بە سەرچاوە زەبەلاحەکانیان و گەورەیی بەرھەمھێنانیان، کۆمپانیا گەورەکان ئەو سوودانە بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبەخشن کە کۆمپانیا بچووکەکان ناتوانن بیبەخشن. بەڵام، ڕەنگە ئەم کۆمپانیا زەبەلاحانە خراپ بەکارھێنان لە دەسەڵاتە گەورەکەیاندا بکەن. دەبێت حکوومەتی فیدراڵی ڕێگە بدات ئەم کۆمپانیایانە بمێننەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە بۆ بەرژەوەندیی گشتی ڕێکیان بخات. سەرۆک ڕۆزڤێڵت بە گشتی پشتگیریی ئەم بیرۆکەیەی دەکرد و وەک بەشێک لە «ناسیۆنالیزمی نوێ»ی خۆی جێگیری کرد.[١٠]
پارتییە پێشکەوتنخوازەکان
[دەستکاری]لە دوای یەکەم بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، سێ پارتی تری تەمەن کورت وەک پێشکەوتنخواز خۆیان ناساندووە، ھەروەھا یەک پارتی سێیەمی بچووکی ھاوچەرخ.
پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩١٢
[دەستکاری]یەکەم پارتی ڕامیاری بە ناوی پارتی پێشکەوتنخواز بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ١٩١٢ بۆ ھەڵبژاردنی سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت پێکھێنرا.[١١] ئەم پارتە دوای ئەوەی ڕۆزڤێڵت لە ھەوڵەکەی بۆ بوون بە کاندیدی کۆمارییەکان لە بەرامبەر ویلیام ھاوارد تافت شکستی ھێنا پێکھێنرا، و تا ساڵی ١٩٢٠ ھەڵوەشایەوە.
پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩٢٤
[دەستکاری]لە ١٩٢٤دا، سیناتۆری ویسکۆنسێن ڕۆبێرت ئێم لافۆلێت لەسەر پێڕستی پارتی پێشکەوتنخواز بۆ سەرۆکایەتی کاندید بوو. لافۆلێت لە ڕێگەی تێکۆشانەکەیەوە پشتگیریی سەندیکا کرێکارییەکان، ئەڵمانی-ئەمریکییەکان و سۆسیالیستەکانی بەدەست ھێنا. ئەو تەنھا توانی لە ویسکۆنسێن دەنگەکان بباتەوە، و پارتییەکە لە شوێنەکانی تر نەما.[١٢] لە ویسکۆنسێن، وەک ھێزێک تا چلەکانی سەدەی ٢٠ەم مایەوە.
پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩٤٨
[دەستکاری]پارتی سێیەم لە ساڵی ١٩٤٨ لەلایەن جێگری پێشووی سەرۆک ھێنری ئەی واڵاس وەک ئامرازێک بۆ ھەڵمەتەکەی بۆ سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەستی پێ کرد. ئەو دوو پارتییەکەی بە کۆنەپەرست و شەڕخواز دەبینی، و پشتگیریی دەنگدەرانی باڵی چەپی ڕاکێشا کە دژی ڕێبازەکانی جەنگی سارد بوون کە ببووە کۆدەنگییەکی نەتەوەیی. زۆربەی لیبڕاڵەکان، لایەنگرانی نیو دیڵ، و بەتایبەتی کۆنگرەی ڕێکخراوە پیشەسازییەکان، پارتییەکەیان ئیدانە کرد چونکە بە بۆچوونی ئەوان زیاتر لەلایەن کۆمۆنیستەکانەوە کۆنتڕۆڵ دەکرا. دوای بەدەستھێنانی ٢٪ی دەنگەکان لە ساڵی ١٩٤٨دا بەرەو نەمان چوو.[١٣]
پارتی خێزانە کرێکارەکان، ١٩٩٨
[دەستکاری]
پارتی خێزانە کرێکارەکان پارتییەکی ڕامیاریی بچووکی پێشکەوتنخوازە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ١٩٩٨ لە نیویۆرک دامەزراوە، و لقی چالاکی لە نزیکەی دوو دەرزەن ویلایەتدا ھەیە.[١٤][١٥][١٦]
پارتی خێزانە کرێکارەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ھاوپەیمانییەکی سەندیکا کرێکارییەکان، ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان، ئەندامانی پارتی نوێی نیشتمانیی ئێستا ناچالاک، و کۆمەڵێک گرووپی داکۆکیکار وەک کردەی ھاووڵاتی لە نیویۆرک و ئەکۆرن: کۆمەڵەی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگە بۆ چاکسازیی ئێستا ڕێک خرا.[١٧] پارتییەکە سوود لە یاساکانی یەکگرتنی ھەڵبژاردن لە ھەندێک ویلایەت وەردەگرێت بۆ بەرزکردنەوەی کاندیدە پێشکەوتنخوازەکان لە ڕێگەی پەسەندکردنەوە لە ناو سیستم ئێستای دوو پارتیدا.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ "The Origins and Evolution of Progressive Economics".
