تیۆریی ڕێژەیی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە بیردۆزی ڕێژەییەوە)
Jump to navigation Jump to search
دەرهاوێشتەیەکی دووڕەهەندی لە چەمانەوەی کاتـجێ لە فەزایەکی سێڕەهەندیدا، کە لە تیئوریی ڕێژەیی ئەینشتەیندا دێتە بەر باس.


ئەمە وتارێکی زانستییانەیە، بۆ وتاری فەیلەسووفیانە یان ئانتۆلۆژییانە(بوونناسی)ی تیۆریی ڕێژەیی، چاو لە ڕێژەییخوازی بکەن


تیۆریی ڕێژەیی[دەستکاری]

تیئوریی ڕێژەیی لە فیزیکدا بەگشتی دوو تیئوریی ئاڵبرت ئەینشتەین دەگرێتەوە: تیئوریی ڕێژەیی تایبەت و تیئوریی رێژەیی گشتی. تیئوریی ڕێژەیی تایبەت بۆ گەردیلە بنەڕەتییەکان و کارتێکەرییان لەسەر یەکدی بەکار ئەبرێت و هەروەها هەموو دیاردە فیزیکییەکانیان بێجگە لە هێزی ڕاکێش، ڕاڤە دەکا. تیئوریی ڕێژەیی گشتی شرۆڤەی هێزی ڕاکێش و پەیوەندیی ئەم هێزە بە هێزەکانی دیکەی سرووشتەوە ئەکات. ئەم تیئورییە لە گەردوونناسی، ئەستێرەفیزیک و ئەستێرەناسیشدا بەکار دەبرێت.

تیئوریی ڕێژەیی ئەینشتەین فیزیکی هزری (بە ئینگـ: Theoretical physics) و ئەستێرەناسیی سەدەی ٢٠می گۆڕی و جێگەی تیئوریی ٢٠٠ ساڵەی مکانیک (مکانیکی کلاسیک)ی گرتەوە کە ئیسحاق نیۆتۆن دایڕشتبوو.

لە دوای ساڵانی ١٩٨٠وە فیزیکزانان پرۆژەیەکیان دەست پێکردبوو بۆ پێکەوە گرێدانی ئەلەکترۆموگناتیسی جەیمز ماکسوێڵ بە مکانیکەکەی ئیسحاق نیۆتۆنەوە. تیئوریی ڕێژەیی دەرەنجامی ئەو پرۆژەیە بوو. لەو پرۆسە و ڕەوتەدا چەندین کێشەی تیئوری سەریان هەڵدا. چارەسەرێک کە پێدەچوو کاردانەوە و شوێنهاتی زۆر گشتگیر دوای خۆی جێ بهێڵێ پێشنیار کرا و لە دووتوێی بابەتێکدا ساڵی ١٩٠٥ بە زمانی ئاڵمانی لەژێر ناوی "ئەلەکترۆدینامیکی تەنە بزۆزەکان" (بە ئاڵمانی: Zur Elektrodynamik bewegter Körper) لە گۆڤاری "ساڵنامەی فیزیک" (بە ئاڵمانی: Annalen der Physik) چاپ و بڵاو بووەوە. نووسەری ئەو بابەتە ئاڵبرت ئەینشتەین بوو.


تیئوریی ڕێژەیی تایبەت و پـێزەکانی ئەینشتەین[دەستکاری]

بە وتەی ئەینشتەین خۆی، تیئوریی ڕێژەیی تایبەت لەسەر دوو پـێزی١ بنەڕەتی دامەزراوە:

١. یاساکانی فیزیک بۆ هەموو بینەرێک کە لە ئاستی یەکدا بە شێوەی یەکنەوا لە جووڵە/بزووتندان (بزووتنی یەکنەوا: uniform motion)، یەکسانن (پرەنسیپی ڕێژەیایەتی / بنەمای ڕێژەیایەتی)

٢. خێرایی نوور لە بەتاڵیدا٢ هەمیشە و بۆ هەموو بینەرێک یەکسانە، بێ گرینگیدان بەوەی کە بینەر یان سەرچاوی نوورەکە لە ئاستی یەکدا لە جووڵەدا بن یان نا.

