بۆشایی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە واڵاییەوە)
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ئەم وتارە لەبارەی چوارچێوەی گشتیی ئاراستە و دوورییەوە نووسراوە. بۆ بۆشاییی ئەوپەڕی کەشی زەوی، بۆشاییی دەرەکی ببینە. بۆ گشت بەکارچوونەکانی تر، بۆشایی (ڕوونکردنەوە) ببینە.

بۆشایی یان واڵایی یان جێ ئەو بەرفرەیییە بێسنوور و سێ-ڕەھەندییەیە کە شتەکان و پێشھاتەکان تێیدا ڕوو دەدەن و ئاراستە و شوێنیان بەگوێرەیییە.

بۆشایی لە فیزیک‌دا زۆربەی جارەکان لە سێ ڕەھەند (پانی، درێژی، بەرزی) دا دەھێنرێتە پێش چاو، ھەرچەند کە فیزیکزانەکانی ئەم سەردەمە زیاتر ئەو (=بۆشایی) وێڕای کات، بە بەشێک لە پەیوەستاری بێسنووری چوار-ڕەھەندیی ناسراو بە کاتجێ دەزانن.

لە بیرکاریدا، بیرکارەکان بۆشاییگەلێک بە جۆراوجۆر ژمارەی ڕەھەند و پێکھاتەی بنچینەیییەوە دەپشکنن.

دەوترێت کە چەمکی بۆشایی گرنگی و بایەخی بنەڕەتیی ھەیە بۆ تێگەیشتنێک لە گەردوونی فیزیکی. ئەمە لەگەڵ ئەوەدایە کە نایەکدەنگیی نێوان فەیلەسووفەکان لەسەر ئەوەی کە ئاخۆ بۆشایی خۆی بوونێکە، یان پێوەندییەکە لە نێوان بوونەکاندا، یان بەشێکە لە چوارچێوەیەکی تێگەیشتەیی، ھەر بەردەوامە.

زۆرێک لە پرسە فەلسەفییەکان لە سەدەی حەڤدەھەم و لە سەرەتای گەشەی میکانیکی کلاسیکی‌دا سەریان ھەڵدا. لە ڕوانگەی ئیساک نیوتن‌ەوە، بۆشایی ڕەھا بوو - بە واتای ئەوە کە ئازاد و سەربەخۆ لە بوونی ماددە تێیدا، ھەردەم ھەبووە. دیکەی فەیلەسووفە سروشتییەکان، وەکوو گۆتفرید لایبنیتز، وا بیریان دەکردەوە کە بۆشایی کۆمەڵێک پێوەندییی لە نێوان شتەکان بێت کە ئاراستە و دوورییان لە یەکتر داویە بەدەستەوە. لە سەدەی ١٨ھەمدا، ئیمانوێل کانت بۆشایی و کاتی وەکوو توخمەکانی چوارچێوەیەکی ڕێکخراو وەسف کرد کە مرۆڤەکان بۆ شێوەدان بە ئەزموونەکانیان کەڵکی لێ وەردەگرن.

لە سەدەکانی نۆزدەھەم و بیستەمدا، بیرکاران دەستیان کرد بە تاوتوێکردنی ئەندازەزانیی نائوقلیدوسی کە تێیدا بۆشایی بۆی ھەیە چەماوە بێت، نەک تەخت.

بۆشایی لە فەلسەفەدا[دەستکاری]

نیوتن و لایبنیتز[دەستکاری]

لە سەدەی حەڤدەھەمدا فەلسەفەی بۆشایی و کات وەکوو مژارێکی ناوەندی لە مەعریفەتناسی و مێتافیزیک‌دا خۆی نواند. لە ناودڵیدا، گۆتفرید لایبنیتز، فەیلەسووف و بیرکاری ئاڵمانی، وە ئیساک نیوتن، فیزیکزان و بیرکاری ئینگلیزی، دوو بیردۆزی دژبەیەکیان سەبارەتی گەوھەری بۆشایی شرۆڤە کرد. لایبنیتز بۆشاییی بە بوونەوەرێک کە سەربەخۆیانە لە سەرووی ماددەوە بوونی ھەیە نەدەزانی؛ بە لای ئەوەوە، بۆشایی، زیاتر لە کۆمەڵێک پێوەندیی نێوان تەنەکانی ناو جیھاندا ھیچی تر نەبوو. ئەو دەیگوت: "بۆشایی ئەوەیە کە لە دانانی جێگاکان لە پاڵ یەکتردا بەرھەم دێت". بۆ لایبنیتز، بۆشایی دەرھەستکارییەکی ئارمانی بوو لە پێوەندییەکانی نێوان بوونەوەرە تاکەکان یان شوێنەکانیان (کە بۆیان ھەیە بیانبێت) و بەو بۆنەوە نەیدەتوانی بێناوبڕ بێت و پێویست بوو ناوبەناو و پچڕ پچڕ بێت. لەم ڕوانگەیەوە، بۆشایی وەکوو پێوەندیی نێوان ئەندامانی بنەماڵە وایە. ئەگەرچی ئەندامان لەگەڵ یەکتردا پێوەندییان ھەیە، بەڵام پێوەندییەکان سەربەخۆ و بەبێ ئەندامان بوونیان نییە.

نیوتن بە چەشنێک بۆشاییی لێکدەدایەوە کە لە پێوەندییەکانی نێوان شتە ماددییەکان زیاتر بێت و ھەڵوێستی خۆی لەسەر ڕوانین و تاقیکاری‌یەوە ڕۆدەنا. بۆ کەسێکی پێوەندیخواز ناکرێت ھیچ جیاوازییەکی ڕاستەقینە ھەبێت لە نێوان جووڵەی سرەوت (خاو)، کە تێیدا شتەکە بە خێرایییەکی نەگۆڕەوە ڕێگە دەبڕێت، و جووڵەی نەسرەوت، کە تێیدا خێرایی لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێت.

کانت[دەستکاری]

گاوس و پوانکارە[دەستکاری]