عادل سەیفەدین ئەحمەد

عادل سەیفەدین ئەحمەد
ملک الکرد «شای کورد» مەلیک عادل
دراوی عادل سەیفەدین ئەبوبەکر محەممەدی یەکەم وەک حاکم لە میزۆپۆتامیا (١١٩٤–١١٩٩). نەعنای مەیافەرقین. ڕێکەوتی ٥٩١ی کۆچی (١١٩٤–١١٩٥ ز).
سوڵتانی میسر
فەرمانڕەوایی	١٢٠٠ – ئابی ١٢١٨
پێشوو	مەنسوور ناسرەدین محەممەد
جێگر	کامیل
ئەمیری دیمەشق
فەرمانڕەوایی	١١٩٦ – ئابی ١٢١٨
پێشوو	ئەفزەل کوڕی سەلاحەدین
جێگر	موعەزەم عیسا
ئەمیری جەزیرە
فەرمانڕەوایی	١١٩٣–١٢٠٠
پێشوو	سەڵاحەددینی ئەییووبی
جێگر	ئەوحەد ئەیوب
منداڵ(ەکان)	کامیل زەیفە خاتون موعەزەم عیسا ئەوحەد ئەییوب موزەفەر غازی ئەشرەف موسا سالیح ئیسماعیل
خانەدان	دەوڵەتی ئەییووبی
باوک	نەجمەددین ئەییووب
لەدایکبوون	حوزەیرانی ١١٤٥
مردن	ئابی ١٢١٨
ئایین	ئیسلام

مالیک عادل سەیفەدین ئەبوبەکر کوڕی نەجمەددین ئەییوب (حوزەیرانی ١١٤٥–٣١ی ئابی ١٢١٨) سوڵتانێکی کورد بوو. کوڕی نەجمەددین ئەییوب، سوڵتانی میسر و شام بوو، و برای سەلاحەدین بوو، کە ھەردوو سوڵتانی میسری و دەوڵەتی ئەیوبییەکانی دامەزراند. لەلای خاچھەڵگران بە سەفادین ناسرابوو (لە لەقەبی شەرەفی سەیفەدین وەرگیراوە، بە واتای "شمشێری ئیمان")، ناوێک کە تا ئێستاش لە جیھانی ڕۆژاوادا بەو ناوە ناسراوە. بەھرەمەندێک و کارگێڕ و ڕێکخەری کاریگەر بوو، عادل پشتگیری سەربازی و مەدەنی گرنگی بۆ ھەڵمەتە گەورەکانی سەلاحەدین پێشکەش کرد (نموونەیەکی سەرەتایی وەزیرێکی گەورەی جەنگ) ھەروەھا ژەنەڕاڵێکی بەتوانا و ستراتیژیست بوو لە مافی خۆیدا و ئامرازێک بوو لە گۆڕینی خەلافەتی فاتمی خراپبووی قاھیرە بۆ سوڵتانی ئەییووبی میسر.

خێزان

عادل ١٦ کوڕ و چەند کچێکی ھەبووە. ناوی ئەو منداڵانەی لە ژیاندا ماون، کە لە بەرھەمی مێژوونووسی کورد دەبوو فیدا (کە ئەمیری ئەییووبی حەما بووە) دا ھاتووە، بەم شێوەیەن؛

• کامیل
• زەیفە خاتون
• موعەزەم عیسا
• ئەوحەد ئەییوب
• موزەفەر غازی
• ئەشرەف موسا
• سالیح ئیسماعیل
• سافییەسیتت خاتوون
• موفەزەل سەیفەدین ئەحمەد
• حافیز نورەدین
• عەزیز عیمادەدین عوسمان
• سالیح عیمادەدین ئیسماعیل
• مەلیکە ئەزلییە خاتوون
• ئەمجەد حەسەن
• موغیز مەحموود
• فاقیز ئیبراھیم
• قاھیر ئیشاک
• تەکیەددین عەباس
• موزەفەر شەفەددین غازی
• ئەڤھاد نەجمەددین ئەییوب
• زەھرە
• گەزییە
• مالیک