تیئوریی بەدەستهاتوو لەم پێزانە زۆر باشتر لە مکانیکی کلاسیک لەگەڵ تاقیکارییەکاندا دێتەوە. بۆ وێنە پێزی ژمارە ٢ دۆنگی (دەسکەوت، نەتیجە) و ئاکامی تاقیکاریی مایکڵسنـمۆرلیمان بۆ ڕاڤە و ڕوون دەکاتەوە.

بێجگە لەوەش، هەندێ دەرەنجام و شوێنهاتی سەرسووڕهێنەر و دژەخۆماکی (counterintuitive)ی لێ دەکەوێتەوە. هەندێکیان بۆ نموونە ئەمانەن:

  • هاوکاتیی ڕێژەیی (بە ئینگـ: Relativity of Simultaneity): دوو ڕووداو کە پێدەچێ بۆ بینەرێک هاوکات روو بدەن، مەرج نییە بۆ بینەرێکی دیکەش هاوکات روو بدەن ئەگەر ئەم دوو بینەرە لەئاستی یەکدا لە جووڵەدا بن.
  • درێژبوونەوەی کات (بە ئینگـ: Time dilation): کات لەو کاتژمێرانەدا کە لە جووڵە و رۆیشتندان خاوتر/هێواشتر تێدەپەڕێ لەچاو کاتژمێرێکی هادار (هادار: نەجووڵ، بێبزاو، بە ئینگـ: Stationary)
  • کورتبوونەوەی درێژایی (بە ئینگـ: Length contraction): هەموو شتومەکێک، تەنێکی فیزیکی، لەو ئاراستەیەی لەمەڕ بینەرێکدا لە بزووتندایە، کورتتر دێتە بەرچاو.
  • خێرایی سنووری هەیە: هیچ تەنێکی فیزیکی، هیچ پەیامێک یاخود شتێکی دی ناتوانێ بە خێراییەکی زۆرتر لە خێرایی نوور بڕوات.
  • کاریگەریی هێزی ڕاکێش تەنیا ئەتوانێ بە خێرایی نوور لە بۆشاییدا بڕوات، نە زۆرتر یان دەمودەست!
  • بەرانبەریی بارستـوزە (بە ئینگـ: Mass-Energy Equivalence): ، وزە و بارست دەساندەس (بەرانبەر، مساوی)ی یەکن و ئەتوانن بۆ یەکتر بگۆڕدرێن؛ واتە، وزە ئەتوانێ ببێ بە بارست و بارستیش بە وزە.


تیئوریی ڕێژەیی گشتی[دەستکاری]


پەراوێز:[دەستکاری]

١. پـێز: یاسا، بنەما، ئەسڵ. بە ئینگـ: Postulate, axiom. "پێز" داخواز، وتە یان دەربڕینێکە کە ڕاستی و درووستییەکەی لەسەلماندن نایەت، بەڵام ناچارین بەڕاست وەری گرین، تا وەکوو خاڵێکی دەستپێک و بنچینەیەک بەکاری بێنین بۆ بەڵگە و گۆڤانیەکانی دیکەمان.

٢. بەتاڵی: بە ئینگلیسی: Vacuum، بە عەرەبی/فارسی: خلاء."بەتاڵی بە جێگایەک دەڵێن کە هیچ چەشنە ماک(ماددە، ئینگـ: matter)ێکی تێدا نەبێت.

سەرچاوە[دەستکاری]

  • Relativitetsteorien(1926). Oslo، نووسراوی Olaf Valuer. بە زمانی نوروێژی.
  • Einstein A. (1916), Relativity: The Special and General Theory (Translation 1920), New York: H. Holt and Company
  • ویکیپێدیای ئینگلیسی: Theory of relativity