- ↑ Trodd، Zoe (2017). «Social Progressivism and Religion in America». Social Progressivism and Religion in America. Oxford Research Encyclopedia of Religion. doi:١٠.١٠٩٣/acrefore/٩٧٨٠١٩٩٣٤٠٣٧٨.٠١٣.٤٦٢. ژپنک ٩٧٨٠١٩٩٣٤٠٣٧٨.
- 1 2 Nugent، Walter (٢٠١٠). Progressivism: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٥٣١١٠٦-٨.
Progressivism emerged as a response to the excesses of the Gilded Age ... . [Progressives] fought for worker's compensation, child labor laws, minimum wage and maximum hours legislation; they enacted anti-trust laws, improved living conditions in urban slums, instituted the graduated income tax, won women the right to vote, and laid the groundwork for Roosevelt's New Deal.
- ↑ Link, Arthur S. (1954). Woodrow Wilson and the Progressive Era: 1913–1917.
- ↑ De Santis, Vincent P. (1999). The Shaping of Modern America, 1877–1920. p. 171. "[P]rogressives strove to purify politics".
- ↑ Franklin، J. (١ی ئازاری ١٩٩٩). «Blacks and the Progressive Movement: Emergence of a New Synthesis». OAH Magazine of History. ١٣ (3): ٢٠–٢٣. doi:١٠.١٠٩٣/maghis/١٣.٣.٢٠. JSTOR ٢٥١٦٣٢٨٨.
- ↑ Published in Puck (23 January 1889)
- ↑ Charles R. Geisst, Monopolies in America: Empire builders and their enemies from Jay Gould to Bill Gates (Oxford University Press, 2000) pp 47-91; online.
- ↑ Kolasky، William. «Theodore Roosevelt and William Howard Taft: Marching Toward Armageddon» (PDF). Antitrust, Vol. 25, No. 2, Spring 2011. the American Bar Association. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ Benjamin Parke De Witt, The Progressive Movement (1915) pp. 129–132. online.
- ↑ «Transforming American Democracy: TR and The Bull Moose Campaign of 1912 | Miller Center». millercenter.org (بە ئینگلیزی). ١٣ی شوباتی ٢٠١٧. لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Thelen، David Paul (١٩٧٦). Robert M. La Follette and the Insurgent Spirit. Little, Brown. OCLC ٥٦٥٠٧٨١٣٣.[پەڕە پێویستە]
- ↑ Thomas W. Devine (٢٠١٣). Henry Wallace's 1948 Presidential Campaign and the Future of Postwar Liberalism. U North Carolina Press. لاپەڕە ١٩٥–٢٠١, ٢١١–١٢. ژپنک ٩٧٨١٤٦٩٦٠٢٠٣٥.
- ↑ Ball، Molly (٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦). «The Tea Party of the Left». The Atlantic (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ Rouan، Rick. «The City: Left's answer to the Tea Party wades into council race». The Columbus Dispatch (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Garofoli، Joe (١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢). «Progressive Working Families Party lands in California, and is targeting moderate Democrats». San Francisco Chronicle. لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Dan Cantor's Machine». The American Prospect. ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