سەرەتای ژیان

عادل کوڕی نەجمەددین بووە، ئەندامی بنەماڵەی کورد ئەییووبی بوو و برای بچووکی سەلاحەدین بووە. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١١٤٥ لەدایکبووە، لەوانەیە لە دیمەشق لەدایکبووبێت. بۆ یەکەمجار وەک ئەفسەرێک لە سوپای نورەدین زەنگی لە کاتی ھەڵمەتی سێیەم و کۆتا ھەڵمەتی ئەسەدەددین شێرکۆی مامی لە میسر (١١٦٨–١١٦٩)، جیاوازی بەدەستھێنا، دوای مردنی نورەدین لە ساڵی ١١٧٤، عادل بەناوی سەلاحەدینی برایەوە میسری بەڕێوەبرد و سەرچاوە بەرفراوانەکانی ئەو وڵاتەی کۆکردەوە بۆ پشتگیریکردن لە ھەڵمەتەکانی براکەی لە سووریا و شەڕی دژی خاچھەڵگران (١١٧٥–١١٨٣). حاکمی حەلەب بووە (١١٨٣–١١٨٦) بەڵام گەڕاوەتەوە بۆ بەڕێوەبردنی میسر لە کاتی جەنگی خاچھەڵگری سێیەم (١١٨٦–١١٩٢)؛ وەک حاکمی پارێزگاکانی باکووری سەڵاحەدین (١١٩٢–١١٩٣)، ڕاپەڕینەکەی عیزەددین موسڵی سەرکوت کرد دوای مردنی سەڵاحەدین (ئازاری ١١٩٣). لە کاتی مردنی سەلاحەدیندا پارێزگاری دیمەشق بوو.

لە ساڵی ١١٩٠ پاشا ڕیچاردی یەکەمی ئینگلتەرا یەک لە دوای یەک پێشنیاری کرد کە خوشکە بچووکەکەی جوان و خوشکەزایەکەی ئێلینۆر، خزمەتکاری دادپەروەری بریتانی بۆ ئەوەی لەگەڵ عادل ھاوسەرگیری بکات، بەڵام ھەردووکیان بێھودە بوون، چونکە عادل ھیچ گرنگییەکی بە ئایینی مەسیحی نەدەددا.

خەبات بۆ جێنشینی سەلاحەدین

پرسیاری سەرەکی لە بنەماڵەی ئەییوبگ دەسەڵاتدار دوای مردنی سەڵاحەدین ئەوە بوو کە ئایا دەسەڵات لای کوڕەکانی خۆی سەڵاحەدین دەمێنێتەوە، یان بە شێوەیەکی بەرفراوانتر لە نێوان لقە جیاوازەکانیدا دابەش دەکرێت، یان لە ڕاستیدا لە دەستی خودی عادل چڕ دەبێتەوە؟ سەڵاحەدین داوا لە ھەموو ئەمیرەکان کردبوو سوێندی دڵسۆزی بۆ کوڕەکەی ئەفزەل عەلی بخۆن، بەڵام دوای مردنی ھەندێک لە کوڕەکانی دیکەی قەبوڵیان نەدەکرد کە سوێند بۆ ئەفزەل بخۆن. لەو ناکۆکییانەی کە دوای ئەوە عادل زۆرجار خۆی لە پێگەی دەڵاڵێکی ڕاستگۆ لە نێوان ئەفزەل عەلی و عەزیز عوسمانی برایدا دەبینیەوە، ھەوڵی پاراستنی ئاشتی دەدا؛ بەڵام لە کۆتاییدا عادل گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئەفزدل عەلی بە سادەیی ناشایستەیە بۆ حوکمڕانی، و ئەو پشتگیری لە عەزیز عوسمان کرد بۆ ئەوەی ببێتە سوڵتان لە شوێنی ئەو، براکەی ناچار کرد بۆ دەربەدەری. مردنی عەزیز عوسمان لە ساڵی ١١٩٨ دوای ڕووداوێکی سواربوون جارێکی دیکە ململانێ خانەدانییەکانی کردەوە. ئەفزەل عەلی بانگھێشت کرایەوە بۆ میسر بۆ ئەوەی وەک ڕاوێژکاری جێنشینی مەنسوور محەممەدی تەمەن دوازدە ساڵەی عەزیز عوسمان کاری پێبکات. لەم بنکەی دەسەڵاتەوە لەگەڵ براکەی زاھیر غازی ھێزەکانی یەکگرت بۆ ئەوەی ھەوڵبدەن و عادل لە دیمەشق دەربکەن، کە گەمارۆیان دا. عادل، بە لێھاتووییەوە کوڕەزاکانی لە دژی یەکتر یاری دەکرد، و وەلیدەکانی ھەردووکیان لە بەیعەتیان بردەوە. ھاتنی خەمیل کوڕی عادل، بۆ دیمەشق بەھێزکردن و بەردەوامی شەڕ، بووە ھۆی کۆتایی ھاتنی گەمارۆکە لە کانوونی دووەمی ساڵی ١١٩٩، ئەفزەل پاشەکشەی کرد بۆ میسر، بەڵام مامی بەدوایدا کەوت و لە بیلبەیس سوپاکەی شکست پێھێنا. لە ھەڵاتنی بۆ قاھیرە، ئەفزەل سکاڵای لەسەر ئاشتی تۆمار کرد بە ھەر مەرجێک کە بتوانێت لە عادل وەریبگرێت؛ لە میسر زەوت کرا بەڵێنی شارەکانی سامۆساتا و مەیافەرەقین پێدرا. لە ١٧ی شوباتی ١٢٠٠دا عادل خۆی بە 'سوڵتان' ڕاگەیاند. ئەفزەل لەلایەن یەکێکی دیکە لە کوڕەکانی عافل کە ناوی ئەوحەد بوو، ڕەتکرایەوە کۆنترۆڵی مەیافەرەقین بکرێت. ئەفزەل جارێکی تر ھاوپەیمانی لەگەڵ ئەز-زاھیر کرد و ئەو دوو برایە جارێکی تر دیمەشقیان گەمارۆدا. بەڵام دیسان ناکۆکی لە نێوانیاندا دروست بووەوە و دواجار ئەلعەفدال ئیرادەی بەردەوامبوون لە شەڕەکانی لەدەستدا. عادل دەسەڵاتی ئەفزەلی بەسەر سامۆساتە و ساروج و ژمارەیەک شارۆچکەی دیکەدا پشتڕاست کردەوە. زاھیر لە بەھاری ساڵی ١٢٠٢دا دان بە سەروەری مامیدا نا و عادل سەرکەوتوو بوو لە جێبەجێکردنی دەسەڵاتی خۆی بەسەر ھەموو دەسەڵاتەکانی ئەیوبیدا.

