لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن
Portrait by Joseph Karl Stieler, 1820
نگارەی بێتهۆڤێن، کێشراو بە دەستی جپزێف کارل ستیلێر (١٨٢٠)
لەدایکبوون بۆن
مەرگ ٢٦ی ئازاری ١٨٢٧(١٨٢٧-0٣-٢٦) (تەمەنی ٥٦ ساڵی)
ڤیەننا، ئیمپراتۆریەتیی نەمسا
پیشە موزیکدانەر و پیانۆژەن
واژۆ

لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن ( IPA: /ˈlʊdvɪg væn ˈbeɪtoʊvən/ ١٦ کانونی یەکەم ١٧٧٠ – ٢٦ مارس ١٨٢٧) لە شاری (بۆن) لە دایکبووە . مۆزیک دانەر و پیانۆژەنێکی ئاڵمانی بوو. بە یەکێک لە کاریگەرترین مۆزیکدانەکانی تەواوی سەدەکان دادەنرێت. بتھۆڤێن یەکەم کاری مۆزیکی خۆی لە تەمەنی ھەشت ساڵاندا پێشکەشی جیھانی ئاواز و ھونەر کردووە. لە تەمەنی بیست ساڵاندا چووە بۆ ڤیێنا ماوەی ساڵێک لای مۆزیکدانەری گەورەی کلاسیک ژۆزێف ھایدن خوێندوێتی، زۆر بە خێرایی پیانۆژەنێکی ڤێرتوزۆی لێ دەرچووە. . بتھۆڤێن خاوەنی نۆ سەمفۆنیا و پێنچ پارچە ئاوازی ناسکە کە بە ئامێری پیانۆ دەژەنرێن، لەگەڵ چەند پارچە میوزیکێکی تر کەبە ئامێری کەمانن، ئەو کەسایەتییە خاوەن گەلێک ئاوازی جوانەکە وەک پێشەکی بۆ (ئۆپێرا) دای ناوە. جوانترین شاکارەکانیشی سەمفۆنیای پێنچ و شەش و نۆیە. ھەر لەتەمەنی لاویێتیدا دایکی بەھۆی ماڵئاوایی لە بتھۆڤێن کردووە. لە دوای تەمەنی ٢٥ سالییەوە کێشەی بۆ دروست بووە لەگەڵ گوێچکەیدا، دواتر کەڕ بووەو پاشان بە تەواوی بیستنی لەدەست داوە. لە ساڵی (۱۹۸۲) کۆچی دوایی کردوە.

بێتھۆڤن بە دامەزرێنەری سەردەمی رۆمانتیک دادەنرێت، ھەرچەندە کاری ھەیە لەسەردەمی کلاسیکدا بەڵام دامەزرێنەری مۆزیک و سەردەمی رۆمانتیکە.

ژیان[دەستکاری]

لە دوای تەمەنی ٢٥ سالییەوە کێشەی بۆ دروست بووە لەگەڵ گوێچکەیدا، وەلە تەمەنی ۳۰ ساڵیدا ھەستی بیستنی لە دەست داوە و کەڕ بووە. بەڵام ئەم گوێگرانییە نەیتوانی چۆک بە بتھۆڤن دابدات لە جیھانی ئاوز و ھونەردا، بەڵکو لەم ئەو ماوەیەی ژیانیدا بە داھێنان و کاری جوانی ناسراوە. ھەر لەتەمەنی لاویێتیدا دایکی بەھۆی نەخۆشییەوە ماڵئاوایی لە بتھۆڤێن کردووە. پاشان ئەو لەدوای کۆچی دایکی لە تەمەنی ۱۷ ساڵیدا ئەرکی بەخێوکردنی خێزانی کەوتۆتە ئەستۆ. ئەمەش ھۆکارێک بوو کەنەیتوانی ئەو گەشتەی بۆ (ڤییەنا) بکات کە ھەمیشە خەونی پێوە دەبینی، کە ئەوکات (ڤییەنا) بە پایتەختی مۆزیک دادەنرا. پاشان لە ساڵی (۱۷۸۹) دا گەورەترین خەونی ھاتەدی کاتێک سەرۆکی شارەوانی شاری بۆن ناردی ناردی بۆ ڤییەنا، وەلە سەردەستی (ھایدن)ی مۆزیک ژەن بە شێوەیەکی ئەکادیمی دەستی بە خوێندنی مۆزیک کرد. دواتر دوای چونی مامۆستاکەی بۆ لەندەن بتھۆڤن ناچەربوو کە لەلایەن چەند مامۆستایەکی تر وەکو (سالێزی، شینک، ئەلبێرت بیرگ) بخوێنێت، کە ھۆکارێک بوون لەسەر دروستکردنی کەسایەتی ھونەری بتھۆڤن. بیتھۆڤن گەلێک داھێنانی نوێی لە بواری مۆزیکدا پێشکەش بە جیھان کردووە بەتایبەتی لە دوای لەدەستدانی ھەستی بیستنی وھەمیشە ئازارەکانی ناخی خۆی لەڕێگەی مۆسیقاوە دەربڕیوە، زۆر جاریش بیری لە خۆکوشتن کردۆتەوە بەھۆی ئەو نەخۆشیانەی ژیانی بەڵام توانیویەتی زاڵبێت بەسەر ئەو ھەستانەی، ھەندێ جاریش ئازارەکانی بەم شێوەیە گوزارشت لە ئازارەکانی خۆی بکات دەیوت:

«ئای لەو ئازارە سەختەی کاتێک کەسێک لە پاڵمدایەو گوێ لە دەنگی شمشاڵ دەگرێت و منیش توانای بیستنم نییە وە یاخود گوێی لە دەنگی شوانێکە گۆرانی دەڵێت و من نای بیستم.»

بەڵام ئەو ئازار و ناخۆشیانەی ژیانی زۆری نەخایەندووە پاش ئەوەی گەنجینەیەکی پڕ لە گەوھەری لە مۆزیکی کلاسیکی بەجێھێشت و خۆی وەک ئاڵایەکی شەکاوە لە جیھانی مۆزیک ناساند.