ڕێسا

دوای سەرکەوتنی بە سوڵتان ناسێندرا و بۆ ماوەی نزیکەی دوو دەیە ژیرانە و باش حوکمڕانی بەسەر ھەردوو میسر و سووریادا کرد و بازرگانی و پەیوەندی باشی لەگەڵ دەوڵەتانی خاچھەڵگران بەرەوپێش برد (١٢٠٠–١٢١٧). بەڵام بۆ زۆربەی سەردەمی حوکمڕانی فەرمانڕەوای کاریگەر لە میسر کوڕەکەی کامیل بوو.

بەگشتی دەسەڵاتی عادل زیاتر سەردەمی چەسپاندن بوو نەک فراوانکردن. تا ئەو کاتەی دەسەڵاتی خۆی چەسپاند، تەمەنی لە کۆتایی پەنجاکاندا بوو و تا ئەو کاتە نزیکەی دوو دەیە بوو لە شەڕدا بوو. یەکەم خەمی ئەو ئاوەدانکردنەوەی گەنجینەکەی بوو کە بەھۆی بنیاتنانی ئیمپراتۆرییەتی براکەی و شەڕەکانی لەگەڵ خاچھەڵگرەکان و ململانێکانی ناو خودی بنەماڵەی ئەیوبییەکان نزیکەی بەتاڵ بووبووەوە. عادل ھەم لە دراودا ھەم لە سیستەمی باجدان چاکسازی کرد. دەتوانرێت کاریگەریی ڕێوشوێنەکانی لە چاکبوونەوەی تاڕادەیەک خێرای میسر لە بوومەلەرزەیەک لە ساڵی ١٢٠٠ (٥٩٧ ک) و لافاوی کەمی ڕووباری نیل لە نێوان ساڵانی ١١٩٩ و ١٢٠٢ (٥٩٥–٩٨) حوکم بدرێت. وشکەساڵی و برسێتی کە لە ئەنجامدا دروست بوو ھەڕەشەی جددی بوو، بەڵام بە کۆمەڵێک ڕێوشوێن لەوانە ناردنی سەربازەکانی بۆ دەرەوە بۆ کارکردن لەسەر زەوییەکە، عادل سەقامگیری کۆمەڵایەتی و سیاسی بەردەوام و ھەروەھا بوژانەوەی ئابووری مسۆگەر کرد.

دوورکەوتنەوە لە جەنگێکی خاچھەڵگری نوێ دووەم نیگەرانی سەرەکی سەردەمی عادل بوو و بۆ ئەم مەبەستەش ھانی بازرگانی لەگەڵ بازرگانانی ئەورووپی دا، حیسابکردنی ئەوەی کرد کە ئەگەر شارە بازرگانییەکانی دەریای ناوەڕاست پشکیان لە بازرگانی ئاشتیانەدا ھەبێت کەمتر مەیلیان بۆ پشتگیریکردنی شەڕێکی نوێ دەبێت بۆ جەنگی خاچھەڵگر. ئەو لەم کارەدا بە تەواوی سەرکەوتوو نەبوو و ھێرشی دەریایی فرانکەکان بۆ سەر ڕۆزێتا لە ساڵی ١٢٠٤ (٦٠٠) و دامێتا لە ساڵی ١٢١١ (٦٠٧) ڕوویدا.

سێیەم خەمی ئەو بریتی بوو لە پاراستنی ھەژموون لەناو دۆمەینەکانی ئەیوبیدا بەبێ پەنابردنە بەر ھێز. ئەو سەلماندی کە دیپلۆماتکارێکی لێھاتووە لەم ڕووەوە و توانی خۆی لە ھەر ڕووبەڕووبوونەوەیەک بەدوور بگرێت لە دوای ساڵی ١٢٠١. گرنگییەکی تایبەتی ھاوسەرگیری زەیفەی خاتوونی کچی بوو لەگەڵ زاھیر غازی کوڕی سەلاحەدینی حەلەب لە ساڵی ١٢١٢دا، کە بووە ھۆی کۆتایی ھاتنی ڕکابەری نێوان دوو لقی بنەماڵەکە. ھەروەھا عادل بەرنامەیەکی گەورەی قەڵاچۆکردنی لە سەرانسەری ناوچەکانیدا گرتە ئەستۆ و قەڵای گەورەی دیمەشق یەکێک بوو لە دیارترین دەستکەوتەکانی لەم ڕووەوە.

تەماحی خاکی عادل دوور لە ناوەندە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی ئەیوبییەکان، لە باشووری ئەنادۆڵ و باکووری عێراق (ھەرێمی کوردستان) چڕکرابووەوە. بە تێپەڕبوونی کات سەرکەوتوو بوو لە ھێنانی بەشێکی زۆری دەسەڵاتە کۆنەکانی زەنگید، جگە لە مووسڵ و شەنگال، بخاتە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە، ھەروەھا ناوچەی دەوروبەری دەریاچەی وان. لە ساڵی ١٢٠٧دا خەلاتی گرت و کۆتایی بە دەسەڵاتی ئەحلەتشاکانی ھێنا.

مردن و میرات

یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی سیاسەتی دەرەوەی عادل بریتی بوو لە دوورکەوتنەوە لە وروژاندنی دەستپێکردنی جەنگێکی خاچھەڵگری نوێ. بەڵام لە ئەیلوولی ١٢١٧ (جومائید دووەم ٦١٢) سوپای خاچھەڵگری نوێ لە عەکا دابەزی. عادل بە تەواوی ئامادە نەبوو بۆ ئەم ھێرشە و سەرەڕای ئەوەی تەمەنی حەفتا و دوو ساڵ بوو بە پەلە ھێزەکانی بردە ناو فەلەستین بۆ ئەوەی لەگەڵیاندا شەڕ بکات. ھەڵمەتەکان لە فەلەستین ھیچ سەرکەوتنێکی بەرچاویان بۆ نەھێنا بەڵام لە ئابی ١٢١٨ (جومەدا ١٦١٥) ھەواڵێکی شۆککەری پێگەیشت کە ھێزی دووەمی خاچھەڵگران لە میسر نیشتەوە و ھێرش دەکەنە سەر دامیتا. لە کاتی ھەڵمەتدا (ئابی ١٢١٨) نەخۆش کەوت و کۆچی دوایی کرد و مەلیک کامیل کوڕی لە شوێنی گرتەوە.

دەسەڵاتی عادل یەکلاکەرەوە بوو لە دیاریکردنی شێوەی کایەی ئەیوبی بۆ چەندین ساڵی داھاتوو. دوای ئەو، جێنشینی لە میسر و تا نازناوی تامەزرۆی سوڵتان لە بەتەمەنترین ھێڵی پیاوی جێنشینەکانیدا مایەوە. ھەروەھا نەوەکانی کۆنترۆڵی قەڵای سنووری گرینگی مەیافەریقینیان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دووری کایەی ئەیوبییەکان دەکرد. لە شوێنێکی دیکەش نەوەکانی سەڵاحەدین حەلەبیان ھێشتەوە و بنەماڵەی برایەکی دیکەی عادل نورەدین شاھانشا بەعلبەک و حەمەیان بەدەستەوە بوو. حومس لەلایەن نەوەکانی شێرکۆ مامی عادلەوە بەڕێوەدەبرا. دیمەشق بووە جێگەی سەرنجی سەرەکی ڕکابەریی نێوان لقە جیاوازەکانی بنەماڵەکە، چەند جارێک دەستیان گۆڕی پێش ئەوەی دەسەڵاتی ئەیوبی کۆتایی بێت.